Гонахье лораяра лоархIам

Дунен вахаре боккха лоархIам болаш хиннад массе а замалахь гонахьара Iалам: хий, лаьтта, фо, акха дийнаташ, хьунаш, баьцаш лораяр. Амма бакъда, хIанз санна цу деша ирал хиннаяц дIаяхача ханашка. Цудухьа вай Россе а дунен дуккхача мехкашка а тIаийцад экологи лораярах дола законодательстваш, вIашагIъехка болх беш я массайтта Iаламан паркаш, заказникаш, заповедникаш. Российски Федераце уж цхьа бIаьи шийтта я. ХIаьта вайцига а я «Аьрзи» цIи йола заповедник. Россе мел йолчар цIераш йоахаргъяц вай. Цхьабакъда, цу лоархIамеча гIулакха лаьрхIа тIаийца «Россе цIе книжка» долга белгалдергда вай. Цу тайпара документ да, Российски Федерацен кхыча субъекташка санна, ГIалгIай Республика а.

Вай мехка хадданза йоакхо ю хиш, лаьтта, фо цIена хилийтара, фу хада гарга дола дийнаташ лорадара, дIаяла гарга йола баьцаш, баьцовгIаш, гаьнаш, кIотаргаш меттаоттаяра. Цу хьакъехьа дIахьош я дукха Ерригроссийски экологически акцеш, цу даькъе Iилман конференцеш, симпозиумаш. Цул совгIа хадданза къахьег, вай заман белгалонца ди-денгара мел доал совьювлаш йола нувхаш чакхъяхара. КIуре-Юрта болх беш я, цу гIулакха лаьрхIа хьалъяь полигон. Цхьабакъда, уж нувхаш, ше ма дарра аьлча, цIаькха чакхъяьккхача бийдал хургъйола кечалаш Iокхувссараш дуккха а дукхагIа ба, уж гулъеш а дIайоахаш а леларел. Цудухьа вай бахархой экологически культура лакхъяра духьа, уж нувхаш къаьст-къаьста гулъяра Iалашо елга дIадоладаьд ГIалгIай Республике. Из дош Мехкдас Евкуранаькъан Юнус-Бека терко еш да.
Укх дешаца бувзам болаш да эрсий къаман ер кица: «Нув хьекхача хилац цIена, нувхаш Iо ца кхувсача хул» яхаш. Цунна тоам беш, ала лов, вайцига уж нувхаш гулъяра, чакхъяхара гIулакх, лакхача Iилман боараме оттадаь хила деза, аьнна. Къаьстта теркам бе беза дохьаже йола батарейкаш, кхыйола кечалаш экологен бокъонаш лораеш гулъяра а чахъяхара а.
Вай республике ира латтача, хадданза терко е езача дешаех да, нувхаш, тIа мел кхаьчача Iокхувсар а, уж дIакховсара, нийсагIа аьлча, гулъяра къахьега ца ловчар уж, цIераш а етташ, йоагаяра. АргIа йоацаш моллагIа а хIама йоагаяр зене долга ховш да хIаранена. ХIаьта пластик, полиэтилен, пластмассаш йоагаяро Iалама: лаьттанна, фена, хина-деш дола зе Iалаьмате доккха да. ХIаьта из эггара хьалха дийнача халкъанна Iаткъаш да.
Гонахье цIена лелаярца бувзам болаш дукха кицаш да вай къаман а. Царех массехк хьадоаладергда вай: «Хи йист, наькъа йист, юрта йист цIена лелаелаш»; «ЦIенача беркат соц»; «ЦIенал – унахцIенон дIоагIа да». Халкъо дукха хана денз говзача аларашца белгалдаьча, вай дувцачун лоархIам Iалаьмате лакха ба вай замах. ХIана аьлча шоашкара зе хьадувла нувхаш совъялар бахьан долаш. Авторо укх дувцача дешах йоазонаш даьдар гIалгIай меттала (газет «Сердало»), эрсий меттала (газет «ГIалгIайче»). Дийцачох ала ловргдар, нувхаш (нийсагIа аьлча, бийдал) гулъярахи цох пайда эцара чакхъяхарахи динза даргдац аьнна хетарех масехк дош:
1.Нувхаш, шо-шоай куцашка хьежжа, къаьст-къаьста гулъяр: пластик, полиэтилен, кхачах йисараш, каьхат, кизгах яьраш, автомобильни даьтташи коачалаши, экологически зене йола батарейкаш, гIишлош еча хьахиннараш, иштта кхы дIахо нувхаш лоархIаш мел яраш. Нувхаш, экологически зене хилара куц белгал а деш, къаьст-къаьста гулъяри чакхъяхари.
2.Экологически законодательствос дIадехараш толхадича гаргалонца е бовзаш-безаш хиларца озабезамаш доацаш бехкевар беххктокхаме озар. Цунца цхьана, укх дувцача дешах дикка масалаш гайтачоа совгIат далар: баркал кхайкадар, ахчан е рузкъан дагалоаттама совгIат дар. Нахала ца вала, яхь дIа ца яла, моллагIчо а шийна теха гIод дIатокхаргда. ХIаьта шийна совгIат дIакхаьчар кхы а дикагIа, цу хьаькъехьа толамаш даха аьттув лохаш хургва.
3.Экологически лоархIаме дола динза даргдоацараш кхоачашдеча кагирхой юкъеозар. Цар шоай хьинарца, низаца, маькарлонца гIо дергда гонахьара Iалам лорадара.
4.Гонахье лораяра, Iалама деррига куцаш цIена хилийтара дешах хьехам луча дакъа лоацашхила беза, Iаьдала болхлой, дина викалаш, къоаной, дезалий даьй. Цу даькъе: телевидене, радио, «Интернета» социальни сетешка гIолла, кепайоазон изданей оагIонаш тIа, маьждигашка, нах вIашагIбетталуча моттигашка. Ер хIара сага декхар хинна латташ да.
5.Йоахкалуш мел йола хIамаш: кхачах йисараш, дахча, гIаьнаш, каьхаташ, къаьстта санитарни а экологически а боарамаш лорадеш, дIаоттаеш моттигаш хилар. Уж йохкаенна яьлча, кхашка, сомий бешамашка дIатасса удобрени хургья.
6.ГIишлон материалех оатаенна кирпишк, кизгаш, маркхалаш, бетон, лаьрххIача станокашца аьта а аьта, эшача (масала, никъ буллача балласт санна) дIайохийтаргья. Цу тайпара пайда эца аьттув ба, тишача гIишлоех хьаяьхача аьшка-бетонни конструкцеш вIашагIъяьхача. Царех лакха дикал йола арматура а хьаяккха аьттув хургба.
Iодийшачун терко а еш, хIаране къахьийгача, вай республикера экологически хьал дикка тоалургда. Арара хьатIабаьхкача наха вай мехка цIенал лоаттаергья аьлча, бакъдац. Цудухьа вай массане а дезача декхарех да, гонахьара хиш, лаьтта, садоаха фо, хьунаш, хьасташ, наькъаш, баьцаш цIена хилийтара къахьегар.
Цхьаькха цхьа хIама да, укхаза белгалдинза даргдоацаш. Из да вай республикерча хIара вахархочун цIерах цхьацца га дIайогIа аьттув лахар. Ховш да, вайцига хIара шера керте бIаьш гаьнаш дIайогIалга. Дале, а сона ловра, уж дуккха а дуккхагIа хилар. Гурахьа дIаегIача дикагIа дIалатар гурахьа а йогIаш, бIаьсти дикагIа овла хецар-бIаьсти а йоагIаш, кхоачаш бе безар из болх. Къоаноша дийцачох, дIаяхача замалахь хьунаш боча лелаяьй. Кхатилла эшача йокъаенна Iоежар мара хьайоаккхаш хиннаяц. Цу хана цар оалаш хиннад: «Дийна га гIулакх доацаш ма хоадаелаш»; «ПхьегIаш е дика я шоана ураягIаш йокъаенна надж»; «Хьунашцара беркат лораделаш». Цу тайпара гонахьара Iалам лорадеш баьхаб вай даьй.
Тахан дунен лоархIам болча дешаех да акха дийнаташ лорадар, царех фу хада гарга дахараш меттаовттадар. Сакхетамо хьалацац, «сафари» оалача боараме чарахьал деча наха, цIера-хозама, дунен куралла доаду оакхарий телевизор чу гIолла гойташ хилар. Вай даьша дIаяхача замалахь цIаккха а буача кхачанна лаьрхIа е дарбанна лаьрхIа мара, герз тохаш хиннадац аькханна а оалхазара а. ХIаьта бIаьстангахьа ха дIалестача, цар кIоригаш хьахилча, царна новкъостал деш хиннад, тарлучох. Укхаза аланза далац, вай хана эзараш бола нах, шоай лоIамах, бойлахь диса, лозадаь а цамогаш хинна а дола оакхарий, оалхазараш, фордашкара дийнаташ хьа а лехаш, царна дарбаш а деш, уж шоаш дахача моттигашка дIахецаш къахьегаш хиларах. Дунен баркал а Iаьхартен маьл а хургболаш къахьегам ба из.
Вайх хIаравар, цу даькъе, тарлучох, къахьега декхарийла ва. Аьттув хилба хIаране, цу лоархIамеча даькъе беркате къахьега.

Мерешкнаькъан Султан

№122 (12058), ера, 16 август, 2018 шу / Четверг, 16 августа 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *