Ишта хул юртара вахар

(I дувцар)

ЧIоагIа тамашийна хIама да кхерам яхар. Саг кхераш а цакхераш а хул, хIаьта зIамига волча хана жIалех чIоагIа кхераш вар со. Из шийна дIахайча, дас аьлар сога, мел доккха мара цахиларах, жIалех ма кхералахь, шийгахьа кхерам хоалуш кхоллар да хьона из, аьнна. Дас из хьехар сона дар ший бахьан долаш дар, хIана аьлча, тха школа гаьнна айлаюкъе хиларах, ваха-ва гаьна дар. ХIаьта шоллагIча смена деша ухаш вола соIан замалахьа денош лоаца хиларах, ха гаьнна бийсал тIех а яхе, цхьайолча хана со чукхачале пхьера ламаза мол а кхайкар. ХIаьта ламаза нах тIахьехаш кхайкаш волча муадзина оазаца увгIаш хулар юртара жIалеш. Цу гIулакхо унзар а воахар со.

Набъе со Iовижача, хетаргахьа, цхьа бийса дIайодацар сона гIанахьа жIалий духьал ца доагIаш. Е сох латаш е сона тIехьаудаш хулар уж, сона бIарг мел дайнача хана. Хийла, со хьа сомаваьлча, тIарш мо тIаьда хулар са мотт, сов дукха гIанахьа ида, кIаьд а венна, сона даьннача хьацарах. ДIадувцаш мо дац из, хийла, Iуйре йоагIар сога геттара чIоагIа наб йоагIаш, набарах со визанза волаш, бакъда, гIулакхаш дукха хиларах, алла йиш яцар, ханнахьа гIатта везар, да е нана чукхайкале.
Бакъдар аьлча, Iуйранна массаза а ханнахьа гIотташ хиннав со. Се хьасомаваьлча, айса тхьовре даь деце, чехка сай Iуйра ламаз а дий, нанас дийтта дIаарадаьха доахани, царца цхьана жаи лаьхке дIадиге шо-шоай IулагIа дIа а техе, чехка чувоагIар со. ХIаьта балха болхача даьна а, боккхагIболча вежарашта а даа хIама кйичдеш йоаллаш хулар нана, из дар хIара Iурра хулаш хиннар – керда баьккха тIоаи, кIолд е нахчаи, кхехкаяь коартоли, иштта бешара хьачубена керда хохи. Ма чIоагIа чам хеташ дуар-кх аз из шедар.
Сай бера ха ма хетта атта хиннаеце а, таханарча заман берийчул эзарзза дикагIа яр, аьнна, хет сона. ХIана аьлча цу хана Iа харцахьа хIама дича, хьона дикадар хьалхадаккха, цаховр хьаала нах мукъабар, шоай вахар мара, кхы хIама дацар, юртбоахамца ийна, гIишлон балхаш деш къахьегаш бале а, Iуйренашкахьа, сайренашкахьа мукъа бар нах. ХIаьта хIанз…
ДIахо жIалеех лаьца, сай царцарча гоамалах лаьца, се царел кот мишта ваьлар, кхы гIанахьа духьал ца ухаш уж мишта сайцар, дувцагда аз шоана.
Тха лоалахой дар чIоагIа майра доккха кIай жIали, хьо цецваллал во аькха дар из. Iа фуннагIдирах, шийна бIаргвайнача сага тIа ца дадача Iацар из. Ма дарра аьлча, во жIалий дар. Тха кура тIа бахача наха дика довзаш дар из ший волца, цудухьа из мукъадаьнна хIама хилча, цох шоай бераш лорадеш а, шоаш лоралуш а хулар тха лоалахой.
Цхьан дийнахьа тха кура тIарча цхьан къонахчоа кач дахадар из жIали. ХIаьта цо керта юккъе хьокха теха дика лозадаьдар из. Дале а, варох цергаш теха лозаваьвар цо из. ТIаккха, цу сайранна жега а хинна чувоагIача аз зийра пхьегIа тIа латта боккхий нах. ПхьегIа аьлча а, Бамагире яхача тха лоалахочун наIарга гулбеннабар нах. Массаза из волча гуллора хIара сарахьа тха кура тIара боккхий нах. Пайдане къамаьлаш а дувцаш, кагегIчарна хьехар а деш дIахьора цар шоай ха. ХIаьта сона чIоагIа чам бар боккхийча наха дувцачунца.
Цу дийнахьа тIеххьара ди даьккха а ваьнна, тхоашта тIехьа жега баха аргIа йолчарга Iул дIа а хьийна, боккхий нах болча дIатIавахар со. Дувцаш хиннар сагах лета жIалий дар. Бамтматгире вар дувцар:
— МоцагIа цхьаннена качдаха хиннад жIали, тIаккха шийна из дегIалдоаггIаше, къамаргах а, фоартах а царгаш йийтта, лозадаь хиннад цо из. Цо даьр хьаде мара дезац саго, ше кIалвусачахьа ваьлча.
— Из атта дулургдолаш хIама дац, дегаза а бIеха а ма дий жIалий. Цул совгIа кхеравелча хIаьта а хала да из дагадоха, — аьлар кхыча воккхача саго.
— Даьллахьа, фу бе да из, ишта а качваха хилча, дIалата мара везац цох, цунга лоза ца вайта, вIалла хIама а дергдац, дегаза да аьнна.
Иштта кхы а дийцар гулбенна лаьттараша цу тайпара хIамаш. Бакъда, сога йиш яцар дукха латта, дIачудига бежкарта дIадехка дезаш доахан а, шоай горинга чу дохка дезаш жа а, дIакъовла езаш котамий бунаш а – дукха дар сога хьежаш гIулакхаш, маьркIижа боад къовлабалале аз кхоачашде дезаш. Сай де дезар а даь, чуваха со хьувзача юкъа бийса тIа а ена, Iовижар со.
ВIалла сога хаьтта хIама а доацаш, дена гIанахьа хьаэттар аз тхьовра дийца жIалий, цкъарчоа чIоагIа кхеравелар со. Вада аьнна дагадоххаше, гIаж а лувзаш IовоагIа Баматгире зийр аз, цох эхь хийтта, ца вада а, жIалена духьалъотта а лаьрхIар аз. Из хайча мо, кIант ва, аьлар сога лоалахочо.
— Мегаргвац жIалех кхера, вай мо дулхах а тIехках а кхелла аькха мара дац из. Сагал чIоагIагIа хIама дац укх дунен тIа, дIахайта беза Iа цун хьай низ, — сайга къамаьл деш хиннача Баматгирегахьара со жIали долчахьа дIаверззаше, дена тIакхийттар сона из. Со кIал а волаш, лаьтта лийгар тхо шиъ, даггар са къамарга тIакхача гIерташ латаш дар сох жIалий, цун ка ца луш, сайна могача тайпара духьал со а летар. Баматгире сайна новкъостал дергда мотташ со волаш, гIаж а лувзаш, шорттига тIех а ваьнна, вIалла со воацаш мо дIавахар из. ГIанахьа фуннагIа ма хулий. Цу ханна зийр аз, жIале цергах Iоуха шодаш сай къамаргах хьокхалуш. Сов чIоагIа унзараваьннача аз Даьла цIи йоаккхаше, сома ваьлар со.
Хоастам ба Далла! Цунна мара хац, мел йоккха хало яр сога хиннар. ТIарш мо тIаьда вар со, керара ара а ийккха дIадаха мо, детталуш дог дар, кер бувхьар, дегI дIайха дар. Цу тайпара бийсаш мел ухар сога. Сона дага а да жIалецара са кхерам дIабаллалца, цхьа бийса дIаяханзар, гIанахьа сона жIалеша из Iазап тIа ца оттадеш. Цхьа бийса дIаяхийтацар аз, сайна ховш мел йола Даьла цIераш ца йоахаш, айташ ца дешаш, хIаьта а из Iазап тIалаттар сона. Наьнага а, кхы боккхагIчарга а из дIадувца лоархIавицар со, цар се бегваккхар кхераш, вешта цар фу дергдар гIанахьа сона духьалъухача жIалешта. Сона гой, а царна мича гора уж.
Из хинна дукха ха ялале дар из, сои соца цхьаькха новкъости IочудоагIар тхо маьркIижал ха тIехъяьннача хана, арарча бешара муша хьажкIаш а яьха. Чукхаьча дала тхо доахкача хана, шоай бешара ара а ийккха, хьалтIадедар тхона тха лоалахочун кIай жIалий. Даггара аз, ма вадалахь, яххаше, со вита, дIаийккха ваха, наьха коа чуваьлар са новкъост. ХIаьта со мунда мо латташ вар, сай фу де деза а ца ховш. Ховр Даьла ма вий из, кхера чIоагIа веннавар со. Хеза вар со, жIалена хье цох кхералг Iа дIа ца хайте цо зе диц, яхаш, мичара, цох хIама хиланзар, тхьовре хайнадар цунна со шийх кхеравенналга а, озалуш волга а. ТIаккха дагадехар сона тхоай лоалахочо воккхача сага Султана оалаш хиннар, цо оалар, хьо Iохайча, жIали хьатIа а дайя, хьадж а яьккхе, дIадода, аьле. Из сайна дагадеха гIад а ваха, Iохайр со, ай, мичара, цох а хIама хиланзар. Бена тIакхийттар сона даькъаза пхьу. Цу хана шийтта шу даланза кIаьнк ва-кх со. Дагадехар сона, Баматгере жIалена качдеча цергаш тоха еза къамаргах яха дешаш, зIамигача аз техача цергаша фу дергда жIалена. Дика човхабеш пхьарса цергаш чуяхийтар сона жIале, аз сайяраш шийна тохале. Сайх къа а хийтта, дог а чIахка, вийлхар со. Мел со велхарах, сох къахетам бе лаьрхIа дацар жIали. Цу ханна тхьовра ведда наьха коа чуийккхача са новкъосто кхеравенна дийттача цIогIах араяьннача лоалахочо Iашата аьлар сога:
— Ай, бIарга чу пIелг Iотта цунна, укх сахьате лозаверг ма вий хьо цо.
Миска со тхьовре а лозаваьвар жIале. Сайна ма могга, шинна а кулгаца цун корта а лаьца, шинна а бIарга чу нана пIелгаш тоIадир аз жIалена, цхьа во цIогIа а теха, са чIенгах ка а тохаш, дIаийккха бахар пхьу. Цу хана цо техача цергех даьнна муъаш хIанз а доахкаш да сох.
Бахьан Iашат долаш, Даьла къахетам сов а баьнна, висар со цу буса жIале лоза ца веш. Мичча хана со бIаргвайча, со мара цу ара кхы хIама доацаш мо, дайя, сох латаргдар из жIали. Бакъда, аз шийна из таIазар даьчул тIехьагIа гаьннаро мара кхы согахьа хьахьажацар из, сох лоралуш. Цкъа мара дусар дIа ца оалаш, аз цунна из Iазап даьд аьнна раьза воацаш вар сона жIале да, хIаьта цо со лозавар а, из сона качдар а цун бала болаш дацар.
Ер аз хIана дувц аьлча… шоай бераш лораде жIалех а кхыча аькхех а. Нагахьа шоай вахар лорадеш леладеш жIалеш дале, уж а дIадехка, мукъадаргдоацаш. Цу хана дукха къахьийгар аз цу жIалена, сайна могар даь, доккха зе де гIерташ, цох хIама хиланзар. Наггахьа Iахар мара кхы сона ше бIаргадойтацар цо.
ХIаьта гIанахьа сона духьалъухаш хинна жIалеш а дIадайлар, мичадахар ца ховш. Кхы даьхканзар уж са бийсаш толхае. ЖIалех болча кхерамах а мукъваьлар со, кхы ца кхераш. Дала адама тIа ма кхоачадолда жIалеца дегIалваха лавезаш дола ди. Хала хIама да из. Ишта хул юртара вахар.

Матенаькъан Илез

№122 (12058), ера, 16 август, 2018 шу / Четверг, 16 августа 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *