БАЙТАШЦА ГIОРВАЬННА САГ

Вай къам Сибрера цIаденача хана денз, литературанна юкъе ший белггала моттиг йолаш хьавоагIарех ва Плиев Iабазбика Амир. Аз цун байташ еша а, цун кхоллам зув а дикка ха я. Цу юкъа цхьа хIама хайнад сона, даьд алале кепа тоха хьоц ший йоазош Амира, сих ца а луш, сабарца бу цо из болх. «Керта чу хьалкхийна, дег чура хьаьнденна» хила деза илли, иштта ца хилча наьха сакхетамашка кхачац из. Цу тайпара уж хулийташ йола моттиг я поэта Плиевс лораер а. Цо яздаь книжкаш сов дукха дац, 4-5 хила мег уж. Цхьабакъда уж а кхоачам болаш хиннад, Амир поэт санна ший мехкахошта дIавовзийта. Сона довзарех да «Тешам» (1969),»Даьй ловца» (1971), «Вахара иллеш» (1983), «ЦхьоагIо» (1973), «Сатемза уйлаш» (1990), «Са ГIалгIайче хозлуш латт» (2001). Тайп-тайпара цIераш цар яле а, цхьа хIама юкъара да цу книжкай. Вайна гонахьара вахар, адамаш, Iалам, мохк, безам сов хозде гIерташ ийрча ца доахаш, шоаш долчча тайпара хьахьекхад поэта. Цхьабакъда царга гIолла мугIарерча сага бIаргагургйоаца къайленаш лаха а хайнад цунна, шийна гуш санна, уж нахага дIахьокха карах а даьннад.

Эггара цIенхаштагIа вола книжкаш дешар – из бер да, хIана аьлча из Iехалургдац во даьча йоазонца. Нагахьа санна из воча меттаца, говзаме доацача сурт-сибаташца даь дале, беро цу тайпара книжка Iодулларгда, Iокхосса а мег. Школе Iомадеча книжкашта юкъейихьай Плиевс язъяь байташ. Уж 6-ча а 8-ча а классашка Iомаю. Цар хестаду лоаман мехка Iалам хоза хеташ, уйлане дахе, из духьалхьокхаш Iеш хул дешархой. Иштта я цун «Са мохк», «Лоаман сурташ» яха стихотворенеш, кхыяраш. Уж Iомаяь яьлча, шоаш бахача мехках а цун Iаламах а йола хоза сочиненеш язъе вIаштIехьадоал берий. Иштта, зIамига болча хана цар дегашка дIачIоагIвенна поэт, боккха хилча а царна хьамсара волаш, сакхетамашка ваха вус. ХIаьта цун книжка дохкаш гойя, юхе гIолла цIаккха тIехбаьле дIаболхац уж. Цу мугIарерча нахах лоархI аз се а. Школе деша вагIаш вайза Амир, хIанз боча волаш, цун йоазонашта тIакхаьчача уж эцаш, царца сакъердам болаш ва со тахан, воккха хиннача дийнахьа. Укхаза воккха хиннача яхача деша маIан да, къавеннача яхача дешадар санна.
Плиев Iабазбика Амир ваь хиннав 1938 шера 2 сентябре. Цхьаболча Iилманхоша из 5 июне ваь хиннав аьнна яздаь моттигаш а я. Ваь моттиг, дукхагIболча цун вежарий санна, Пхьилекъонгий-Юрт хиннай. Белгалдаккха деза, дунен тIагIолла дикка го баьккхачул тIехьагIа, из юххера а цу юрта сеца, хIанз цига вахаш хилар. Вай цIадаьхкачул тIехьагIа, цхьан юкъа «Сердало» газете, цу мугIарерча кхыча моттигашка болх баьб цо. ЦаI да цох майрра ала йиш йолаш, ше миччахьа вале а, моллагIа къахьегам караийца вахе а, байташта тешаме волаш, цар га ца дохкаш хьавенав поэт. Ер йоазув деш, аз сайна хьалхашка оттадаьдац цун вахара никъ тахкарца дувзаденна дош, дукхагIа шун теркам тIаоза лов сона цун кхоллама оагIонна. Нагахьа санна поэта вахар довза хьай безам бале, цун биографи еша езац хьона. Кхоачам ба духхьала цо язъяь байташ Iойийшача, хIана аьлча цунца да цун вахар, лайна халонаш, сийрда денош, дега цIенал, нахацара юкъамоттиг. Дика гуш да аьнна хет сона Амира вахар а бе-беча хана цо даьча йоазошка гIолла. Къона волаш цо даьрашкара гуш я цун къонал, гIаьметтавена къонах волаш яздаьраша цо баьккха вахара шоллагIа мул гойт. Карарча хана цо деча йоазоний кхыча беса чулоацам болаш санна хеталу. Оалаш ма хиллара, массадолча хIаман ше-ший ха я. Цу тайпара ше-ший ханаш йолаш, лоархIам а лелам а болаш я Амира стихотворенеш а.
Дуккхача поэташта эггара бочагIа хинна дIаэттай даьй баьхача лаьттах йола тема. Вешта, кхыча беса хила йиш а яцар цун, хIана аьлча моллагIча сага овлаш из ваьча, кхеваьча лаьттах доахк. Амира а ба ший мохк иштта боча. Цхьан хана ший даьй баьхаб йоах цо укх лаьтта, сий лакха лоаттадеш, моастагIчоа корта ца бетташ, къахьегаш, къам паргIатонга кхувлаш. Цу даьй никъ хержа ше а вах тахан поэт, хIана аьлча цар цIий да цун пхаьнашка лелар, царъяр я оамал, гIулакх, эздел. Даьхен хьашташта фийла волаш вах ше, къахьегаш а воча хIамах из лораеш а, яхаш дувц Плиевс ший бе-беча йоазошка гIолла. Цо кхеллача мугIарех теша а теш, уж дешаш вола саг. Цун керттера бахьан да, Плиев Амира тоам боаца хIама карахдаьннад, цун багара хоза доаца дош арадаьннад, оалаш хезадац сона цIаккха. Из а я-кх сага денен чу ютача тIехьаленех цаI – шийх дика цIи яккхийтар.
Сага вахар сакъердаме а дукха тамашаш шийца йолаш а да. МоллагIа хIама, дикка зийча, шийца йоккха къайле йолаш хул. Бер мо дуненах тамаш еш хьавоагIа поэт Плиев а. Цунна тешал деш я «Вахар – тамаш» яха стихотворени:

«Вахар – йоккха тамаш, къайле!
Фуъ чура кIориг арайоал.
Вахара низа – хоастам, сийле!
Ховха зIийрг чхара тIа доал.

Цо йоаттIаю чхара Iоакъа,
ДегI дахь малхага хьалъийлуш,
Къовсамаца доаккх ший дакъа,
Дарца, малха ка ца луш.

Вахар – йоккха къайле, тамаш!
Цо ший сийна вай кхеллад.
Деннад хьаькъал, уйлаш ткъамаш,
Дунен низ вай бебеллаб».

Плиев Амир литертуранна юкъе мишта воагIар дика хьагойташ да, халкъа поэта Чахкиев Идриса СаIида дита дагалоацамаш. Йоазонхой союзе цун стихотворенешка мишта хьежар дувцаш, цо яздаьд: «Цига цу дийнахьа ювца оттаяь хиннаяр Плиев Амира «Лоаман Iуйре» яхача альманаха тIа кепа теха араяьнна байташ. Союзе гулбеннабар цIихеза бола гIалгIай йоазонхой: Хь-Б. Муталиев, Б. Зязиков, Дж. Яндиев, А. Ведзижев. ГIадвахар со, се цига нийсвенна. КIоаргга чулоацам болаш, къамаьл дар цига хиннар. Йоазонхоша дувцар гIалгIай къонача литераторий кхолламах лаьца. ЛакхагIа белгала ма даккхара, къаьстта теркам беш ювцар Плиев Амира поэзи. Цун цхьацца байт хьа а эцаш, йоашхар цар. Белгалбора чулоацам, мотт, байтий боарам, рифмаш. Дикка къамаьлаш хилар цига къонача поэта карахдаьннача толамех лаьца, белгалдаьхар цхьаццадола кхоачамбоацараш а. БоккхагIболча литератораша волалуча поэта никъ даькъала а бувцаш, чакхдаьлар из вIашагIкхетар…»
Из никъ, сона хеташ, хила а хиннаб даькъала, хIана аьлча ше оалаш дола дош наха пайда боалаш, накъадоалаш хилча бакъахьа хеташ хиннав поэт, йоазонхой дезала ше юкъевенача хана денз.
Зама дIаяхарга хьежжа, хувцалу дуне, адам. Даим хулаш долча хувцамех латт вай вахар а. Из зийнад поэта ший цхьадолча йоазонаш тIа. Массаза дика да ала йиш яц уж хувцамаш а. Цхьадараш дика а цхьадараш во а хул. Укхаза дагадох сона, бокъонца хиннад яхаш, дувцаш дола хIама. Цхьа Iарбе вена хиннав вай мехка. Бусалба ди лелабар, даар, эхь-эздел, гIулакх, боахамаш зийча, цо аьннад йоах: «Деррига дика дар шун, бакъда цхьа хIама да шун во. Цхьаккха тац шоана: е йIовхал а е шелал а. ЙIовхал эттача йIовхала кад шо, шелал эттача, шелала кад». Цунна а дайна «Цхьан беса дисац вай массаза» яхача ший стихотворене тIа Плиев Амира йоах, вай оамалаш, куцаш, хьашташ сиха хувцалуш хиларах:

«Цхьан беса дисац вай массаза,
Вай ханаца хувцалу.
Къона долаш доаг къовсамца,
Низа эшалуш къалу.

Хувцалу вай хьаькъала а,
Денал чIоагIа эргадоал,
Лазарашта, мекъала а,
Безам боацаш, дIалу доал.

Воай сий дар а деза вайна,
Хьехам бара тIера хул.
Вахар кхетаду вай гайна,
Воай гIалаташ чIоагIа къувл.

ГIулакхашка хьежжа мара,
ЛархIац наха, вахаро.
Хьалвоаккх е чукхосс вайх хIара
Дикал е вол лехаро.

Тайп-тайпара чулоацам хинна ца Iеш, бе-бе кеп йолаш а я поэта байташ. Масала уж хила йиш я массехк строфах (куплетах) латташ, массехк мугIарах латташ. Уж а вожаш а кIоарга чулоацам болаш хул. Оалаш ма хиллара, Амир а ва лоацача стихотворене говза пхьар. Денен чу наьха кхелаш вIаший тара йоацаш хул.ЦаIаш хьал долаш, вожаш къе, кхоалагIбараш хIамах ца башаш. Кхыча тайпара а хила тарлу цар оамалаш. Поэт хьагац наьха хьал-таронах, боахамах, саг куравала везаш хIама да аьнна хетац цунна рузкъа дукха Iоадаь хилар. ХIаьта а массане цхьатарра кхетамаш хилац, цудухьа уйлаш а гIулакхаш а вIаший тара доацаш хул. Цу лолстамагIа цо язъяьча байташка шо хьажийта лов сона:

«Могаш хиларах,
Рузкъа кхачарах
Сонта ма вала.
Сов кура хиларах,
Лора цаваларах
Хьахургба бала».

Къайле йоацаш да цхьаькха цхьа хIама. Цхьавола саг рузкъо айву, вешта аьлча цу сага сий доаккх ахчо. Цхьавар воавеш а нийслу рузкъо, из леладе хьаькъал ца теача. Рузкъа яхар саг чIоагIа Iехавеш хIама я. Тахан долаш дале а, кхоана доацаш виса тарлу. Хьурмат де ховш, дIа мичахьа дахийта деза ховш, юха мичахьа оза деза ховш хила веза из шийга дар. ЦIенош дотта аьнна болхлой бийхабар аз. Царех цхьанне даим хаттар дора:
— Ахча дий хьога?
— Да, — оалар аз.
— Даьра, ахча-м сиха кхоачалу хьона, — оалар гIишлонхочо, сона хьехар деча кепе. Цо яьххача тайпара, сиха кхоачалуш хIама я ахча, леладе ца хайча. Укхаза дагавох сона Гогола цхьа турпал. Долаш ма вий со, яхаш, хIама хьа ца деш, коанаIарга араваьле, дIаотташ хиннав из. Хьал-Iо тIех мел воалар чувехаш хиннав цо, шийна саготалла чай мала. Сов дукха чай мийнна, къийвеннав хьал долаш хинна саг. Таро яцар аьнна къе лархIац Амира саг, къел йоагIа аьнна хет цунна, наьха санна оамал йоацар, денал, майрал, хоза гIулакх фуд цаховр:

«Таро йоацар вац къе,
Вале цхьанна даькъе.
Къе ва во яр оамал,
Нахаца яр гоамал…
Къе ва хабар дувцар,
Оамал, уйла хувцар;
Хьинар, денал доацар,
Шийна, наха воацар.
ВIаьхий ва нах безар,
Цар дикалах тешар,
ЦIаккха дош цахувцар,
Адамий мотт бувцар».

Дика вIаштIехьадоал поэта бархI мугIарах латта байташ кхолла. Лоаццача кепа чу йоккха уйла чукъовла хала да. Масала, къонах яхача деша маIан массехк мугIарца гучадаккха атта хургдац геттара говзача йоазонхочоа а. ХIаьта а Амир хьежав из де. Къонахчох дукха дика байташ язъяьй гIорбаьннача лоаман поэташа Гамзатов Расула, Сулейманов Ахьмада, Гагиев Гирихана, кхычар. Цар мугIаре дIаоттае мегаргйолаш я аьнна хет сона Плиевс язъяь лоаца байт а. Ховш ма хиллара, къонах дуккха белгалонаш йолаш хила везаш хиннав: сабар, эхь, яхь, гIулакх, эздел, денал, майрал, камоаршал, тешаме новкъост, дезала дика да, къахьегамхо, кхалсага дика цIен-да, иштта кхы дIахо а. Бахьан долаш а доацаш а, наха качъухаш хилар къонахчал дац. Нахаца Iимерза хилар, товш, наьха мотт ховш хилар – из да къонахчал. Уж хIамаш хестаду Амира, къонахчун хьакъехьа дувцача хана:

«Сабар долчо лехац дов,
Вошал чIоагIде цунна лов.
Довно хатар делга хов,
Дов лехачох чам цун бов.

Воккхийву из сабаро,
Наха гIойле лехаро.
Ший хьашташта ду цо доал,
Цудухьа, къонах ва, цох оал».

***
Котамо фуъ дича,
Гонахье кхайкаю.
Эсалчо сом делча,
Шера ше хеставу.

Къонахчо хьехадиц
Карах мел дийннараш,
Цун сий де а бицлуц
Из накъавийннараш.

Карарча хана геттара хала балхаш дукха диса а дисадий-те аьнна хеталу. ДIа мел хьежача кийчбенна лелаш мехкарий, кагий нах хул, дIа-юха баха машенаш я, токаца болх беш я кхыметтел хьастам чутохаш йола хIама а. Сона дагадоагIа, Наьсаре кизга тоха ховш, кор-ниI догIа ховш, наггахьа мара саг вацар. Боккхача наха а хацар лерттIа уж балхаш де. ХIанз кхувш боагIа кагий нах хул моллагIа чоалхне болх хьабе ховш, шоашка чемоданашка йоахкаш станокаш а йолаш. Iемаб уж, дийшад цар. Цудухьа эргадаьннад наьха боахамаш. Вай даьша еттарел дикагIа гIалаш йотта хов царна, кирпишк Iойилла хов. Ялаташ, сомаш, баьцадаараш кхеду, доахан-жа леладу. Вайна хIара дийнахьа бIарга ца гой а, къхьегамах боахк вай мехкахой. ХIаьта а болаш ба, сигалара шоашта шортта хIама Iочукхоссарга сатувсаш багIараш а. Шоашта лац царна болх бе, бакъда наха хьадаьр даара-м тIера ба. Царна дагадохац хьарамеи хьаьналеи яха дешаш. Шоашта товр хилча, цига денз дIадолчоа уж сагота бац. Цу тайпарча наха дика хьехам луш ба Амира ераш бархI мугI:

«Тахан цхьабарашта лац
Сецца гIетта.
Сийле ца йоаккхилга хац
Керчаш метта.

МоллагIа урхе яккхара
Тоъал хало лов.
Атта баха ловрий
Сий, эхь, тешам бов».

Дика вIаштIехьайоал поэта биъ е шин мугIарах латта байташ. Уж дукхагIа кицай хьисапе хьехам луш дола йоазош да. МоллагIча темах хила йиш я уж: доттагIалах, зовзалах, майралах, къахьегамах. Дикадар гойташ санна, цар гойта тарлу водар, зуламедар, вай вахарца товш доацар. Цхьайолча хана къаракъаца, чхьагIарца, уж мелача нахаца лира дов лоаттаду поэта. Цу лоацача мугIараша дика гIо ду цунна ше ала гIертар нийса, дизза дIаоалача даькъе. Иштта дика кхоллалуш хиннай лоаца байт халкъа поэта Яндиев Жамалдийна. Амира а баьккхаб цу даькъе белггалара толам:

«ЭгIазвахача стохар – къонахчал,
Кхерам тIабеча цавохар – къонахчал,
Сабар бахьан сий ца довш вус къонах,
Сухало воаву, сабаро лораву вонах».

***
«Ший кхел, ший вахар ше тоаде деза.
ЛерттIавар цIагIа а ара а веза.
Ваха ца могаш, велхаш ма лела,
Со аьнна хеташ, нахах ма вела».

* * *
«Саг нийсхо еза, бакъле вол,
Нах кхардийтачул валар тол».

Безама тема къаьстта боча я поэта. Цу хьакъехьа ший «Кха кIоаргагIа аха деза» яхача статья тIа литературни критик хиннача Мальсагов Абос яздаьд, поэта кердача, «Вахара илли» яхача, книжках дувцаш: «Плиев Амира кердача сборника юкъе дикка белггала йола моттиг дIалоац безамах йолча стихай цикло а. Царех дукхагIъяраш язъяь я безам сийрда, боккха, къаьга болга гойташ. Ший тайпара майра, бакъда, сов айхьаза доацаш, нах тешабеш, доагI-доагIаш дола нийсор юкъедоаладеш дувц поэта безамах:

Безам – бIаьсти, безам – ала,
Шо ма гIерта из дIабоабе,
Баргба хьовзам, хургба бала,
Безараш оаш вIашагIбоахе.

ИйттIа легаргда цар дегаш,
Леларгба уж шоайла хьегаш.
Сатем боацаш, бIаргаш лешаш,
ВIашагIкхета наькъаш лехаш.

Безам – бIаьсти, безам – ала,
Из дIабоабой, хургба бала».

Плиев Амирах мел дукха дувцарах, хIаьта а ала дика хIама корадергдар. Лакхе вай дийцар а кхоачам болаш да аьнна хет сона цун оамал, поэзецара безам хьагучабаккхара. ДIахо из могаш-маьрша хилар да цун йоазош дезаденна болча наха эшар. Цун ший дезткъа шу дизарал совгIа, «Бутт» яха цун эггара хьалхара стихотворени «Сердало» газета тIа араяьнна а 60 шу дуз укх шера. Уж, сога хаьттача, доккха ши цIай да.

С. Арчаков, йоазонхо

№130-131 (12066-067), шоатта, 1 сентябрь, 2018 шу / Суббота, 1 сентября 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *