Дешар — дуне довзар

«Хьайна дика даьчоа дика де, хьайна во даьчоа хьехар де!», йоах гIалгIай халкъа кицо. Цу дешашца ер сай къамаьл аз доладар бахьан да вай берашта хьаькъал, кхетам, гIулакх хьалхадоахаш болча хьехархой ди хьатIаэтта хиларца. Дерригача дунен тIа санна Россе паччахьалкхено а дездеш да хьехархочун ди, октябрь бетта 5 дийнахьа.

ПхелагIа ди гаьна дац, хьехархочоа ловца баккха а, цун дог хьаста а, совгIат де а йисар кIезига ха я. Вешта аьлча, кхоана да из ди. Цудухьа шоай таронга хьежжа, йисача ханаца шоай аьттув болча тайпара шоашта дукхабезача хьехархошца шоай уйла-нигат декъаш, царна товрдар дешархоша дувце цох наьха дог хьастарал совгIа, эр-безам совбалар а хургда.
Дунен тIарча дукхача паччахьалкхенашкарча школашкара хьехархойи бераши хьехархочун ди дездеш сакъердаш, ха дIахьош хургба, царца цхьана ГIалгIайчен школашкара бараш а. Сийдолча хьехархочун денах цIай а даь октябрь бетта 5 дийнахьа хургда из аьнна, чIоагIдаь, тIаийцад из дош 1994-ча шера ООНа барт а кхийтта хьакхайкадирца. Из хьожадаь да хьехархой самукъадаккха, цар балхах царна баркал ала, совгIаташца уж белгалбаха, мел сий долаш, эшаш болх ба хьехархочун бар халкъа дIахайта. ХIана аьлча, мел хала дале а шоай низ, хьинар кхо ца деш, шоашта ма могга, низ ма кхоачча берашта кхетам луш, царна дунен вахаре накъадаргдар хьалхадоахаш, цунга уж дIакхебеш, къахьегаш хул уж.
«Хьехам лучунга хьежжа хул кIалхарча наьха хьаькъал», оалаш да. ХIаьта са ала чам ба, хьехархоша дIахьехача хIаманга хьежжа хургба берий сакхетам. Цар шоашта деннача хьаькъалга хьежжа хургба цар укх дуненцара а, цу чу доагIаш долча хIаманцара а кхетам. Доккха дукъ да хьехархочун тIалаттар. Паччахьалкхено тешаме а ваь тIаоттаваь саг ва из, кхоаненга дода адам нийссача апарах гIоргдолаш. Цул совгIа, хьехархочох тийше, цо дикадар мара хьехаргдац вай берашта аьле, даьша-ноаноша а шоай бераш дIалу царга. ТIаккха паччахьалкхено а, даьша-ноаноша а шоаех тийша дита гIулакх дизза, тешаме кхоачашде деза хьехархоша.
1965-ча шерагара 1994-ча шерага кхаччалца Хьехархочун ди Россе дездеш хиннад октябрь бетта хьалхарча кIирандийнахьа. Хьата 1994 шера Россе паччахьа хиннача Ельцин Бориса октябрь бетта 3 дийнахьа кулг а яздаь № 1961 йолча указаца белгалдарца из дездеш да октябрь бетта 5 дийнахьа, дерригача дуненца цхьана.
Коммунистий Iаьдал долча хана болх беш хиннача хьехархошта дика дагадоагIа цу хана шоашта паччахьалкхено а, дешархоша а, дешархой даьша-ноаноша а теркам беш хинна. Цу хана а хIанз вай хана а массаза школашкарча цIайнашта юкъе сийрдагIдола цIай хиннад хьехархочун ди. Цу дийнахьа шоай хьехархошта совгIаташ а кийчдий, царна хоза хетаргдола къамаьлаш, е байташ а Iомайий хьадоагIа бераш. ХIаьта цхьайолча школашка, коридораш а, хьехархой классаш а кийчйий, чIоагIа белгалду из ди. ХIаьта шоай балха тIехьа цIихеза белгалбайннача хьехархошта лерхIаме грамоташи деза совгIаташи декъ.
ЛерттIа дола дешар, Iилма эшаш хилар къоабал а даь, из хиланза даргдоацаш хилар кхетадаьд укх дунен тIарча кхетаме мел йолча паччахьалкхенаша. Юхьанцарча классашка бера луш бола кхетам лакхача дешара заведенешка луш болчул дуккха а мах болашагIа ба, хIана аьлча бера дешара овла хотташ дола хIама да из. Цудухьа къаьстта юххьанцарча классашта хьехаш болча хьехархоша, шоашка ладувгIаш дагIа бераш вай кхоане йолга а ховш, чIоагIагIа къахьега деза шоай балха тIехьа берашта говзал, кхетам дIалуш.
Кхычахьа санна, вай мехка а дукха болаш ба, хьинар а долаш, кхетам а болаш, хьаькъал а долаш, шоашта могача тайпара, шоай низ дIакхоачар деш бола хьехархой. ХIара школа хургья, шоай дика хьехархо хилар бахьан долаш, цох доаккхал деш, из бахьан школан цIи дикача оагIорахьа дIахозаш. Цу тайпарча хьехархоех дукхбараш сона бовзаш а шоана бовзаш а ба. Цар лерхIам бе а, сий де а деза вай доаггIача тайпара.
Хьехархо берашта Iилма хьехаш хиларал совгIа, массадола хIама хьалхадоаккхаш, харцахьадар фуд, бакъахьадар фуд наха дIахайташ хила веза. ХIана аьлча цар шоашта тIаийцар еза цIи я, кхы мел дар дIадаьлча а цу цIеро мукъабалийтац уж цу декхарах. Ба хьехархой шоай говзалца дувзаденна Iилма хьалхадаьккхача кхоачам хеташ дIаходар теркал ца деш, амма массадолча оагIорахьа дакъа лоацаш бераш кхедечар шоаш мохк, къам, халкъ нийсача новкъа доаккхаш хилар кхета а деш хьинаре къехьег. Цу мо болча хьехархой геттара сий де а, лерхIам бе а, цар дог хьаста а доагIа.

Матенаькъан Илез

№147 (12083), ера, 4 октябрь, 2018 шу/Четверг, 4 октября 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *