Дика кхалсаг

«Кхайка венар – хьа хьаьша, кхайканза венар – Даьла хьаша» яхаш да къаман кица. «Хьаьша-даьна» — яха дош чIоагIа лорадеш, деза лоархIаш хьабаьхкаб гIалгIай массаза а. Бакъда, хала хете а, ха дIа мел йода дукха лерхIаме, хоза гIулакхаш дIадовлаш латт адамашта юкъера. Цхьацца доллаш лаьттах дохкаш латт вай уж, бехке воаш долаш.

Бегашта мо оалаш да: «ЦIагIара зIамагIволча воIага маьре яхача кхалсага хала хул» — аьле. Из сеннад аьлча, зIамагIа вола воI бо валац. Из ший даьцеи-наьнацеи юхе Iа, нагахьа уж дийна дале. ХIаьта уж укх малха дахаш деце уж чубаьхача боахам чу ваха вус из, цун доалахьа дус цIенош а. Ишта да дай Iадат.
ТIехьарча хана наха юкъе геттара чIоагIа даьржад зIамагIволча воIага маьре яхача сага хала хул яха дешаш. Боахами, даи-нанеи бахьан-м хургдац из, цу цIагIа дIачулатташ бола нах бахьан долаш хила тарлу из дукхагIа. Боккхий нах болча цIагIа массахана а адам дукха лаьттад. ХIана аьлча, воккхача сага дукхагIа хов вахарцара хьалах дола гIулакхаш, цул совгIа, шоашта маьл баккхардухьа шоай гаргара нах шоай саг фу деш ва хьажа а, боккхийча наха товр де а вода цу мо йолча фусамашка. Хоза гIулакх да из.
Массаза а кхалсаг лакхача боараме лаьрхIай вай даьша. Хийла кхалсага эсалча маIача сагах къонах ваь а, къонахчох хурдел ваь а моттигаш я. Из доацаш хийла фусам сий даларца е сий доврца нахала а йоаккх кхалсаго. «Кхалсаг кхуврча доалахо», йоах гIалгIай халкъа кицо. Цу кицага ладийгIача хов вайна мел доккха дукъ да кхалсага тIалаттар, мел дукхача хIаман да я из. Цудухьа чIоагIа лерхIаме да кхалсаг хьаькъалеи, эздии хилар. ХIанз сона шоана дувца лов бархI вошеи цхьайтта йишеи долча дезале зIамагIволча виIийга маьре енача несий вахарахах, цун оамалах, гIулакхах.
«Даьллахьа ма дика кхалсаг я-кх из» оал из йовзаш мел волча саго, да а да из ишта. Уж цхьайтте йиша маьре а яха, бархI вошас саг а йоалаяь шо-шоай дезалаш а болаш фусамашка бахаш ба. ХIаьта, царех хIаравар кIира цкъа хIаьта а шоай нана йолча а баьхке баьгIе дIаболх. Боккъала безаме, юхьъелаенна йолаш тIаэц уж цу цIагIарча несо. Из кхалсаг ше ворхI берий нана я. Уж бераш а кхедаьд цо шийна тара дика оамал йолаш, йистхилар кIаьда долаши, нахаца эхь-бехк леладе ховши.
Ювцаш йолча фусама коа цкъа чуваьннача сага юхава дог доагIаргдолаш хозача гIулакхаца хул Танзила хьаьшашца. Селла безаме, хьоастаенна кхалсаг я из. ЦIаккха а из елаенна йоацаш гургъяц мичча хана царцига хьо воде а. Танзилай маьра-нана йоккха саг я 90 шерага дIакхаьча. Яьннача ханага хьежжа лазараш а совдаьннад йоккхача сага. Ший дезалий, дезалий дезал, цар а дезал хьабола а бенна, Дала беркат долда царех, уж кхы а дукха баьржаб. БIарчча кур хьахиннаб царех.
Каст-каста хьоалчагIа нийслу цу кура тIа. Гаргара нах дукха хиларах геттара дукха нах боагIа, хьоалчагIара баьлча, йоккха саг йолча цун зерат дергда вай, аьле. ХIаьта цу цIагIарча несас боккъала безаме царна духьала а яй, уж лувш, оалаш багIача юкъа геттара чехка дай дIайхха чIапилг чудахь, «…дулхаш диаь кер кIаьдбенна а ба» — аьле. Боккъала хоза а хеташ дуъ хьаьшаша шоашта духьалдена кIаьда даар. Иштта воагI-воагIар а нийслуш бокъонца хьоалчагIа цу коа долаш санна адам хул Танзила йолча коа. Даггара царна кийчдеш чIапилг а цунца чай а увттадеш тахана дена нускал мо кхесташ хул из, хьаьшашта гIулакх деш.
ЦIагIа ягIа йоккха саг цIенеи, хозеи лелаю Танзилас. Цудухьа цо цхьаккха хIама ца дувце а, цунна юхе Iо а хайна цун дIабIарахьежаш вагIа догдоагIаргдолаш хул йоккхача сага ягIар. Шоана хетадала тарлу, аз из кхалсаг могаю. Могаеш со из вале а бокъонца дар да аз яздер, цунгара масал а ийца кхыча кхалнаха шоай оамал тоайича бакъахьа хеташ.
Йоккхача сагах бIаргтоха хьачуэттавар со, аьнна сихвенна зIамагIа саг араваьлча: «Ай, йоккха саг раьза хургъяц хьона хьо чай ца молаш иштта дIаводе, ча пела мол ха дукха яц, укх чу Iоховшаргда вай, — аьле чай ца молаш дIавахийтацц цо кагегIчарех а хийла саг.
ВIалла хьоалчагIа деце а, кхыча молагIча дийнахьа венача сагага а «хIетта чай мала Iоха гIерташ яр со» аьле, ше еце а низагIа шийца Iохоавай чай молийт Танзилас гIулакха хьачуэттача сагага а. Цудухьа чIоагIа дукха ез из ший гаргарча наха. «Мичча хана, моллагIча гIулакха хьо вахарах юхь елаеннеи, къамаьл безамеи, хул цун, хIаьта чай мерза а хул», — оал из йовзача наха. Танзила камаьрша хиларга хьежжа цIагIа беркат а шортта латт царна. Вай даьша яьхад: «Даьла къахетам Iобоссаш цIа да хьаьша веза цIа».
«Хозал – делкъелца, дикал — валлалца», яхаш да вай дай кица. Цу кхалсаго леладер цхьан шера ду несал дац, из дилла а цох йоалаш йола эзди оамал я. Из иштта хиннаяц аьнна цох бехк боаккхаргболаш саг вац. ХIаьта а цо леладер ший дегIах доалла хоза гIулакх, нах безар, хьаьша лоархIаш тIаэцар да. Дукха бац Танзилай яр санна оамал йолаш кхалнах. ХIаьта из моргаш юрта цаI хилча а кхоачам ба, мехка сий даккха. Дала Танзилай яр санна оамал ераш, гIулакхаца бола мехкарий дуккха а кхеболба вай къаман!

И. Айюбов

№153 (12089), шинара, 16 октябрь, 2018 шу / Вторник, 16 октября 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *