ГIалIай Эздел

Эздел дувца делча вай оал, Iалаьмате дукха хIама чудоагIа цу чу, аьле. Бакъда из, вай деррига вахар да цу дешаца хоттаденна. ХIаьта тахан шоана гойта лерхI оаха гIалгIай йоазонхочо, Iаьлий-юртарча Хамхой Бекмарзий Дауда эзделах яздаьраш. ХIара оагIо теркал а еш, ше-ше къоаста а деш даьшхад цо из дош вай кхувшбоагIарашта хьехам луш. «Эздел дувца велча дукха дувца деза, цIаккха дийца варг а воацаш, хIаьта а сайна керте хеташ дола хIама белгал а даь лоацо яздаьд аз цу дешах», — йоах Дауда.
Хьалха дIаяхача газета номера тIа кепа техадар оаха хьалхара дакъа, хIаьта цох дIахододар лохе да. ГIоза дешалда оаша.

Гаргалон эздел

Гаргалол лоархIаш волча сага вахар атта хургда. Ший гаргарча сага дика-во хьаллацар, дикан тIа, вон тIа вахар, хьайгара доагIа дакъа лацар, йоагIаш-йодаш моттиг яле из санна гIадваха дог делаш хилар, дала деза хьоалчагIа далар, ахча, рузкъа дезаш вале цун из дIадалар, водаш-воагIаш нийсвелча цунга кIаьда мерза йистхилар, дахар-денар хаттар гаргалол совйоаккхаш хIама да. Хьайна бехке кхалсаг нийслой кара кхайда ахча далар, ахча дIа ца эце, тормига чу йолла берашта яа, мала хIама эцар, машена чу а хоаяь цIайигар вай декхар да.
Нахаца довна ваха вале гаргара саг, сихха оарцагIа вала веза цун га хьаллаца, ма хулла сихагIа дов кIоарг далале машар бе хьажа веза, из бехке воацаш цунга гIелал яхье, харцо ювцачоа дIахайта деза из цхьаь воацилга, харцо чакхъяргйоацилга. Вала ца везар венна из воалле хаттар денна дIаотта веза цунца бала бекъа ше цхьаь воацилга цунна ховргдолаш, хьайна из новкъа долга дIахайта деза. Хаьде дIайоал лела ца ю гаргалол. Ший дас лелаяь гаргалол лелаеш хила веза воI. Хьо волча саг хьавагIац хьо дIа ца воде.
Къамашца тарлуш хьабаьхкаб вай даьй шоаш мел бах. Гонахьа дахача къамашта юкъе дукха хиннаб гIалгIай доттагIий: эрсий, хIирий, гIаьбартой, селий викалаш хиннаб гIалгIай доттагIий болаш нохчий бувца мича беза, уж вай ворхIе даь хана денз хьа вай вежарий а болаш хьабоагIа вайца машаре бахаш, хало, атто, къел, моцал екъаш. Вайна эшшача метте оарцагIа бовлаш. Теш со дуне мел латт из иштта хург хиларах. Цхьанна къаманга во ма доагIалда саг оарцагIвала везаш. Дала ма дахьалда пхьа хьаьрчар, ишта нийсделча, саг кхыча къаман ший доттагIа волча ший дезал а ийце дIаводаш хиннав. Вокхо дIатIаийце шийна мога гIо-новкъостал деш хиннад. Цун масалаш да, вай долча хьаиха вай бераш дIаиха а дукхха моттигаш я. Эрсаш цунах куначество оалаш хиннад.
Кхыча къамах вола ший доттагIа лоравеш боча лелавеш хиннав гIалгIаша. Ший цIа, ший боахам, цунца бекъаш а хиннаб. Из леча леш а хиннав цунна га даьккхе. Иштта эздел, гIулакх, денал долаш хьабаьхкаб вай дай шоаш мел бах. ДоттагIацара эздел. Шоай са санна боча долаш леладаьд гIалгIаша. Хало, ГIайгIа, бала тIабарах дIа ца кхоссаш цар массехана лорабаьб, лелабаьб шоай доттагIий. Боахам, доахан кходаьдац царна эшаш хилча. Вала везе кийча хиннав доттагIчунна гIулакха, шоай нанас ваь воша мо, дукха везаш лелаваьв шоай доттагIа. ДоттагIчоа кходаь хIама леладаьдац гIалгIачо. Дунен чу цIи хеза да вай къам тешаме да яхаш. Вай къаман дуккха а хиннаб доттагIал леладе ховш, денал дола къонахий. ТIем тIа чов хинна Iовежар, ше лергвале а цига ца уллийташ аравоаккхаш хиннав гIалгIачо, моллагIча къаман из саг вале а, цун масалаш дукха долаш да, тIом баьчарна из ховш а да. Вайна Дала ма эшаволва дика доттагIа, моллагIча къаман вале а! ДоттагIал, машар, безам массадолча къаман а беза. Дунен чу даим машар хилба. Барт, вошал, доттагIал чIоагIлулда хIара денна. Дуне мел латт, вахар тоалуш, хозлуш дахалда вай.

Берашцара эздел

Вай массане а сил дукхагIа безаш кхебу вай дезал. Уж дика кхебар вай декхар да. Наха зене, зуламе хургбоацаш, ламаз, марха, долаш Даьлах тешаш, кхерам болаш, имане болаш хьалкхебар вай декхар да. Царна xIapa денна дика хьехар деш, воашкара дика гIулакхаш бIарга дайташ, царна масал хургдолаш леладе деза вай мел леладер, дика хила деза вай мел дар. Берашта хайта деза шоаш малаш ба, шоаш мичара хьабаьннаб, шоай тайпа, къам малагIа да ховргдолаш, кхыча къамашца баха лела ховргдолаш, массанеца тарбала, доттагIал леладе ховргдолаш.
Дешар дешийта деза, хьаькъал долаш уж хургболаш. Эхь, эздел, гIулакх хьехаш дика, во къоастаде ховргдолаш, шоай Даьхе езаргъйолаш, Даьхен Iалам боча леладергдолаш, дас, нанас яхар дергдолаш, шоаш къабелча шоаш кхоабаргболаш, шоашца дика хургболаш, нахаца Iимерза хургболаш. Кхы а дуккха да берашта хьалхадаха дезаш. Берашца мотт хоза мерза бувца беза, хьехар деча хана, чувха а ца деш, хьай ма хулла хьесташ дайта деза берашка хьадайташ дола хIама.

Къоаношцара эздел

Воаккха саг моллагIа вале а, моллагIча къаман из вале а, зIамагIчо лархIа веза. Воккхача сага сий де деза, цунна фу эш, фу деза хьажа веза, из кхоачашде деза. Водаш, воагIаш хьайна къоано нийсвелча, Iуйре дика ювца, сайре дика ювца хьайгара малагIа гIо-новкъостал деза аьле хатта, цунна дезар-эшар кхоачашде хьажа, вига везача дIавига, кхыча юртара вале хье волча чу виге даа, мала дале кхаба, ламаз дайта, салаIийта, тIаккха цIа а виге хьавола.
Къоано волча Iо ма ха, дар-доацар дувцаш мотт дукха ма лебе, вела ма вела, керта тIа кий е беттиг доацаш бIарга ма вайта, цIогIа хьекхаш къамаьл ма де, цунна хозаргдолаш ала оалаш дола дош. Цо фуннагIа хьайга оале а юха духьал йистхиле юхь ма йоагае. Хьайна цаховр, хье шек вар, цунга хатта цо жоп лургда хьона шийна ховчох, из хьол дукхагIа ваьхав укх дунен тIа, цун дукхагIа дайнад хIама бIарга, из хьол дукхагIа лаьттав халонашта духьала. Цо хьо моргаш дукха кхебаьб хьехар деш. Ший хьехамца харц ваьннар, нийсача новкъа ваьккхав. Къоаной боацаш ма дуссалда вай, гIийла бой мо укх лаьтта даха, «МагIа баьрче ага, наIара юхе Iаса ма эшалда вайна», яхад вай даьша. Воккхача сага Iаса я цига ловш яр. Беркат боккхийча нахагахьа да.

Лоалахошцара эздел

Лоалахошца тарвала веза. Хьайгара дийхача, дала йиш яр дIадала деза. Хьайна эшар хьадеха деза. Дика, во деча царца хила веза. ДIачу хьачу хила веза. Хала дале а цхьа долча хIамашта сатоха деза. Iайха оалар хоза ала деза, лоалахо дIакхетаргволаш. Пайдан доацар ца дувцаш, гIалаташ а ца лехаш ваха веза, эздел, гIулакх леладеш. Лоалахо хьона бехке саг ва, къемат дийнахьа хоат йоах хьай лоалахошца мишта хиннав хьо, аьле. Дала сабар, сатем лулда вайна лоалахошца тардала ха.

Юкъара эздел

Из оал массаволча сага леладе дезачох. Да, нана лархIар, вахар, вар, гаргалол лелаяр, доттагI лархIар, воккхагIчун сий дар, зIамагIчох къахетар, кхалсагаца эздел леладар, ноанахой лархIар, даьй лархIар, юкъарча эздела чудоагIаш да. Лоалахошца, юртахошца, мехкахошца эзделаца хила веза. Саг йоагIача, йодача леладе деза эздел, ший уст-цIай лархIар а эзделаца да. Дохкача, эцача а леладе деза эздел. Довхочунца, моастагIчунца, балха, така, ара, цIагIа, хьоашалгIа, уст-цIаьшка, ноанахошка, лоалахошка, хьунагIа, xьapa, мангала гота – цу массанахьа леладе деза эздел. Къаьстта ший цIен дезалца сесагаца а, берашца а эздий хила веза. Уж вай лакхе Iо мел хьоахадаьр къаман юкъе лелаш дола эздел да. Массане а леладе дезаш да из низ ма кхоачча.

Несий эздел

Нус хила еза ший маьр-цIай лерхIам болаш. Маьр-да, маьр-нана, маьр-воша, маьр-йиша, маьр-веший къонгаш, маьр-ноанахой, цун тайпан нах лоархIаш хила еза из. Нус хила еза чувена саг везаш, елаенна безаме, тух сискал кхо ца деш. Маьр-да волча Iа ца ховш, мотт ца боасташ цо ше бастийталца, баьстачул тIехьагIа дукха ца лувш ший метта доал деш хила еза нус. Ала, дита дезар ховш, ше оала дош, кIаьда, мерза оалаш, шийга иистхилча эхь хеташ цIий луш, иштта маьр-нанаца, маьр-вешийца, маьр-йишийца хьакхашта ца йоалаш ший мотт лорабеш хила еза. Массарел хьалхагIа хьалгIотташ, массарел тIехьагIа южаш, цIагIа, коа, карта кулг дIакхоачаш цIен дезараш кхоачашдеш хила еза. Ше дIатоха кулг цIена тохаш, массанеца елаенна ше езаргйолаш, зIамига бер мара деце а, маьр-цIаьшкахьара мел вар лоархIаш, ший оамалца, ший меттаца нах вIашкаувзаш, наха тоам бар дувцаш, хьанга фу дувца деза ховш, массанена товр де ховш хила еза из. Дикал яккха хала дале а, маьр-цIаьша зув, цун дикал вол. Дика нус маьр-цIаьшта дукха езаш хул. Вай даьша яхад: «Хозал – делкъелца, дикал — валлалца». Цу кица тоам беш яха хьажа еза нус.

Таьзета леладу эздел

Кодам эзделца бувца беза, сагага кхаьча бала хьайна новкъа болга цун дIахайташ хила еза из бувца оаз. Кодаме вела йиш яц, ца доагIа къамаьл де йиш яц. Кодаме нахаца дуIа деш венначоа къахетам бехаш, Даьлага кхайка веза, дакъаламаз де деза, мугI бе беза. Саг дIаволла кашамашка дIаваха веза. Цига де деза декхараш кхоачашде деза. Фусам-даьна хьайгара гIо-новкъостал эший хьажа веза, хье чувахалехьа.

Барзкъан эздел

Хьайга товш доаца барзкъа тIа цадувхар эздела дакъа да. Кога зIамига маьчи тIа цаювхар, геттара готта хачи, тIа цаювхар. Хьай къаман доаца, хьа къамо тIа ца дувхаду барзкъа ца дувхадар. Хьай дегIа маьженаш бIаргагургйола лоаца барзкъа цадувхар эзделаца да. ший дегIаца товш хила веза саг. Наьха доаца барзкъа тIадийха кечлуц Iовдала вар мара.

Моаршал хаттара эздел

Сагага моаршал хоатташ хатта деза, велавенна хозача, мерзача оазаца, хье гIадвахалга сага дIаховргдолаш. Хьо волча варах саг дехке варгвоацаш, цун цIаькха а юха ва безам хургболаш хьовза веза, хье эздий саг волга цунна ховргдолаш. Вай даьша моаршал, денал эздий хоатташ хиннад. ЦIагIа мел волчун, юрта мел волчун могашал хаьттачул тIехьагIа, коара хьайбай хьал хоатташ а хиннад, хаоттам хоатташ хиннаб. КIа, борц, мишта хиннад хоатташ хиннад, жа, доахан дийба дий хоатташ хиннад. Нагахьа цар уж дале машне хилар дехаш ловца боаккхаш хиннаб. Вай даьша яхад: «Хьувкъа ялати машне доахани ма эшалда вайна». Амин, ма эшалда.

Ший дегIацара эздел

Эздел долча саго хьунагIа ше цхьаь вале а дергдац, сагага товш доаца ийрча хIама. Ший дегIа маьженаш лораергъя во хIама ца дайташ. Кулгашка дика гIулакхаш дайтаргда ший сий дергдолаш. Когашка болар дайтаргда дикача новкъа, бIаргаш лекхаргдац лекха ца дезача. БIехача уйлашка бIех дайтаргдац ший дог. Даьлацара безам сов боахаргба ший дег чу, цIена Iамал еш, ший мотт лорабергба гIийбатех. Из да сага ший дегIацара эздел.

Хьайбашцара эздел

Хьайбашцара эздел леладар да царга ханнахьа хьажар, доакъар, ялат дилла хIама даийтар, хий моладар, цIендар, царна етташ, Iетташ, царца къиза цахилар, ханнахьа дIалахкар, ханнахьа духьала ваха чудоаладар. Царна сардамаш цадахар, уж чудахка тIехьа диссача. Царца къахетаме хилар эзделаца да сага. Декхар да, оакхарий а доа ца деш лорадар.

Iаламцара эздел

ХьунагIа гаьнаш харцахьа, бакъахьа хеда цаяр, йоагIача, ца йоагIача цIераш цаеттар, хьасташ бIех цадар, царчура хий даим цIена хургдолаш царна доал дар, вай даха юрташка нувхаш Iо ца кхувсаш цIена лелаяр вай декхар да. Вай наькъаш тоадар, ГIалгIайчен хоза Iалам толха ца деш вай тIехьенна дитар, вай массане декхар да. Вай даьша вайна дитад ер толха ца деш тахан вайна гуча тайпара хоза долаш. ХIара саго цхьацца га вай дIайогIе кхы а хозагIа хургба вай мохк. Вай хоза Iалам лорадар вай массене декхар да.

Дукха дIаьх ца деш, шоана кIордадергдоацаш лоацо белгалде хьажав со цхьадола эздела доакъош айс кхетадеча тайпара. Жи, дукха даха шо, эзделаца а, оамалца а, кхетамца а хургдар вай. Ираз долаш маьрша дахалда вай къам.

Йоазонхо, Хамхой Бекмарзий Дауд

№161 (12097), шинара, 30 октябрь, 2018 шу/Вторник, 30 октября 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *