Гаргара нах биц ма бе, мел хало яле а

Укх тIехьарча деношка вай мехка латташ дола хьал бахьан долаш, дукха хIама Iаткъаш, цу тIа гIолла цхьацца цатоамаш а, гIайгIа а, балаш а совдийнад наьха. ХIана аьлча, фу хургда-хьогI, мала хургда-хьогI, яхаш шоай дезала а мехка хьал а дагадоаллаш ба дукхаш. Цхьабараш чугIерт шоашта хетар чакхдаккха а шоай уйла хьалтIаяккха а дагахьа болаш, вожаш хьачугIерт шоаша яхар мара чакхдаргдац, яхаш. «Низ низах гIертача оала баьннаб», яхад вай даьша. Бакъда цхьацца болча наха кIезига тIехьадаьккха леладой а шоай гIулакх, ер хьал хьакхастачахой Даьла къахетамца саг лозаваь, е чувелла, е нах довнал баха хIама хиннадац. Ма хилда из.

Ший гIулакх кхетадар, ший бокъо тIаяккхар эшаш а де доагIаш а хIама да. КIезиг-кIезига деш долча хIаманца йоккха котало йоккхалу сага, бакъда дIа-хьа а хьалха-тIехьа а хьожаш, шийна гонахьа фуд а ховш хилавеза моллагIа хьлхаваьнна е тIехьаваьнна саг. Даьла къахетамца, дIахойодача хана из гIулакх гIалгIай халкъа, мехка дикагIа хургдолча тайпара дIадерзар догдоах вай. Ишта дерзарг а да из, Дала аьннадале.
Со-м хIанз кы цох дувца а валац, бакъда, цу гIулакхо готдаь, кIаьддаь, овттадаь кхесташе воай цхьалха вахар, нахацара эр-безам бицбеннабий-хьогI вайна, аьнна хеталу. ДIа-хьа мел вахача из мара дувцаш кхы хIама дац. Цхьан оагIорахьа дика да из, мохк дагабоаллаш а, тIехьа тIадоагIа ноахал дагадоаллаш а цунца бала болаш, цун йоакхо е гIерташ хилар. Бакъда, из дале а гаргара нах, миска нах, гIо эша нах бицбе йиш яц вай. ХIаьта дIахо цу хьаькъе.
Укх деношка цхьаннахьа, цхьан йоккхача сага ший кхоачарле йола, ший наьцел доагIа нах гулбаь – кхал а маIа а, – царца нийсвелар со. Укх тIехьарча массехк шера ишта хоза ха дIайихьаяц аз. Мишта аьлча, боккхийча исташа шоай хана хиннар а дувцаш, кагегIчар цунца са а къердалуш даьгIар тхо 4-5 сахьата. Хьона нахаца чам хилча, царца сакъердалуш хилча ха чехка ма йодий вIалла йодий а ца ховш.
Гулбеннача наха юкъе духхьал кхоачарбараш мара кхы наьха хийра саг цахиларах кхалбараш а маIабараш а цхьана шуна гонахьа хайша даьгIар тхо. ДIаяхача замах хиннача сага ишта дIагIаш тхо бIаргадайнача хетадала тарлургдар, мехкарий тIа а боалабаь царца безам буаш дагIа кагий нах тхо да. ХIана аьлча, цхьан оагIорахьа маIабараши, вокха оагIорахьа царна дохьала кхалбараши хайшадар тхо шуна гонахьа. Иштта ховшаш хиннаб хьалха сакъерда, безам баа вIашагIкхийтта нах.
Хьабийхачарех боагIаргбараш хьабаьхка баьлча доладелар тха гIулакх.
Цкъара, дика диззалца тхоашта фусам-даьша хьаоттаддаь хIама а диаь цул тIехьагIа йоаккхачо Даьла цIи а яьккха: назам, зикар, тасбихь дIахо хьалха дIаяхача ханашкахьа хиннар, тахан латтар дусташ цун къоастам белгалбеш къамаьлаш доладелар, боккхагIчарга хьалхале а йолаш. 1944 шера вай арадахале хинна гIулакх дийцар цхьанне, шоллагIчо арадоахача хана хиннар дийцар, дIахо иллеш тIа а багахбувцама дувцараш тIа а даьлар гIулакх.
Геттара тIехдаьнна делаш а доацаш, сакъердамца, дог гIоздоалаш вIашагIкхетар дар из. Гулбенначарна юкъе массанел йоккхагIа йолча Маржана дийцар цхьа хIама. МоцагIа дукха нах вIашагIкхийттача метте цхьа саг нийсвенна хиннав кхыча къамах, акхар лебу мотт кхетабеш хиннабац цо. ТIаккха цо аьннар наха а, е наха дувцар цо а кхетадеш хиннадац, цигга аьннад цхьан воккхача сага гулбенначарга. «Массехк эзар совгIа метташ да вай дахача дунен тIа. Царех массехк мотт мара хац мел дукха ховчоа а, деррига метташ Iомадулургдац цхьаннена а. Цудухьа воашта ховш боацача меттал вайга къамаьл деча хана хьаяхар ца кхетаде тарлу вай. Амма, юхььелаенна хилар массадолча меттал долаш а кхеталуш а да, цудухьа воашта юкъе вагIача кхыча къамах волча сага вай дувцар кхета ца дой а, цунна бIарахьажар юхььелаенна долаш хила деза вай. Цул совгIа юхььелаенна хилар, маьл болаш а да». Цо дийцачох пайда а баьннаб царна, – аьлар йоккхача сага, ший къамаьл хоададеш.
Цун къамаьл чакхдалале цхьакхане дийцар, моцагIа цхьа лоамаро хиннавар цхьан лоаман чIожара вокха лоаман чIожа водаш, аьнна йола а енна. Масса доагIача шийлача шовдах къург бе дагахьа волаш дIатIавахав цхьа лоамаро, Берс. Ер дIатIаэттача, хий мала баьхка нах хиннаб кIал багIаш. Берс хий мала велча бIагIаро укхан хьабIара а хьежа:
– Хий мала воал хьо? – аьнна кхессад цхьанне.
Кхетадаьд Берса из гIожа саг волга а, цун дохьал цхьаккха ца аьлча дикагIа долга а.
– ХIаа, – аьнна, кхы дош а ца оалаш, шийна хий а менна дIаховахав из.
Цхьан чIожара вокха чIожа ер ваьлча дарз доладеннад. Цунга воша ца вайта болар сихдаь водаш зийнад укхо, баьца юкъе хьакъедаш дагIа ховха зизаш. Царца са а къердалуш, шийна тхьовра гIожача сага баь цатоам а бицбенна ер водаш, оагIораяьнна дуттара этта латта шоай ворда меттаоттаеш боахка нах бIаргабайнаб укханна. Ше вошаваь волаше, чехка дIатIавахача цо царна новкъостал даьд ворда меттаоттаеш. ТIаккха цар цун баркал а аьнна, шоаша Буро тIара дахьача генарех цхьа галий деннад Берса. Иштта го а баьха, маьркIижийга гидоаллаш галий а долаш чукхаьчав лоамаро. ХIаьта уж дIа а дехка царех шоай дезала пайда баьб фусам-нанас.
Нагахьа санна ше хий мала додача шовдан дIатIавахача хана Берс сихвеннаваларе из дика кхаьчахургдацар цунга. МоллагIдолча хIамангахьа сих ца а луш, IотеIа, сабаре, уйланца ший болх дIахьош хилавеза саг. ЧугIерта мегаргвац, «Майрача аькхо дийтад», яхад вай даьша. Майра доадаь дийнадац из, кертаца уйла а ца еш, ший майрал дохьал а оттаяь, дохьал даларах дийнад. Мегаргвац аькха мо дохьал вала, кIезига сабаре, кхетаме хила веза. Чlоагlа хилац саг низ бар аьнна, чlоагlа хул эшача из дlабахийта ховш вар. Ма боабелаш шоай низ зехьа. Пайда эцаш хилалаш цох, — аьнна чакхъяьлар шоллагIъяр.

ДIахо цхьацца шишша дувцаш дагIача юкъа, цхьаькхане къамаьл ший кара а лаьца вайна дукхачарна довзаш дола, къаьнагIчарех йолча йоазонхочо Малсаганаькъан Фатимас ший хана яздаь «Бийса баьде» яха илли аьлар. Из дар укх тайпара.

Бийса баьде

Бийса баьде ма йогIий
Ва Iаьржа ва бийса.
Дарз хьекхаш ма латтий
Ва шийла ва дарз.

Хьо кхера ма кхера,
Ва майра ва дог,
Хьо доха ма доха,
Ва кура ва дог.
Хьо кхера ма кхера,
Ва майра ва дог,
Хьо доха ма доха,
Ва кура ва дог.

ЦIе байракх бе а елла
Вай духьала ма даьлар,
Цу кIайча эскарал
Вай котта ма даьлар.

ГIозадаьле делалелахь,
Ва майра ва дог,
ГIозадаьле декалелахь,
Ва кура ва дог.
ГIозадаьле делалелахь,
Ва майра ва дог,
ГIозадаьле декалелахь,
Ва кура ва дог.

Цкъарчоа из илли аьнна кхалсаг яьлча, цIагIа чу сатем эттар. Гуш дар хIаране ше-ший тайпара из илли кхетадаьлга а, цунгахьа уйла яха багIаш уж хилар а. Бакъда, лоаццача юкъа этта сатем боабеш, «Хьайза дала ва кIозилг», яха белама илли аьлар цхьаькхане.

Хьайза дала, ва кIозилг,
Цхьа да Iехаве доалий хьо?
Метта отта, ва кIозилг,
КIорни леве доалий хьо?

Дошо даьда, ва КIорни, хьо ваьча нанас!
Дото даьда, ва КIорни, хьо ваьча нанас!
Дошо даьда, ва КIорни, хьо ваьча нанас!
Дото даьда, ва КIорни, хьо ваьча нанас!

Сийнача баь тIа бу теха
Дахаргдар вай шиъ.
Лакхача лоама тIа цIенош даь
Дахаргдар вай шиъ.

Дийи бийсеи ца къувсаш
Ше Iоажал йоагIа.
Дала гаьна йоаккхийла
Вай шинне Iоажал.

Дошо даьда, ва КIорни, хьо ваьча нанас!
Дото даьда, ва КIорни, хьо ваьча нанас!
Дошо даьда, ва КIорни, хьо ваьча нанас!
Дото даьда, ва КIорни, хьо ваьча нанас!

ЦIерах вага хьо Даьлахь!
ХIана йоайир Iа со?!
Наха леха хьа дакъа!
ХIана леер Iа со?!

КIудал кхета хьа керта!
ХIана йоайир Iа со?!
Салташа леха хьа дакъа!
ХIана леер Iа со?!

Дошо даьда моттар сона хьо ваьча нанас!
Дото даьда моттар сона хьо ваьча нанас!
Дошо даьда моттар сона хьо ваьча нанас!
Дото даьда моттар сона хьо ваьча нанас!

– Ер илли хьалха тха хана ишта доахаш дар, хIаьта хIанз тIехьарча хана кIезига хувцамаш долаш лекх из вай иллиалархоша. Ше долча тайпара дIалакха дезаш мара дац из, хIана аьлча цхьан сага е массехк сага а доацаш дерригача халкъа илли да из, – аьлар илли аьнначо.
ХIара саг ше-ший тайпара начIал долаш хул. Цхьавар пхьар хул, кхывар гIишлонхо хул. Бакъда цига вIашагIкхийттачарна юкъе доллча хIамангахьа пхьарал каралаьца нах бар. Назам ала а, илли ала а, йиш лакха а, багахбувцама дувцараш дувца а, кицаш доаладе а, вай даьй къаьнара хабараш дувца а, кхувш боагIачарна хьехам бала а ховш бар уж. Керда доаккхе а, тIехьарча шерашка ишта салоIам хулаш, вай дай, даь-дай хана хинна хIамаш дагаухаш, царца са къердалуш со ваьгIавац. Дала дикан долда из.
Из деррига чакхдаьлча, гIулакх деш лелачар цIаькха чай а дена, лувш-оалаш из менна эзди хьоашал дирах фусам-даьшта а, чам болаш ха дIаяхьарах масса болча гулбенначарна а баркал аьнна тхо дIа-хьа къаьстар. Къаьстта баркал ала доагIа тхона гIулакх деш, уралаьттача цу фусама неса. Эздича Iаьдалах, цхьаккха хIама ца эшийташ гIулакх дир цо. Массане цун баркал а аьлар. ХIаьта цхьан сесаго ловца баьккхар цун: «Хьай маьр-цIаьш сий деш, акхарна дукха а езаш, дуккха дезал а болаш, маьрша яхар хилда хьа. Дика мара во ма доагIалда хьога, дукха яхийла хьо», аьнна.
Чувахачул тIехьагIа а, хIанз ер йоазув деш вагIаш а уйла яьй аз. Дукха хIама эшац-кх наха дог-цIенал гучаяккха, шоай сапаргIатдаккха, вIаши барта баха. Цу мо долча вIашагIкхетарашка нах шоайла дукха а безалу, хьа кIалдисар-хьалдаьннар фуд а хоалу. Шийгахьа машар, ираз, фарал, цхьоагIо йолаш вIашагIкхетар дар из. Цу тайпара гIулакх массаза а дIадахьа йиш йолаш да вай хана а, хьалха нах чам болашагIа бар яхаш воай синош Iехадеш готта ца а деш.
«Яхача яхаргйоаца йоI-йиша ма кхуйла вай, аьннар хозаргдоаца воI-воша ма кхувла вай», йоах ГIалгIай халкъа кицо.

Матенаькъан Илез

№164 (12100), шоатта, 3 ноябрь, 2018 шу/Суббота, 3 ноября 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *