Халонаша къар ца ваь саг

Шолжа-ГIалий тIа баьхача гIалгIашта юкъе 80 шу даьнна нах лаха тахан атта хургдацар аьнна хет сона. Цига гIулакхаш тIа хиннача нахах, артистех, йоазонхоех, журналистех наггахьа саг мара висавац. Царех цаI ва карарча хана Iаьлий-Юрта йисте баха хайшача нахах вола Евлоев Мухьмада Абоезит. Дезткъа шерал тIехваьннав из укх шера. Сона из каст-каста гора, Шолжа-ГIалий тIа балха волча хана, нах вIашагIкхийттача моттигашка, цхьацца гIулакх нийсденна Министрий Совете ваха вийзача, Iура-сара балха водаш е цIавоагIаш хилча. Из, цкъа бIаргавайнача сага а везалургволаш, чIоагIа сабаре, ше деш дола хIама, оалаш дола дош эзе-дисте оалаш саг вар, хIаьта куц-сибат долаш хиларо кхы а дукхагIа совбоаккхар цунцара безам.

ГIалгIай республика хьайича денз, сона вайнавацар Мухьмада Абоезит, хIана аьлча мехка лаьттача хьало а, беча балхо а, тIалаттача гIулакхаша а дукха паргIата витацар со. Дукха а чоалхне а моттигаш хиннаяр цун вахаре а. Цунца къамаьл де дагахьа из волча водаш, сона моттар из, бейоаллаш Iаса а йолаш, халла гIа боахаш, cайна духьалвоагIаргва. Со гIалатвувлаш хиннавар. Тахан кхийна зIамига саг санна, болара кадай, къамаьлах талханза, кIайвалар мара сибата хувцаваланза вар фусам-да. Цох сона доккха дикахетар а хилар. Дикка ха яьккхар оаха шинне, къамаьл деш дагIаш, юкъеэккха саг а воацаш.
Абоезит ваь хиннав 1938 шера апрель бетта Iаьлий-Юртарча Евлоев Ювназа Мухьмадеи Яндиев Эскхий Маржанеи дезале. 1942 шера ший лоIамагIа тIем тIа ваха хиннав дезала да Мухьмад. Вай эскарца волаш, фашизмаца лира къовсам лоаттабеш, Польшерча Коваль яхача гIалий тIа кхаччалца дIавода из. ХIаьта Смоленск бахьане лаьттача тIем тIа човнаш яь а хиннай гIалгIай зIамигача сага. Цул тIехьагIа, из а вайнахах бола салтий, эпсараш а, Iодахьийтача къамех ба аьле, юхабоах. Цхьан юкъа Ярославле соц из, цул тIехьагIа хьакхет Казахстана Кустанайски областа Тарановски района Николаевка яхача юрта бахача ший дезалах. 1946 шера из хьакхийттачул тIехьагIа, аттача доал цар дезала хьал. Мухьмад комбайна тIа болх бе вода, цу гIулакха эша курсаш а яьхе. 1958 шерага кхаччалца цу балха тIа хул из. Казахстана гIорваьнна комбайнер хул цох, цунна тешал деш, 1957 шера Евлоевна лу Ленина орден.
— Сибрера цIабоагIача нохчаштеи гIалгIаштеи юкъе из мара-м хиннавац цу тайпара паччахьалкхен совгIат денна саг, — йоах Абоезита ший даьх. – Цигарча МТС хьакимаша цIа ма гIо, тIадоагIача шера оаха Социалистически Къахьегама Турпал ве оттавергва хьо, аьнна а хиннад цунга.
1946-1958 шерашка Казахстана арешка къахьийгачул тIехьагIа, цIавоагIа Мухьмад, цул тIехьагIа «Назрановский» совхозе балха вода. Къаваллалца, кIаьдваллалца из болх бийя, 4-5 шера юртарча юкъерча школе завхоз хул цох, цигара пенсе а вода. Ший 76 шу даьннача хана, 1992 шера кхалх Абоезита да Мухьмад. Вешта аьлча, ший мохк боарам боаццаш дукха безача а хьаьнала къахьегаш хьавоагIача а сага дезале кхийнав Абоезит, цун воша Муслим а йиша Зайнап а. ТIеххьаръяр карарча хана Iаьлий-Юрта ях. Вай мехка дика бовзаш болча нахаца гаргалол тесса, ший дезал хьа а хинна, даьй баьхача юрта сецай из. Цун цIенда ва эггара хьалхара гIалгIай «Абат» оттадаь волча Цокиев МурцаIала воI Мурад. Муслим а тайп-тайпарча Iаьдала балхаш тIа хиннав. Масала, цо хьехархочун, Сурхо тIарча школан директора, цигарча юртсовета кулгалхочун балхаш даьд. Арахьа дIаваха дикка ха яьккха, цIавена, хIанз да ваьхача коа вах.
Дешарца чIоагIа чам бале а, ханнахьа ший нийсархошца цхьана школе ваха вIаштIехьадалац Абоезита. Ший 10 шу даьлча мара водац из цхьоалагIча классе, хIана аьлча хьатIаювха хIама йоацаш, эттадар гIулакх. Да балха вахачул тIехьагIа, паргIато йоал, цо дикка алапи ийдар бахьан долаш. Ший юрта ворхI класс а яьккха, дIахо деша кхыча юрта дIаваха везаш вар кIаьнк, амма цу тайпара пурам даланзар цунна коменданта. 1955 шера дар из, вайнаха хIанз а мукъа беннабацар мехка гIолла паргIата дIа-юха лела. ЦIадахккалца дIадоладаь дешар чакхдаккха аьттув баланзар. Мехка ваьлча Буро тIа мах беча болхлой техникум йоаккх Евлоевс. Iаьлий-Юрта ваха а вахаш, Наьсарерча райпонна чуйоагIача тиканна кулгал деш, хул из. Цунца цхьана цо, заочно деша а дешаш, чакхйоаккх Москвера мах беча наьха институт. Ше болх бу тика дIаенна, 1969 шера Абоезит Шолжа-ГIалий тIа ваха а болх бе а дIавода. Укхаза а Октябрьски районерча кхача бохкача тиканна доал де оттаву из. Ленина проспекта тIарча тоннела юхерча гастронома директор хул Евлоевх. ЦIаккха а нахагара хьарам хIама даккха гIерташ воацача вай мехкахочоа кIордаяьяр даим, са ца доаккхийташ, хьауха ревизеш, комиссеш. Цудухьа Нохч-ГIалгIай респотребсоюза аппарате балха Iочувода из, орготдела воккхагIвола инструктор волаш. Цу хана ший хиннача хьакима М. Мамаевна чIоагIа раьза ва Абоезит, цIена, хьаьнала, болх ховш, нахаца гIулакх леладе ховш саг вар из, йоах цо. Укхаза балха валцца, ваха ший фусам йоацаш, итт шу даьккхар цо, тайп-тайпара квартираш лувцаш, дIаухаш, юхаухаш лелаш. Юххера Старопромысловски районе квартира лу цунна.
Сел атта болх а бацар цу хана цо баьр. Республикан районашкарча райпоша болх мишта бу хьажа везар, цига дIа а ухаш. Гучадаьнна кхоачамбоацараш дIа а яздеш, респотребсоюза кхетаче йолча дувца овттадора. ГIалаташ каст-каста гучадувлар, моттигаш хулар шоай устава дIадехар кхоачаш ца деш, нахагара совлен ахчаш доахаш, Iаьдала ахчаш дуаш, и. кх. дI. ТаIазар дора. Геттара доккха хIама ца хилча, райпо председатель балхара дIаваккхацар. Бехк боаккхар, гIод тохар. Тиканчаш-м дIабоахаш а нийслора. Цига ший балхах дика лоархIавеш хинна Абоезит, ворхI шера къахьийгачул тIехьагIа, Министрий Совете балха хьех. Орготдела заведующи хиннача М. Кузнецовс дIавийхар Абоезит. Беррига цун вахара никъ хетта волавелар. Цул тIехьагIа балха дIа а ийцар. Дукха ца говш орготдела инструктор хул цох. Цкъа хьалхагIа Совмина кулгалхочунна М. Керимовна тIаваха-м вийзар цун. Юха а – хаттараш. Шоашца болх бергбола саг вовза гIертилга дар цу вIашагIкхетара маIан. ХIанз Абоезита балха чудоагIар райисполкомий, юрташкарча Советий, цхьайолча хана колхозийи совхозийи балха тIахьожам лоаттабелга. Йиъ район яр цунна тIачIоагIъяь, царна юкъе яр Шалинский, Веденский, Сунженский, Гудермесский. Цар балхах дувца дезар Министрий Совета гулламаш долча, цхьайолча хана докладаш кийчъеча дакъа лаца дезар. Из болх 1994 шерга кхаччалца бир цо. Цига къахьегача юкъа, вахара хьалаш тоалу вай мехкахочун, хIанз цунна енна квартира городе юкъе, Интернациональни урамагIа, яр. Хьалхаръяр мо къе йоацаш, диъ цIенах латтар из. Балха тIа цхьайолча хана вIалла хьона дага доаца хIамаш нийслора. Цига болх беш, шийна нийсъенна цхьа моттиг йийцар сона Абоезита. Цкъа Наьсаре вхача, цигарча райисполкома председатела Аушев Iаддал-Хьмида дийхад, ше Лакхехьарча Совета сессе къамаьлаш дергдолча наха юкъехьовалара оаш, аьнна. Абоезита вIаштIехьадаьккхад из гIулакх. Сесси йолча дийнахьа, ший аргIагIа къамаьл де хьалтIаваьннача Аушевс дувца доладаьд, Наьсаре дукхача хана денз город яле а, цига моцагIа денз гIишлош хьал ца еш хиларах, 60-ча шерашка даьр а демаша, хотташа даьккха латташ хиларах, иштта кхы дIахо а. Цу чу вагIаш хиннав цу хана парте обкома хьалхара секретарь В. Власов. Iо а кхайка:
— Новкъост Аушев, дувца цадезар да Iа дувцар, — аьннад цо.
— Аз дувцар-м укхаза дувца доагIар да, — аьнна, ший къамаьл дIахо а де эттав Iаддал-Хьамид.
ТIаккха Власовс, шийна юхе яьгIача парте Шелковской райкома хьалхарча секретара, Социалистически Къахьегама Турпала В. Табацковайна лерге а ваха, цхьа хIама аьннад. ХьалгIеттача Табацковас депутаташ тIахьийхаб, Аушевна денна дош юхадаккхара. Иштта, кхы къамаьл ца дайташ, Iоваьккха хиннав Iаддал-Хьамид трибуна тIара. Шоай къаман хIама тоаде гIертарех, националисташ лоархIаш хиннаб цу заман чухь.
Хоза бувзамаш хиннад Абоезита вай культуран а литературан а болхлошца. Цхьа ха яр, гIалгIай актёраша шоай къаьстта театр хьадарца дувзаденна дош айдаь. Берригаш цу гIулакха духьала бар, цу даькъе нохчий а. Из дош нийсагIа долча тайпара къоастаде дагахьа, цу юкъеухаш, нах бар, царех цаI Абоезит а волаш. Ала деза, вайна массанена йовзаш, езаш йола Яндиева Тамара цун наьна-веший йоI хулаш йолга. Цо хьаллаьцар актерий оагIув. Цул тIехьагIа, актёрашта дIаделар хьалха Х. Нурадилова театр чухинна къаьнара цIа. Цул совгIа, Евлоевс бувзамаш лоаттадаьд йоазонхошца С. Чахкиевца, А. Ведзижевца, А. Боковца, кхычарца. ДIа-юха дикан тIа, вон тIа водаш, уж вIашагIбетталуча хила гIерташ, чакхваьннав из. Цар книжкаш гулдеш а, дешаш а хиннав массаза. Иштта «Сердало» газета чулоацам а цун автораш а дика бовзаш хиннав из даим. Цо ше яхачох, тахан а «Сердало», «ГIалгIайче» яхача газетий хIара номер йовза, еша гIерт Абоезит.
ГIалгIай республика хьайилехь, мехка доал деш оргкомитет хиннай. Цун доакъашхо хиннав Евлоев. Цун балхаца дувза мел деннача вIашагIкхетарашка, гулламашка, митингашка дакъа лоацаш хиннав из. Россеца хургда е хургдац яха референдум еча хана, цох ву окружной комиссе председатель. В. Маяковске цIерагIча урам тIа хиннача кепайоазон цIагIа яр из комисси. Кхадж тувса еррига моттигаш дIа а къайла, Дж. Дудаевс деннача амарах цхьаннахьа чубуташ хиннабац референдум чакхъяккха ловш бола нах. Ара машенаш дIа а увттаеш, кхадж тессаш, из референдум чакхйоаккх цар. Наха Россеца хила шоаш ловш болга хьа а хайт цу наькъа. ГIалгIаех 95% болча наха могадаьд из гIулакх.
ГIалгIай республика хьа а къаьста, ший хIама тоаде йолаенна массехк шу дар. Балха поалхам бола нах эшаш бар укхаза а. Цудухьа Абоезит волча вера экономикани арахьарча экономически бувзамийи министр Евлоев Ваха. Цун дехарийца гIалгIай мехка воагIа из, хIанз цох хул экономически бувзамаш леладеча отдела кулгалхо. Укхаза цунна ваха кийчъяь латташ фусам яцар. ЗIамагIвола воша арахьа дIаваха волаш, 6-7 шера цун коа вах Абоезит. Из цIавеча цигара аравала вийзар. Дикка зама яьнначул тIехьагIа, Яндаре хьалдаьча вIаштIара даьча цIеношка квартира лу цунна. ХIанзарчоа гаргарча наха шийна еннача фусаме ваха соц. Цо лелаю отдел сов йоккха еце а, бакъда болх-м дукха хиннаб. Министр е цун гIонча цIагIа воацача хана, цар декхараш кхоачашде дезаш а хиннад. Цкъа ше балха дIачIоагIвелча, 1994 шера март бетта, беррига ший дезал а тIехьа Шолжа-ГIалий тIара хьалъаравоал из. Тахан мо дагадоагIа Абоезита Россе кхыча субъекташка эггара хьалха гIалгIай къаман викалаш шоаш мишта хьежабир. Акхар арахьа дIабахийта хержа, могабаь нах чIоагIбора вице-президент хиннача Б. Агапов керте волча комиссе. Министерство дукха ца говш дIайоаккх, цунна когаметта хьаю экономически бувзамаш леладу отдел, хIанз из беррига болх лелабе безар Абоезит вар, хIана аьлча цу отдела керте оттаваьвар из. Ерригача правительстве а хургвацар 120 саг мара, хIаьта укхо кулгал деча отделе 3 саг мара вацар. ДукхагIа бе безаш хинна болх юха а субъекташка дIаухийтача вай мехка викалашца бувзабенна бар. Царех цхьабараш хIанз а дагабоагIа Абоезита: Липецке хиннав Цолоев Бахьаудин, Ставрополе – Хамхоев ХIарон, Брянске – Эльмурзиев Мухьмад, Свердловске — Хашагульгов Адам, Удмурте – Богатырев Ахьмад, Казахстане – Чахкиев Шарип. Россе 22 субъекте болх бе бахийта хиннаб вай къаман викалаш.
Из отдел 4 шера болх беш хул. Из дIаяьккхача, Абоезит пенсе вода. Цу тайпара моттиг нийсъелар 1997 шера. Пенсе вахавале а, дукхача шерашка цо Iоаяь балха говзал эшаш яр бе-беча моттигашка. Наьсаре «Супермаркет» оалача базара кулгалхоша М. Хамховс, И. Абадиевс цунна керте оттар дех цунгара. Пхе шера цу балха тIа а хул из.
Шолжа-ГIалий тIара беха баьхкараша шоай гIулакхага хьожаргбола нах вIашагIтох («Нохчий республикера бехача наьха бокъонаш меттаоттаяра Грозинг яха юкъара болам»). Уж вIашагIтохар дукхагIча даькъе дувзаденна дар, цар хиннача боахамех хьатела а хьатийна а ахча (компенсаци) кIезига хиларца. Хайра хIама хьаде вIаштIехьа далацар 100 е 120 эзар сомах. Дукха яздир цу хана Россе президентага а паччахьалкхен председателга а. Юххера нохчашкахьара бехача наха фусамаш е хьожадир 4 миллиард 800 миллион совгIа ахча. Регионаш дегIакхувлара болх дIахьош йолча министерствон болхлой Iобаьхка хиннаб вайцига, цига дIатIабийхарашца Абоезит а хиннав. Юххьанца лаьрхIа хиннад, из ахча, наха шоаш боахамаш хьалдергдолаш, царна дIадала. ТIехьагIа из дош хувцаденнад, Iаьдалга гIолла гIишлош хьалъе а лоархIаш. Иштта хьалдаь да Яндаре а Наьсаре а бехача наха лаьрхIа хьалдаь цIенош. Бувцача юкъарча боламо ший болх бир 13 шера, вахарах бехача наха дIалу хIама дукхагIа хилийта гIерташ. Къаьстта а белгалдаккха деза, цу берригача балха кулгал даьр юха а Абоезит хинна хилар. Из болх цо Iобиллар 2016 шера декабрь бетта, хIана аьлча наха белггалара гIо де доладеннадар Iаьдал.
Абоезита фусам-нана я Экажев Макшарипа Лейла. 1963 шера денз, цхьан дезале болаш, хьабоагIа уж. Лейла а мах беча наьха мугIарашка къахьегаш хиннай. Шолжа-ГIалий тIа йоккхийча тикашта керте а лаьттай. ТIеххьара цо болх бир «Нохчий гастроном» аьнна цIи дIаяхача Шолжа-ГIалий тIарча тикан йоккхагIйола кассир йолаш. Цу халонашта юкъегIолла пхиъ дезалхо кхеве низ кхаьчаб Абоезитеи Лейлайи. ЙоккхагIйола йоI Iайна Наьсарерча пенсионни фонде къахьегаш я, цо экономически факультет яьккхай Пятигорске. Зульфия, ший дезалца дIаяха, Голланде ях, из филолог я. ВоI Хасмахьмад Бельге ваха 17 шу даьннад. Зара вайцига арбитражни суде болх беш я. Эггара зIамагIа Зарема я. Из Магасе ях. Юххьанцарча классай хьехархочун дешар дийша я из.
Болх ца беш цIагIа сецача денз, сомий беша а лаьттанца беча балхаца а сакъердалу Абоезита. Масса тайпара га я цун беша. Шолжа-ГIалий тIа вахаш волаш а, дачанна хьаденна лаьтта леладора цо. Цу хана денз из гIулакх дезаденна ва Евлоев. Цул совгIа, аз кхетадаьчох, коа лаьтта «Жигули» яха машен а цо лелаеш я. Тахан, машен йоацаш, вáха а дIа-юха аха а хала да дезал болча сагá. Из гIулакх аттача даьккхад фусам-дас ший дезалерча нахá. Со а Магасе цIавугаргва аьнна, хьайзавар Абоезит, бакъда, цун дош аз хьатIа ца эцаш, висар из.
Мухьмада Абоезита хьийга къа зийнад Iаьдало. Цунна тешал деш да бе-бе паччахьалкхен совгIаташ. 1983 шера «Къахьегама ветеран» яха медаль еннай цунна Нохч-ГIалгIай АССР Лакхехьарча Совета президиумо. Президента М. Зязиковс «ГIалгIай республикан гIорваьнна экономист» яха сийдола цIи еннай. Юкъара болх беча толамаш дахарах президента Ю-Б. Евкуровс 2011 шера Сийлен грамота еннай, хIаьта 2014 шера баркал кхайкадаьд. Цул совгIа, «ГIалгIай Республикерча наьха бокъонаш лораярах» йола медаль еннай вай мехка бахача наьха бокъонаш лораю болх дIахьош волча Дж. Оздоевс.
Иштта саг ва вай мехкахо Евлоев Мухьмада Абоезит. Къаьстта дика хет, из а цун фусам-нана Лейла а маьрша-могаш болаш, лелалуш хилар. ГIоза бахалба уж.

С. Арчаков.

№166 (12102), шоатта, 10 ноябрь, 2018 шу/Суббота, 10 ноября 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *