ЦIаькха а эзделах лаьца

ДIабахача бетта тIеххьарча деношка (27, 30 октябре) «Сердало» газета тIа кепа теха шин номер тIа арадаьлар Хамхоев Дауда даь «ГIалгIай эздел» яха йоазув. Дуккхача доакъошта дийкъа дар из, бе-беча моттигашка, тайп-тайпарча нахаца эздел мишта леладе деза дувцаш. Цу тайпара йоазув де дезаш хинна ха тIехъяьннаяр, из моццагIе даь хила дезар. Цул совгIа, духхьал цкъа дийца ца Iеш, даим дувцийта деза эзделах лаьца. Уж йоазош деш бола нах дукхагIа мел хул дикагIа а хургдар. Цхьан хана, районерча «Наьсарен оаз» яхача газете балха волаш, аз дIайолаяьяр массаза хургйола «Эздел» яха рубрика. Цхьацца йоазошта кепа а техаяр цун кIалха. Бакъда, со цигара дIа а ваха, юкъахдисар из гIулакх.

Эггара хьалха вай эздел леладе дезаш вола саг нана я, аьнна, белгалдаьккхад Хамхоев Дауда. Из нийса а да. Шоай ноаной лоархIаш, цун пIелг лазабаьлча, дог лазадоалаш, дукха къонгаши мехкарийи ба. Бакъда берригаш бац уж цхьатарра, шоаш кхебаь саг лоархIаш, цунца хила ма йоаггIара мерза уйла йолаш. Къонгаш а мехкарий а цхьатарра хилац. Айса дувцар чIоагIде лов сона, доаладеча шин масалца: дика воI вувцачунцеи во воI вувцачунцеи. Эггара хьалха дикача воIах дувцаргда вай. «МоцагIа цхьа зIамига саг лийннав, йоккха саг тускар чу а хоаяь, из тускар ги а делла. Из бIаргадайнача кагийча наха хаьттад:
— Фуд Iа леладер? Фу тускар да хьа гидоаллар, малий хьа цу чу ягIар?
— Ер са нана я, — аьннад зIамигача сага.
— Тха а ма бий ноаной, оаха мича лелабу уж тускар чу а ховшабаь, ги а бехка. Сенна хоаяьй Iа из цу чу? — цецбаьннаб зIамигача сага нийсархой.
— Со зIамига волаш, иштта со ги а велла, лийннай ер, декхар юха дIалуш ва со, — аьннад наьнаца дика волча воIа».
Вешта аьлча, бера хана нанас вайна хьалур, из къаелча юхадала дезаш дола декхар да. Из юхадала раьза воацачох фу аргда сона хац. Цох ала доагIа дош корадац сона, иштта ийрча хIама да из.
ХIанз дувцаргда вай, во воI мишта хул гойташ дола масал. ГIалгIай халкъа поэта Гагиев Гирихана я «Наьна дог» яха поэма. Цу тIа вувц, нанас, мар тIа а воацаш, хала кхеваь воI. Кхийна нийсвенначул тIехьагIа, саг йоалаяьй цо. Дукха ха ялале, нускал цамогаш хиннад, метта дижад. Мар тIавахав цунна:
— Фу дича дийнлургбар хьо, са кхокхилг; фу дича тоалургдар хьо, са зизилг, — аьнна.
Нускала аьннад:
— Пишка чу детта хьа наьна дог диача, ерзаргьяр со.
Наьна дог пишка чу деттад цо, из чура хьадаккха аьнна цIералла кхайдача, из йистхиннад, йоах:
— Кулг доагор Iа, са воI, — аьнна.
Цу дувцаро хьахайт мишта хила мегаргвац ший наьнаца, цунна эшаш долча хIаманга хьажа везилга, цунца эздел леладе дезилга.
Эздела дош геттара дика даьшхад вай халкъа багахбувцама чудоагIача, тайп-тайпарча жанрех долча йоазоша: кицаша, ширача дувцараша, фаьлгаша, кIоанолгаша, кхычар. Хамхоевс вай эздел леладе дезарашта юкъе белгалваьккха шоллагIа саг да ва. Даь юхь йоаца тIехье цIаккха бокъолгахьа яьнна дIагIоргьяц, оалаш хезад сона хийла вай боккхача, вахар дайза болча наха. Из да а да иштта. Ший даьга ла ца дувгIаш волча сага – йоI яле а воI вале а – цхьаннега ладувгIаргдац. Хила а хул цу тайпара тIехьенаш. Цунна тешал деш да ер дувцар. «Цхьан воккхача сагага хаьтта хиннад:
— Дика бий хьа несарий?
— Даьра, ба дукха дика-м, — аьннад къоаночо, — са къонгаша дIаве из аьлча, со вувргвоацаш ба-кх уж, тIаккха дика беций уж?»
Во къонгаш хинначох тара ба воккхача сага бараш.
Вежарашта юкъе а эздел хила деза. Къаьстта а из дувзаденна хила деза вIаший хоза гIулакх леладарца. Цхьан наьна кер чу баьде, малхабоал, цхьан истола тIара сискал юаш хьалкхув, цхьан цIагIа бийша бада, истий кхийла бувбаьлча шоайла хийрабоал. Малав бехке? Истий ба е цар моарой ба? Сона хеташ, тIеххьарбараш ба. ХIана аьлча цIагIа хьачубаьхкача кхалнаха дIахайта деза, вежарий шоайла бала йиш йоацаш бола гаргара нах болга. Сесаг йитача, цох наьха саг хул. Воша, Iа мел дIатеттарах, мел хьо цох дIаадарах, хьох вала йиш йоацаш вола саг ва. Цхьан кулга пIелгаш санна, нах ба уж – вежарий. Ираз долча коа вежарий вIашкаувзаргбола нус йоагIа, ираз дайнача коа вежарашта юкъе юкъ ехкаргйола нус нийслу. Фухха дале а, вежараша шоайла эздел леладе деза. Цхьайолча хана цхьа кIезига хIама къайсе, е ах метр лаьтта къайсе ийгIе, вIаший цIагIа чу ца болхаш, Iоховш вежарий. Царех цхьаккха тайпара оалалургдац, уж дика къонахий ба. Шийна зе хургдале а, эгIа мегаргвац вешийцара. Хала хете а вайна юкъе нийслуш я царех тара моттигаш. Сона дагадоагIа, укх тайпара моттиг нийсъенна. Сибре да-нана денна, цIавена ши воша вар уж. Шоаш шиъ мара кхы кхоачарле йолаш ер ма дий аьнна хIама а дацар цар. Тайпан нах-м бар, наьнагахьара гаргара нах а бар. Мехкабаьнначул тIехьагIа цхьан коа бахар уж. Шиаш цIенош а дар. Бакъда истий кхийлачул тIехьагIа, юккъе гIолла карт Iойир цар, ков декъа а декъаш. Царна шоашта цох фу хетар хац сона, бакъда из гуш болча наха цу хIамах тамаш йора. Карт йича а тар ца луш, вIаший къаьстар уж юххера. Тайп-тайпарча юрташка дIа-юха бахар. Ийрча масал дар цар шоай дезалашта гойташ хиннар. Иштта хул, вежарашта юкъера эздел, хоза гIулакх дIадаьлча.
Уст-цIаьшцара эздел, йоI ехале денз, леладе деза. Наьха кхалсагаца леладе тоам боаца бувзамаш, гIулакхаш леладе мегаргдац, къамаьл деча хана а цунца бувца мотт белггала хоза хила беза. Вай мел лечкъадой а вайна ховш да-кх, цхьаццабола кхалнах цIена боацаш цIаухилга, кхалнах бахьан дов этте нах боабелга. Хьарамленаш лелае мегаргйолаш моттиг яц кхалсагаи маIача сагаи юкъераяр. Нагахьа санна из кхалсаг езаш вале, нагахьа санна йоI цунга гIоргйолаш яле, эздийча IаьдалагIа зоахалол хьа а даь, вIашагIкхета беза, арахьа йоккхача городашкарча гостиницашка бийсаш яха вIашагI а ца бетталуш. Цу тайпара моттиг къайлайодац, гIулакх къовсам тIа доал, тайпашта юкъе цабезамах яь карт хьалйотташ. Цкъа ше теливизор чу къамаьл деш Кадыров Хож-Ахьмад-Хьажас аьлар, ший йишийца леладе йиш йоацаш дола хIама леладича новкъа хургдале, цу тайпара хIама наьха кхалсагаца дIалеладе а мегаргдац. Цхьайолча хана, кулгаш тIадихье, наьха кхалсаг йодайийя, тIаккха машар беха болх вай кагий нах а, цар гаргара нах а. ЦаI бакъда, йиIий даьша тоам бой а, мерза гаргалол хургьяц цох. Нийслу ше едда маьре яха йоI даьцIагIа чу ца юташ а. Сона дагадоагIаш, цхьа моттиг нийсъелар цу тайпара. ЙоккхагIа йиша ягIаш, маьре яхай, аьнна, нанас, йижараша, вежараша цIагIа чуйитанзар из. Дукха ца говш елар из кхалсаг. Хетаргахьа, цун нийсса ах лазар совдаьккхар ший гаргарча наха тIаенача гIайгIано. Иштта хила мегаргдац. Маьре яхар, саг йоалаяр хозача гIулакхий кIийлен тIа хила деза. ТIаккха мара уствежарашта а устйижарашта а, дагадоха хIама доацаш, майрра бIарахьожалургвац найц.
Къоаношцара эздел хьоахадаьд ювцача статья тIа? Уж хьалха хинна къоаной, ма дарра дувце, дукха биса а бац тахан. ХIаьта а 60-70 шу даьннарех а къоаной ба ала мегаргда. Мичахьа леладе деза царца эздел? Уж йоагIача-йодача, е, Дала ма дахьалда, веннача-ваьннача мара го йиш яц. Наггахьа новкъа латташ а нийслу царех саг, цхьан юртара вокх юрта ваха аьнна араваьле. Леладой царца эздел вай кагийча наха? Леладераш а дукха ба, цалеладераш кхы а дукхагIа ба. Шийл воккхагIча сагах эхь ца хеташ, вIалла цунна бехк беце а, шийна болча пайданна цунна качгIоргбола зIамагIбараш хилар — из заман а къаман а доакъазал я. ВоккхагIчо ца даь хIама цунна дIатIатоттаргдола, шийна болча аьттонна харцлувргвола зIамига саг хилар, йоккха Iаьсал я. Ивиздий ГIазда гIалгIашта юкъе аьла харжийтавац духхьала цхьа хIама бахьан долаш, аьла ва, яхаш, боккхагIбараш цунна уралаттаргболга дагадийхад цунна, цудухьа вайна аьла везац, аьнна, из дош соцадаьд.
Къоаношца эздел мишта леладу дика гойтад Боков Ахьмада ший цхьан йоазон тIа. Офисе ягIа йоI, воккха саг чуваьлча, ураэккхаш хиннай. Бакъда йиззача автобуса чу из чуваьлча, ше ягIачара хьал ца гIотташ, харцахьа йийрзай. Из во эздел да.
Цкъа Наьсарерча къаьнарча автовокзале гIолла, таксеш латтачахьа сехьаваьнна дIаводар со. ЭгIахьара IотIайоагIар вIаший тIаьнкIалха пхьарсаш доахка ши йоI. Со паргIатта дIатIехваргволаш, гаьно бар уж. Бакъда сона Iогарга мел гIорт, боаккхаш бола гIа сихбаь, дIатIехваьннача сона балам теха дIаяхар царех цаI. Цецваьнна, царна тIехьахьежаш латташ цхьа юкъ яьккхар аз. Иштта «шалтай-болтай» яхаш айлаюкъе лелача мехкарашта фуд а хац вай дувца эздел. Из долча моттиге хьалкхийна хила беза, эздел шоай дегIах доаллараш.
Новкъа латтача къоаношта, вIалла цар кулг айдаьдеце а, машен соцаю ше Дала даькъалаваьчо. ХIаьта цхьабараша бIаьзза кулг айдой а соцаяц. Цигахьа дIаверз со, аьле, пIелг хьекхе дIатIехвоал царех саг, цо яхача оагIорахьа дIаберзаш никъ беце а, гола тохаш моттиг еце а. Къоано хьатIацахоавар духьа, оапаш бувц цо. Иштта хилац эздел.
Цул совгIа, ше хьайоалаяьча сагаца а леладе деза эздел. Из етташ-Iетташ, къаракъ менна а маланза а цунна качъухаш лелаяйта яйтац маьре. Яха, дезал кхебе, цIенченга хьажа яйт. Цунна эшаш дола, хиланза даргдоаца хIама Iалашдар маIача сага декхар а да, цунца леладергдола эздел а да. ЦIенца, дуачунца, дувхачунца из Iалашъяр – из да эггара хьалха ший фусам-наьнаца леладу эздел. Уж хIамаш а доацаш, кхыдола эздел леладе гIертарах пайда хургбац. ЦIагIа эшаш долча хIаман кхоачам – из я дезалерча эздела лард. Фу эздел хургда дезале, нагахьа санна мар болх беш воацаш, чу а ухаш, сесага шийна даар дикагIдар хIана оттадац, ший новкъосташта хоза гIулакх хIана дац, яхаш, дов латтача фусаме. Цу тайпара дезалаш, дукха ца говш, бох. МаIача сага саг йоалаю, кхалсаг, мискинг, уж бераш Iокховса ца могаш, уж кхоабаш, ший унахцIено кIалъюташ хьайоагIа. Иштта хила мегаргдац. Эздел ца хиларал совгIа, цу тайпарча моттигашца йоккха къизал я.
Иштта ший декхараш кхоачашде ховш хила еза нус а. Цунца хила деза йистхилара, елаялара, маьрцIай боккхийча наьха цIераш кхабара, ший берашка хьажара, тIадувхача барзкъан, цIагIа, коа лелаеча цIенон эздел. Денача хана эздий нускал а долаш, дIахо маьрцIаьшта тIа а дагIаш, хила йиш яц из. Укхаза дагадох сона Гамботов Бориса яздаь «ЦIе боргIилгаш» яха дувцар. Шоана а из дагадохийта безам ба са. Цхьа воккха саг волча венав цун гаргара саг, воIа саг йоалаяьча ловца баккха. ТIехьашка цIе боргIилгаш тIаягIа кIувс боаллаш, метта вагIаш хиннав къоано.
— Миштай хьа нус? –хаьттад хьаьшо.
Пенах боалла кIувс несо бенилга дIахайта дагахьа воккхача сага аьннад:
— ЦIеча боргIилгашта бIара а хьежаш, дIавагIа со-м.
Цхьа ха яьлча юхавенав из хьаьша. ХIаьта мо хаьттад цо:
— Миштай хьа нус?
— Даьра, боргIилгаш кертах зIокарч етта ма яьннай, — яьхад фусам-дас.
Несий во оамалаш гучювла йолаеннай яха маIан хиннад цу дешай.
Укхаза шун эзделах массехк дош ала безам бар са. Нагахьа санна, воагIий ца ховш, хьаьша воагIе (вай Iаьдал мичад, со шунцига хьоашалгIа воагIа аьнна хоам а бийя, хьоашалгIа ухаш), из ди-бийса доаккхаш вагIаргволаш а веце, цунна, Iодетташ, жа доаде дезац, москалаш йоае езац, аьнна, хет сона. Ше да, хьалххе хоам баь, захалаш е кхыбола бехке нах боагIаш хилча. Вешта, сиха ваха везаш вола хьаьша, устагIа е москалаш хьаяларга хьежаш вагIаргвац. Дукха ха йоацаш, цхьан эздийча наьха фусаме нийсвелар со. Дукха вагIа йиш йолаш вацар со, цох аз хоам а бир фусам-даьга а фусам-наьнага а. Тхо Iохайшача истола тIа шин-кхаь тайпара сомаш латтар, цига хьачудера тхона хоза кийчдаь мерза дуга, чай. Сайна кIай гамаж йийча санна, хоза хийтар сона фусам даьша оттадаь шу, бакъда из даа а ха йоацаш, дIаваха везаш вар со. Сога хаьттача, иштта чувенача сага цIагIа йолаш йола хIама хозагIча тайпара Iо а оттаяь, хьаьша дIавахийтар а шун эздел да.
Iаламцара эздел геттара бухьардаьннад цхьаболча наьха. Царех эггара вогIдар да, йоагIача а ца йоагIача а нувхаш Iокхувсаш хилар. Къаьстта новкъа хул, хиш, баьш, хьунаш бIехъеш йола хIамаш шоашта тIехьа юташ дIаахар. Уж нах Iаьдало а, жайнаша а, КъорIо а яхар деш боаца нах ба. Хиш, наькъа йистош лорае, цIена лелае яьхад дин хьалхле лелаяьча наха. Из дагадохац царна, машена корах шуша, килёнка тIормиг, гIаьленех боассабенна кIинг, кхыйола хIамаш аракховсача хана. Цкъаза наьха наIарга шоай нувхаш Iокхувсаш а нах ба. Наьсар-Керте кирпишках яьча цхьан карта тIа басарца яздаьдар укх тайпара дешаш: « Даьла духьа, укх карта юхе нувхаш Iо ма увттае!» Нийслу цу тайпара хIама вай мехка столице Магасе а. Цигара бахархой а берригаш дика боацилга хьахайт цу масало. Цкъа дIаяьхача, юха а уж Iоувттаеш бола нах эшалуш бац. Видеокамераш а оттаяйта, уж хьа ца лувце, царна де хIама долаш вац со. Хьалийцача, дукха гаьнара нах а хургбац-кх хьона уж. Мальсагов Шимоахий Ахьмада ший «Даим хало ловш» вола саг яхача романа тIа яздаьд, болх баь ше чуводаш, ше лаьтта моттиг цIенъяр эздел да аьнна. Цунгара масал эцаргда цунна тIехьавоагIачо а. Шийл тIехьагIа къахьега дезача сага бIеха моттиг йита дIавахар, во лаьрхIад цо. ХIаьта наьха наIарга футтаройна нувхаш кхувсарех фу аргдар-хьогI цо? Хетаргахьа, царех, адамаш а доацаш, кхыдола дийнаташ хетаргдар цунна. Из хIама хьадечарех мишта аргда нах ба аьнна?
Массехк дош ала ловра барзкъан эзделах. Укхаза дагайох сона Муса Джалиль яхача татрий поэта язъяь «Хадича» яха стихотворени. Хадича яха йоI ах бийса яххалца айлаюкъе лелаш хиннай, чуйоагIаш коаниI къайла йоландаь, картах тIехъювлаш хиннай из. Цхьан бус иштта тIехйоалаш, хьастамах дIатоссаенна юбка йоаттIаяьй. Из дIатега хьинар доацаш, шоллагIча дийнахьа уллувра хьалъяьттIа юбка ювхаш, араяьннай Хадича. Из керда мода я меттача мехкараша, хьалъэттIаяьй шоайяраш а. Цу тайпара мода эзделца дукха тарлуш хилац. Со фу ала гIерт хов аьнна хет сона вай мехкарашта а кагийча наха а. Кхы цхьа хIама дар, со зIамига волаш дувцаш, из бакъда е харц да сона оалалургдац. Геттара чIоагIа тIатеIIа юбка ювхаш, автобуса тIа хьалтIаяла этта хиннай цхьа йоI, бакъда ког хьал ца айлуш йисай из, сов чIоагIа готта яь юбка бахьан долаш. Из бIаргагуш латтача цхьан воккхача сага, кисара хьалдаьккха, мукх хьекха кIеззига хьалйоаттIаяь хиннай йоах цун юбка. Цу воккхача сага из нийса даьд, вай а иштта де деза ала гIертац со. Со ала гIертар да, бахара-бахкара, Iохара-гIаттара, Iоверзара-хьалверзара новкъа дола барзкъа дика дац, аьнна. Саг паргIата хулийташ хила беза тIабувха гIирс. Шийна гIаьхьа хургдар леладе мегаций барзкъа? Из доагIаш да цхьаболча маIача наха лелаеча хачешта.
Юххера, метта эзделах аргда вай. Дувцаш дола хIама лоацца, ше наха кIорда ца вайташ, дувцар – из эздел да. Аьннад алийта, шийна баркал даккхар духьа, мотт хоза бувца гIертар, Iимерза хила гIертар во да. ЦIенача дег тIара боагIаш, хозача уйлаша мерзбаь хила беза сага мотт. Воча дег тIара хьалувш хилча ийрчабоал из. Цу хьакъехьа Озиев Салмана язъяьй «Декъа эздел» яха стихотворени. Из «декъа эздел» леладеш бола нах дукха ба вайна юкъе а. Укхаза цхьа анекдот дагадох сона. ВIашагIкхийттав вовзаш вола ши къонах.
— Фуд, малад, могаш дий? — хаьттад хьалхарчо.
— ХIама дац, дика Iеш да, — лоацца жоп деннад вокхо.
— ХIама эший, сога ахча да хьона, — соцаш хиннавац хьалхарвар.
Цкъа а шозза а цо из аьлча:
— Даьра, цхьа пхи тума ахча эшаш араваьннавар со, — аьннад шоллагIчо.
— Аз леладер эздел да, Iа дувцар жIалел да, — яьхад, цунна пхи тума дала дага воацача юртхочо.
Метта эзделах дика аьннад С. Озиева ший кхыча, «Эздели гIожали» яхача стихотворене тIа:

«Хало йоацаш, атта дулуш,
ХIама да из эздел яхар.
Адамий безам дукхагIа хулаш,

Сийлахьа ду цо сага вахар.
Эздел лелош атта да,
Бакъда сий цун лакха да…»

Поэта ма аллара, цIаккха дицде мегаргдац вай, эзделца вай сий а дувзаденна хилар. Эздел доаца саг, цIаккха сий долаш хургвац.

С. Арчаков

№170 (12106), шоатта, 17 ноябрь, 2018 шу / Суббота, 17 ноября 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *