Хьехархой тхьамада

Зама сиха йода, цудухьа саг хIара ден хам беш, цох бизза пайда эцаш ваха веза, шийна тIехьа дика гIулакхаш, хоза дагалоацамаш дусаргдолаш. Из да аьнна хет сона цо дуненахьа дутаргдола керттера рузкъа. Иштта баьха а, байна а, хIаьта а биц ца луш, дукха нах ба вай къамах хьабаьнна. Уж шоай мехка сий лорадеш бола охлой, къаманна чIоагIагIа эшаш дола Iадаташ хьаллоаттадеш дола бIоагIий санна баьха дIаихаб. Цудухьа боча ба уж, мел дукха ханаш дIаяхарах, дунен хIама хувцадаларах. Цу тайпара саг ва тахан са вувца безам бар а. Из ва Мальсагов Ювсап. Сона хеташ, цун цIи ца йовзаш вай мехка наггахьа мара саг хургвац. Ширача заман чухь иштта ваьхачоа Iаьдала совгIаташ телаш хиннадац, къонах ва из, аьнна, белгалваьккхача кхоачам хиннаб. Цу дешаца нийслургдолаш, совгIат тахан а дац. Майрра цу тайпара цIи яккха мегаргйолча нахах вар Ювсап.

Ваь хиннав Мальсагов Ювсап 1933 шера 11 апреле Мочкъий-Юрта Iасолта-Хьажий Йоакъапеи Торшхоев Хьовдий Солтаханеи дезале. ГIалгIашта эггара хозагIчарех хиннай из ха. Граждански тIом чакхбаьнначул тIехьагIа, боахамаш меттаоттадаь, школаш яхка, керда вахар дIадоладаь хиннад вайцига. Наха юкъе къаьстта дешар дIадаржаш лаьтта зама я из. Хьахинна, арадувлаш хиннад газет, гучабувла болабенна хиннаб хьалхара йоазонхой. Лоацца аьлча, къаман вахара зиза тохаш лаьтта ха я ала мегаргда цох. Бакъда уж шедар дохадеш, къам халчаоттадеш тIадоагIа 1944 шу. Цу хана 11 шу даьнна вар кхувш воагIа кIаьнк. Сибре бига цар дезал Фрунзе кхоач. Цигара вахар цар атта хиннад оалалургдац, хIана аьлча Йоакъапа дукха бераш хиннад. Эггара йоккхагIа хиннай Лиза, тIаккха – Марем, кхоалагIъяр -Iашат. Къонгашта юкъе воккхагIа Мухьмад вар. Вай мехкадаьлча, цхьан хана «Назрановский» совхоза директор хилар цох, вайцига боккха пайда баь «Сельхозтехника» эггара хьалха хьаяьр а из вар. Цхьаькха воша вар цар, из массанена дика вовзаш а вар гIалгIай мехка, хIана аьлча Ювназ дика лор-невропотолог вар. Из волаш ва хIанз а, Наьсаре вахаш а ва. Ювсап дезале кхоалагIа хиннав.
Фрунзе яьккхача хана, халонаш дукха тIалатташ зама из хиннаяле а, денош зехьа дIа ца ухийташ, царех бизза пайда эцаш, чакхваьннав Ювсап. Цига цун аьттув боал радиотехнически техникум яккха. Цу шерашка из дешар дийша гIалгIашта юкъе дукха нах хиннабале тамаш я. Шоаш хотташ йола гаргалол дикача нахаца хотташ, мегаргболча нахаца оагIув буллаш, хьабаьхкаб цу цIен боккхагIбараш. Масала, йоккхагIйола Лиза маьре яр Шолжа-ГIалий тIарча Арсамаков Сулумбикага, шоллагIйола Марем а цига яьхар, из яр мехкдаьтта института кафедра заведующи хиннача Баркинхоев Хаматханага. КхоалагIйола Iашат вайна дика вовзаш хиннача «Даймохк» яхача къаман юкъарча организацена керте лаьттача Шадыжев Саварбика фусам-нана яр. Iашат сона къаьстта дика дагайоагIа, зIамига волча хана денз, хIана аьлча тхо цхьан урам тIа дахар, цул совгIа аз дийшача школанна юхе яр из яьха фусам.
Вай юха мехкадаьлча, шоаш Мочкъий-Юртара Iобигабале а, цига юхаваха ловш хилац дезала да Йоакъап, из моттиг гIалгIай доазонна чуйоагIаш цахилар бахьан долаш. Сога хаьттача, хьаькъал долаш а гаьннардар гуш а, саг хиннав Ювсапа да. Ший къонгаш Нана-Наьсарен лаьттан тIа баьхача бакъахьа хийттад цунна. Юххьанца уж баха совц Iаьлий-Юрта. 1957 шера хилар цар цIабахкар. Цу хана Ювсап кхийна нийсвенна зIамига саг хиннав. Кхы а цхьа шу даьлча, саг йоалаю цо. Из яр Сурхо тIарча Аушев МурцаIалий йоI Фасиман. Цун нийсархошта юкъе дийша нах кIезига хиннаб. Цудухьа Ювсап чIоаггIа накъавоал ше вахача юрта а, цул тIехьагIа берригача мехка а. Юххьанца, 1958 шерагара дIаволавенна 1961 шерага кхаччалца Iаьлий-Юрта ше волаш, деша отт из Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен педагогически института историко-литературни факультете. Цу хана из болх беш вар цигарча юрта Совета председатела заместитела дарже. Балха моттигах ца къасташ, из чакх а йоаккх. 1961-1968 шерашка Наьсарерча 8 шера дешача школе балха отт из. Юртара вахар тахан санна тоаденна хиннадац хьалха. Карарча хана городаи юртаи юкъе дукха башхало яц. Бакъда хьалхагIа иштта хиннадац, массадолча хIаман аьттув дикагIа хиннаб городе вахача сага, цудухьа Ювсапа да а Наьсаре IочувоагIа, Iаьлий-Юрта цхьа-ши шу даьккхачул тIехьагIа, Гвардейски урам тIа бар цар керда боахам. Даьца вахаш цхьа юкъ яьккхе, буввоал Ювсап. ХIанз цун Iеш йола моттиг Наьсарерча №2 йолча школанна юххе, Пионерски урам тIа яр. ДIахо ше мел йоаккха ха цига вахаш йоаккх цо, дезал-м хIанз а цига бах. ГIадж кхоссал юкъ мара яцар школани цун цIени юкъе, хьехархочун балха аравоал из Наьсаре эггара къаьнагIа лоархIаш хиннача шоллагIча школе. Кхы мел йола Наьсарера школаш цул тIехьагIа яь я. Тахан мо йоацаш, кхыча беса куц долаш яр ювцаш йола школа. Цхьа гIат долаш, дIаьхха Iодаь кIай цIа дар из. Цкъарчоа хьехархочун, тIаккха директора болх бу Мальсаговс. Берашта гIалгIай мотти литературеи хьехар цо. Сона дага мел воагIача хана, наьна мотт цIена бувцаши, цIенхашта бувцаши чакх а ваьлар Ювсап. Цун къамаьла юкъе харцахьа кхетаде йиш йолаш, ши маIан долаш хIама нийслуцар. Бегашта тIера вале а, бакъда цIенхашта хIама дувца эттача «Iуй къамаьл» гаргадуташ вацар из. Цу школе цо болх бир нийсса бархI шера. Ший гIулакхах дика лоархIавеш воландаь, цигара из хьожаву Наьсарен района халкъа дешара отдела заведующелла. Эггара хьалха из сайна мишта вайзар дувца лов сона укхаза.
Тха даь-йиша йига найц вар Мальсагов Къарамсолта яхаш. Из Аьлтий-Юртарча бархI шера дешача школан завхоз вар. Со – зIамига кIаьнк — цунца школе вахавар. Сона чIоагIа сакъердам хулар цигарча къаьнарча журналашка хьежаш, къаьстта дукха дар цига «Огонёк», «Школеи дезали» яхараш, цар тIа хоза сурташ а хулар, къаьстта хьалхарчун тIа. Цхьан дийнахьа цига вера юкъерча дегIара, юхь тIара цIимхаро (сона иштта хийтар из, сай бера уйланца) саг. Завхозаца къамаьл даь, цунна цхьацца де дезараш, динза даргдоацараш белгалдаьха, дIавахар из. Безам бар из малав ха. Хьаьша дIавахача:
— Мала вар из? – хаьттар аз.
— Из даьра вар райОНО хьаким вола Мальсагов Ювсап, — хезар сона. Цу хана денз цун цIи, кхы цIаккха йиц ца луш, са дег чу йисар. Иштта хилар хьалхара тха довзар, нийсагIа аьлча, из сона вовзар. Цу гIулакха тIа Ювсап хиннав 1968-1974 шерашка.
Тхо Наьсарерча №1 йолча школан дукха гаьна доацаш дахар. Школа йоккха, кхозза вIаштIаръяь яле а, шерагара шу мел доал цу чу готтагIа хулаш йоагIар берашта. ЦIермашеннаькъал дехьагIа, Наьсар-Керте хьалтIакхаччалца даха бераш а, заводской районера Алханчуртски каналага хьалкхаччалца дахараш а цу цхьан школе дешаш дар. Из къе йоландаь, 1973 шера хьалйир городера №3 йола юкъера школа. Тха хинна директор Беркинхаев Шахмарзий Жабраил, цхьаццабола хьехархой, нийса ахаш хIана бац аьнна дешархой цигахьа дIабахар. Цу хана (1974 шера) керда директор вайтар тхона. Из вар са бера ханарча дагалоацамашка вахаш хинна Мальсагов Йоакъапа Ювсап. ДIадоладелар школера керда вахар. Бераша, хьехархоша сий деш, ший балхах дика лоархIавеш, вар хьалха хинна директор Шахмарзий Жабраил а. Бакъда кхера-м Ювсапах дукхагIа кхерар. Бокъонца дола цун бахьан малагIа дар хIанз а кхетаде магац сона. Цо бера етташ а ма яйнаяц сона цIаккха, хIаьта а кхерар-кх цох. Из воагIа аьлча, кхы хIама эшацар дешархошта, цу сахьате IоцIенлора школан ков а беш а. СихагIа классе чубаха гIерташ хулар хуллал леладу дешархой. Хетаргахьа, цун цIимхара бIарахьажар, бехк баккхар, барт беттар кхоачам болаш дар берашта. Цо цкъа аьнна дешаш каст-каста дагаух сона. Цхьа кIаьнк вар тха классе харцахьа лелаш. Хьехархочо директор чувийхар. Ювсапа, из ура а оттаваь, чIоаггIа барт бийттар цунга. Цул тIехьагIа эккхавир. Iоенача нанас, ший кIаьнка га даьккхача: «Хьа кIаьнк а вац кIай коч ювхарех», — аьлар Ювсапа. Уж дешаш хозденна, оаха тIехьагIа а оалаш дар тхоай новкъостага, хьо «кIай коч ювхарех вац». Из ше а велалора, Ювсапа дешаш дагадехе. Кхыча беса аьлча, наьха мотт ховш саг вар тха директор.
Каст-каста воагIар из урока тIа вагIа. Духхьала хьехархоша болх мишта бу хьежа ца Iеш, бераша мишта деш, цар оамалаш миштай ха ловра цунна. Эггара чIоагIагIа харцахьа лелараш а «малайкаш» хиле багIаш хулар из чуволча классе. Школера вахар сакъердаме дар масса тайпа ханаш йолча наха: боккхагIчарна а зIамагIчарна а. Дукха керда хьехархой баьхкар школе болх бе, масала, царна юкъе бар гIалгIай мотти литературеи хьехаш хинна Бериханов Жабраил, Патиев Султан, завуч хинна Дидигова Рая, кхыбараш. ДикагIча тайпара кийчдаь хулар дезача деношта хетадаь вIашагIкхетараш. Эггара хьалха тха школе Базоркин Идрис воалаваьр Мальсагов вар. Цул совгIа, доккха дикахетар хилар берашта шоаш долча йоазонхой Яндиев Жамалда, Боков Ахьмад, Ведзижев Ахьмад, Плиев Махьмад-СаIид, Гагиев Гирихан бахкарах, шоай йоазош дешарах а хаттарашта жоп даларах а. Къаьстта дицлуц сона цхьаькха цхьа хIама. Вайнаьха халхар де харал совгIа, Ювсапа дика ховра вальс яха халхар а. Цо санна из хоза деш, цун ханара гIалгIа вайнавац сона. Дерригаш хIана дац аьнна, бераш школан юкъарча вахаре дакъа лоацаш дар. Кхыметтел сох а Кердача шера оттаяьча корсама хиланза варгвоаца ГIор-Дади ваьвар, сайца зIамига лаьлиг а йолаш.
Школан боахама доал дика де ховш вар кулгалхо. Цу гIулакха даим цунна гIо деш вар ши саг. Хьалхарвар завхоз Камурзоев Бексолта вар. ШоллагIвар – цу коа вахаш хинна дахчан пхьар Хаштыров Бекмарза. Массаза цIена, басараш хьекха, кIираш теха, боагIаш бола лостам болаш хулар оаха дешаш йола моттиг. ХIаьта чувоагIар, аравоагIар зувш, керттера наIараш лораеш хулар воккха саг Чапанов Идрис. Кхыча беса аьлча, школа дика да волаш яр, Ювсапа доал деча хана. Айса цига яьккхача юкъа, классе шийла хинна цхьа ди дагадагIац сона. Тхо, итт класс яьккха, дIадахар 1975 шера. Цул тIехьагIа кхы а итт шера цигарча хьехархошта керте лаьттар из. 1986 шера Мальсагов хьожаву Наьсарен района хьехархой профсоюзашта кулгалде. 1993 шера республикан халкъа дешара болхлой профсоюзашта керте отт. Вешта аьлча, профсоюзашца бувзабеннача балха тIа 27 шера къахьег къаьнарча, вахар, нах дика байзача хьехархочо.
Сона хетачох, из дар 2007 шера. Сурхо тIарча ийс шера дешача школера хьехархой хиннача районни яхье вахар со. Цига кот а ваьнна, республикерча къовсамашка дакъа лаца дийзар. ДикагIвола хьехархо къоаставе хоаяь жюри, бакъдар аьлча, геттара цIенхашта яр. Цунна юкъе вар дешара министр И.Танкиев, университета хьехархо Т. Жеребило, халкъа гуллама депутат М. Амриева, хьехархой профсоюзий кулгалхо Ю. Мальсагов, кхыбараш. Се дIавовзийташ къамаьл а даь, сцена тIара Iоваьлар со а са дешархой а. Бераша йовхьамашта декъаденна, мIаьжгаш ехка, дагахьа цига бийша «Борзи Iаьхари» яха Хь. Муталиева язбаь фаьлг чIоагIа хоза хийттабар цхьан хана са хиннача директора. Къайла ца хьош, цу чу мел вагIача сагага дIааьлар цо шийна хетар. Эггара тIехьа Йоакъапа Ювсап сона вайра «Фабрика» оалача базар тIа. ДикагIбола сом ийца, из хьаволавеннача вIашагIкхийтар тхо. УнахцIено дукха хестаеш, дика я оалаш вацар из цу хана. Цул тIехьагIа дукха ха ялале, из кхелхав аьнна хезар сона. Из вайцара къаьстав 2012 шера 25 ноябре. Ювсап дIавеллав Мочкъий-Юртарча шоай тайпан нах боахкача кашамашка.
Дукха ха йоацаш, къаьнара школа дIа а яьккха, кердача хьисапе хьалъяьй Наьсарера №1 йола юкъера школа. Мальсагов Ювсапа цIерагIа я из.
Дика, цIена тIехье кхеяь дIавахав Ювсап. Цун кхо йоIи ши воIи да. ЙоккхагIйолча Азас Шолжа-ГIалий тIарча мехкдаьтта института гиодезеца ювзаенна факультет яьккхай.
Маьре яххалца ГI. Ахриева цIерагIча «Электроинструмент» заводе къахьийгар цо. Белгалдаккха деза, из йига Мартазанов Мухьмад соца цхьан классе а, университете цхьан курсе а деша ваьгIа хилар. Цул совгIа, уст-даьна а дика вовзаш вар из, хIана аьлча цо итт класс яьккхаяр Ювсап директор хиннача школе. Укх тIеххьарча 25 шера зIамагIйолча классашка математика хьехаш хьаенай Аза. Карарча хана цо лелаю берий технически кхоллама цIагIара математиканна хетаяь кружок.
Цул ши шу зIамагIа я Зарема. Да директор волча школе хьал а ена, цига дешаш хилар из. Тхо иттлагIча классе долча хана, из 8-ча классе ягIар. ЧIоагIа эхь-эздел, сабар долаш йиIиг хийтар сона цох. Са да директор ма вий, аьнна, хьакхашта йоацаш, даим озаенна йолаш, айхье йолаш, хьайоагIар Зарема. Уж шедар, тахан хилча санна, дагадоагIа сона. Нахах увзалуш из яле а, хIаьта а дукха бераш цунах лоархIадацар, директора йиIигаца ца боагIа бегаш бе, ловзар де дахьацар уж. Заремас чакхъяьккхай Нохч-ГIалгIай университета филологически факультет, из эрсий мотти литературеи хьехаш хиннай. ХIанз, пенсе яха, Илдарха-ГIалий тIа яхаш я. ТIеххьара из балха хинна моттиг я цигара гимнази.
КхоалагIйола Хадчат Шолжа-ГIалий тIарча медучилище фармацевта дешар дийша я. КIаьнкашта юкъе воккхагIа Хьасан ва, цо экономически факультет яьккхай. Цул тIехьагIа Нижегородски областе эскаре гIулакх деш хиннав 1987-1989 шерашка. Хьасан Наьсарерча берий технически кхоллама цIен директор ва. Дезале йиълагIйола Танзила доазол арахьарча къамий метташ Iомадеш хиннай. Из Астрахане яхаш а, школе ингалсий мотт хьехаш а я. Юххера, эггара зIамагIвола Хьусен Наьсарен администраце финотдела керте латт.
Са дукхагIа къамаьл хиннар Хьасан вар. Цо дийцар сона, дезала юкъе мишта вар Ювсап. «ЦIенхашта а къамаьл кIезига деш а вар из дезале. Човхам хила безача, цун цкъа бIарахьажар а кхоачам болаш хулар, из фу ала гIерт хара. КIаьнкашца санна вацар йиIигашца. Цига лоацца хьехам балар мара, эгIазло йоацаш, хулар къамаьл. Балхара чувеча, тIера хIама хувццал мара юкъ ца йоаккхаш, коа-карта кулг тоха оттаргвар. ЗIамига кIаьнк волча хана, дахчан пхьара гIо деш хиннавар из. Цудухьа дахчанца бу болх бовзаш вар. ДагадоагIа цо истол а кхыйола хIамаш а яь. ГIалгIай метта книжкаш тIара гIалаташ а корадоагIар цунна. Хьаьший, доттагIий чIоагIа дукха безарех вар. Тхона юхе бахар цо хьоашал леладеш хинна Арсельгов Сулейма, Беркинхаев Жабраил, уж а школай директораш бар. Цул совгIа, цун хоза бувзамаш дар Картоев Мухьмадаца, из Эккажкъонгий-Юртарча №2 йолча школанна керте латтар. ГIулакх леладора Ужахов Iамарханаца. Оалаш да, гаргалол лелаечун мара хилац. Моге а ца моге а, из лелае гIерташ, хулар из. Гаргара саг лархIар чIоагIа доаллаш дар цунах».
Iаьдала а наха а накъаваьнна саг из хиннилга ха йиш я, цунна тайп-тайпарча ханашка деннача паччахьалкхен совгIатех. Дерригаш ца доахе а, цхьадараш белгалдоахаргда вай царех 1966 шера Мальсаговна лу «Сийлен белгало» яха орден, кхы а кхо шу даьлча, 1969 шера, РСФСР халкъа дешара тIехдика болхло хул цох, 1972 шера цунна лу РСФСР гIорваьнна хьехархо яха цIи, 1983 шера Нохч-ГIалгIай АССР гIорваьнна хьехархо хул цох, 2002 шера «Карахдаьннарех» яха орден лу Ювсапа, хIаьта 2011 шера Россе профсоюзий гIорваьнна болхло хул. Белгалдаккха деза, паччахь хиннача Б. Н. Ельцина цунна совгIата сахьат денна хилар а. Дийцарел совгIа, кхы а дукха да Ювсапа денна бе-бе совгIаташ, сийлен грамоташ.
ТIеххьара цо болх баь моттиг яр республикан хьехархой профсоюзаш, цига волаш кхелхар из. Цунца болх баь, цо дуккхаза хьехараш деш, къахьега Iомабенна нах ба цун гIулакх дIахохьораш.
Ювсап царна мишта дагавоагIа хьежар со. Евлоева Заремас дувц: «Из тха дагахьа висав, хьехар ду, нийсача наькъ тIа доаха, балха тIа гIо ду да вусача тайпара. Ювсапа баркал ала дезаш гIулакх да, вайцига дешарца ювзаенна профсоюзаш хьаяьр а, цул тIехьагIа уж дIа ца йоахийташ лораяр а. Балхаца дувзаденна е балхаца дувзаденна доаца моллагIа хаттар отте, тхо массаза дагадувлар цунца. Тхо верригаш кхо саг мара вацар, кIоаргга хьаькъал дола хьехам бора цо тхона. Хьехархой га доаккхаш, вайцигарча юрташка болх беча наха тIатохаш дола 25% дIа ца доаккхийташ духьаллаьттар из вар. Профсоюзаша лораю вахара-экономически бокъонаш. МоллагIа хаттар дахьаш, ше волча хьехархой тIабоагIе, царга ладувгIа, нийсадар белгалдаккха ховш вар, чоалхне моттиг хуле, цу тайпара дош лакхехьа латтача хьакимашта тIахьора. Ювсап дийна волаш, цхьацца гIо-новкъостал дора профсоюзашта мехка кулгалхоша а. Хьехархой августовски совещане Ювсапа доклад йича, президента М. Зязиковс республикан фондера 1 миллион ахча делар тхона. Из деррига дIадахар хьехархой унахцIено чIоагIъярга. Йоакъапа Ювсапа яхар а деш, республикерча хIара школанна мах боацаш шишша путёвка елар оаха, Минеральни Воде шоашта дарбаш де баха таро хулийташ. Даим хьехархошта коммунальни гIулакхаш дарах тела мах лохбергбола наькъаш лийхад оаха. 2015 шу хьатIакхаччалца, вайцига юрташка бахача наха токахи газахи вIалла мах телацар, уж школашка болх беш бале. ХIанз хьехархошта хIара бетта цу гIулакха лаьрхIа 2 эзар сом лу. Цхьан регионе долаш дац из а, эггара дукхагIа вайцига да цу хьашташта хьежаду ахча. Ювсап дош чIоагIа долаш, аьннача долаш, караийца гIулакх чакхдоаккхаш вар. Вешта аьлча, халкъа дешара болхлошта юкъе масал эца мегаргдолаш саг вар из. Бокъонца вола интеллигент а вар ше, беррига хьехархой а иштта хилча бакъахьа хетар цунна. Цхьа хIама дар цо барт ца беш, хIилла цхьаккха тайпара къоабалъеш вацар из. Массахана цхьатарра хилац вахар. Цкъаза хало йолаш, сагото йолаш моттигаш хул. Бакъда, фуннагIа цига хиннадале а, балха хьакхаьчача тха дегаш ураувттадора Ювсапа. Цкъаза цхьа сакъердаме хIама аьле е цхьаннахьара дийше, тха халонаш яййора, деладора цо. Цудухьа дехьа-сехьа кабинеташка багIараш тхох хьагаш а ханаш хулар».
Цхьаькха цхьан сага Ювсапах дийца хIама шоана довзийта безам ба са. Из сона дийцар ва йоазонхо Мерешков Iалаудина Султан. «Цхьан дийнахьа хьехархо Бериханов волча а вена, барт бетташ хиннав цхьан дешархочун да. Цигга тIанийсвеннача Ювсапа хаьттад:
— Жабраил, фу йоах хьога цо?
— Ший кIаьнка гIалгIай мотт Iомабергбац, йоах укхо, — жоп деннад хьехархочо.
— Витал из, ца а хьехаш. Уж мо бола нах хиннадаь дигад вай къам Сибре а, — аьнна хиннад директора.
Цу даь кIаьнк гIалгIай меттах мукъавалийта хиннав, цу тайпарча наькъаца».
Цу масало а хьагойт Мальсагов ший къам, цун мотт боарам боацаш дукха безаш хиннилга а, цу хIамай сий ца ду нах шоай къам дехка нах санна лоархIаш хиннилга а.

С. Арчаков

№172 (12108), ера, 22 ноябрь, 2018 шу / Четверг, 22 ноября 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *