Ноахала бешамаш

Дукха сомий бешамаш хиннай хьалха, бахача наьха вай мехках дахалехьа. ХIаьта СибарегIара цIадаьхкачул тIехьагIа цхьа ха ер наьха царца дукха хьоашал доацаш, ма дарра аьлча-м цхьацца болчар тIом а лоаттабора царца. Дукха гаьнаш ягIаш ков шоаш хьаийцачул тIехьагIа, хьаккхе уж дIа а яхе, шоашта цул дукхагIа езаш йола битон Iочу йоллар лаьтта. Юкъара моттигашка а кIезига ювра уж дIа.

ТIехьарча хана, бIарг ма хилба, гаьнашца юха а бартдаха, царца безам совбоалаш латт вай. Ала деза дукха кагий нах ба цу хIаманца чам болаш. Шу шерага массаза дала кIезиг-кIезига баьццар ерзаш, хозлуш йоагIа вай юрташ. Гаьнаш дIайогIаш я вай мехка коа-карта а, юкъарча моттигашка а. Укхаза кIомо дале а, ала деза аьнна хет сона цхьацца йолча юкъарча моттигашка егIа хиннараш-м дукха тIехьлен уйла йолаш а егIа хинна йий-хьогI, аьнна. Царех яр-кх МогIалбик район йолалуча дIаегIа, лар йоацаш дIаяьнна гаьнаш. Из хIана хиннад, цу гIулакха бехктокхаме волчо ше дувцалда газета оагIон тIа.
Таханара тхоай материал оаха хетаю, «Сады поколений» аьнна цIи йолаш вай мехка цIенхашта соми бешамаш совйоахаш, дIахьош болча балха. Алсам из болх дIахьочарех я «Дзурдзуки» яха юкъарче. Цун экологически даькъа кулгалхо, профессиональни эколог волча Хьоашалнаькъан Даудаца хилар тха цох лаьца къамаьл.
— Дауд, уйлагара дIа ма долалой моллагIа хIама. Эггара хьалха из из гIулакх доладе мишта дагадехар шоана?
— Из болх бе «Дзурдзуки» дIайолаеннача хана дукха тайп-тайпара хIаманна тIадерзар долаш дар тхо. Берашца болх беш «Я познаю свой край» яхаш проект яр тха. ХIара школе дIаухаш, цу берашта хьехаш: гIалгIай мехках лаьца, вай къаман тархьарах лаьца дувцар. Иштта цхьацца хIамаш дIадовзийташ лекцеш ешар оаха. ТIаккха цу берашцарча балха оаха юкъедаькххар экологически, Iалам лорадарах дола тIадерзар. Берашта из мел чIоагIа лерхIаме да дIахайташ йола пункт дIачуеллаяр оаха цу чу. Иштта дIаболабелар-кх из экологически болх. Цига новкъости хьакхийттар тхох. ДIахо уйла йир оаха сомий беш дIайийча фу дар-хьогI, аьнна. ДIае лаьрхIача, цун цIитиллара дуккха тайп-тайпара уйлаш хилар, хIаране шийна хет-хетар оалаш. ТIеххьара а «Сады поколений» аьнна, цIи хилийта барт сецар тха. ГIалгIай меттал а яр тха дуккха, хилча бакъа хеташ цIераш. «Зиракий тIехьле» аьнна а яр. ХIаьта а, кхыча къамашта юкъе дикагIа дIайовзаргйолаш эрсий меттал хилийта соцам бир оаха. Вай проект дIа а ейзай мехкал арахьа. Дукха ха йоаццаш Нальчике хиннача яхьашта юкъе яхача, Къилбаседа Кавказа диках йолча практиках я аьнна, я «Сады поколений».
— Шугара цох массал ийца саг вий?
— Эггара хьалха оаха из болх дIаболабеча хана, дукха нах бар тхоца: волонтераш, боккхийбараш, зIамигабараш, балха тIа бараш, боацараш, Iаьдала балхабараш, юкъара болх лелабераш. Дукхача наха дакъа лаьцар цига, хьалхар беш дIае тхо доладеннача хана. ШоллагIа беш оаха дIаювча хана кхы а дукхагIа бар нах. Шоай гаьнаш яхьаш хьаухар уж. Иштта цхьа бIаь га ера цига, цхьанне шиъ яхьаш, пхиъ яхьаш, итт яхьаш… ТIаккха, шин-кхаь беша оаха гаьнаш дIаегIачул тIехьагIа, ЖIайраха а егIар «Сады поколений» я аьнна гаьнаш. Уж егIар Iаьдала викалаш бар. ДIахо Буро-кIала егIар. Цхьаькха юкъарче я вай мехка АНО «Созидание» яхаш, цо а из болх дIахохьош, гаьнаш дIайогI. ХIанз дукха ха йоаццаш цIаькха а дIаегIай цар гаьнаш, Президентски сад, аьнна ц1и а йолаш.
— Дауд, из болх дIаболабеча хана шоана дагаеха хиннар цхьалха экологи яр, е кхыдола кхоачамбоацар дар цунца.
— МоллагIдола хаттар хьаоттадаьчул тIехьагIа цун овлага хьажа ма везий. Таккха тхо цу экологи яхача хаттара овлага хьажачул тIехьагIа, массанахьа из ира латташ корадир тхона. Из бахьан долаш хиш бIехлу, лазараш хул. ТIаккха Iалам лорадар керта чура хьадола ца лой, вIаштIехьа даргдолаш хIама дац из. Иштта сага сакхетам хьасомабаргболаш дагаеха проект я из. Из эшаш долга дIахайта: га дIайогIа езалга а, нувхаш дIаяха езалга а, уж Iокхувса йиш йоацилга а. Уж гаьнаш оаха дIайогIаш йола моттиг дуккхагIдолча даькъе кхалаж йолаш моттиг хулар. Гаьнаш дIайогIалехьа, цкъарчоа уж нувхаш дIаяха езаш хулар тха. Ши болх ма бий из. Цунга хьежжа, болх бе хьабоагIача наха Даьлагара шолх маьл а хул цох, цул совгIа уж нувхаш йоаржаяр мел ийрча хIама да дикагIа кхета а ду. Цу экологогически культарага нах дIаIомабар яр тха керттера уйла. Хьавена саг, га дIаегIа чувахачул тIехьагIа сатийна Iо а ца ховш, из болх беза а бенна дIахо цIагIа а ара а гаьнаш дIайогIаш къахьегаш хургволаш, иштта нувхашца а цо тIом лоаттабергболаш. ДIахо ший лоалахой а цу гIулакхага цо дIаIомабергболаш.
— Цу моча метте ахча дIадахийта дезаш хул. Хьабеш бола болх мах боацаш бой а, гаьнаш ийе хIаьта а ахча ма дезий. Мичахьара доагIа шоана рузкъа?
— Тхона уллув болаш, тхоца гIулакх доагIаш дукха дика новкъостий ба тха. Интеренет хоамбара кечалашка оахош лелабу болх дIабовзийташ, Даьла ший духьа дакъалаца чам болчо дакъа лоацарг долаш, цу гIулакха новкъостол де йиш йола банковски счет дIахьекхаяр оаха. Массадолча сомах отчёт ергхилар д1акхайкадаьдар. Шийгара га дIайогIа безам болчо а из хьаэца новкъостал дергдолащ. ТIаккха ший аьттув болчо 200 сом тоссаш, 250 сом тоссаш, 100 тум тоссаш вIашагIкхийттар из ахча. Хьалкъа проект ма йий ер. Ахча денна ше хьадаь хIама лораде дикагIа чам хул сага. Хьалхарча шин беша тешшаме иштта наха ахчаш хьатувсаш егIар оаха гаьнаш дIа. ДIахояраш дехьара а сехьара а новкъостал де цхьацца саг коравоагIаш егIар.
— Дауд, из болх дIаболабичахой таханарча денга кхаччалца гаьнаш дIайогIа мичачахьа вIаштIехь даьннад шун? Масса га дIаегIай оаша «Сады поколений» аьнна? МалагIа юрташка я уж?
— Цхьа 2000 га-м хIаьта а егIа хургья. Пхьилекъогий-юрта егIар оаха 300 га дIа: кхораш, Iажаш, хьачаш, абрикосаш, боалаш. Сорташ хьалха кхачаш а тIехьа кхачаш а да. Эбарга-юрта 100 дак егIар оаха бердаца Iо, из дIачIоагIбеш, 200 га соми ераш а егIар. ТIой-юрта егIар оаха 20 бIаь га. Магасе егIар 200-250. Уж духхьал Дзурдзуки хьалха а йолаш дIаегIа гаьнаш я. Иштта «Сады поколений» цIерагIа Iаьдало а егIар БурокIалха, Джайраха. Укх гурахьа егIар 400 га паччахьа беш я аьнна Пхьилекъонгий-юрта. Уж егIар АНО «Созидание» я. Из дукха ха йоаццаш хьаяь, юкъарче я. Тха дика новкъостий ба цу чу чубоагIараш. Кхы а укх бIаьсте йийр цар МогIалбике.
— Гаьнаш дIайогIа юрт, моттиг сенга хьажжа, мишта хорж оаша?
— Юрт оаха мишта хорж аьлча, эггара хьалха уж гаьнаш дIайогIа, паргIат уллаш, товж моттиг хила еза. ШозлагIа, из лаьттан чIегалг цхьаккха да воацаш мукъа хила еза, е кхоана да варг воацаш а хила еза. Духхьал Iаьдал бокъо йолаш хала деза из лаьтта. ХIана аьлча, тхона нийсденнад, гаьнаш дIайогIа тхо доладелча нах хьатIабаьхке, ше-ший лаьтташ да укхаза яхаш. Iаьдала бокъонгахьара вIалла ший из хила йиш йолаш деце а. Дов доахаш а моттигаш нийсъеннай. Цкъаза доазо хьа а денна тхо хьадаьхкача а, лаьтта га дIайогIа пайдан доацаш хул. Хин йистош хоза моттигаш ма езий гаьнаш дIайогIа, амма га дIалатаргйолаш хилац цигара лаьтта, е жагIа болаш хул е топпар болаш хул. Юрта-даьшка а кхы болча нахага а телефон дIа-хьа а техе, цхьа дика моттиг лаха хьож тхо. «Да вий?» — «Вац». «Хоза моттиг йий?» — «Я». «Юрт-да хьожаргвий?» — «Хьожаргва». «Хий детта вIаштIехьа даргдий?» — «Даргда». Иштта из деррига хIама вIаштIехьадаргдолча тайпара йола моттиг лоха оаха.
— Дурраз багах дIааларца соцам бу оаш е каьхатаца чIоагIдаь хул шун из къамаьл?
— ДIааларца а хул, каьхатаца а хул.
— Дауд, вIалла моттигаш хиннайий оаша гаьнаш дIаегIачул тIехьагIа дIа ца латаш, е дIалетачул тIехьагIа доал цатаар бахьан долаш дIайоалаш?
— Уж мо моттигаш а йолаш я. Эггара воккхагIвола моастагIа малагIа ва цу гаьний? Хьайбаш да, дукхагIча даьке гаьзарий а йолаш. Наха шоаш толхаеш а моттигаш хиннай. Хьаяха шоашта чукхохьаш а моттигаш хиннай. ТIаккха оаха фу дора? Оаха дIаегIача гаьнашка хьожаш, юха чакхдовлаш, ца тоъача моттигашка IотIайогIа гаьнаш. Кхы нах гул ца беш, уж 20-30 га оахош дIайогIар. Ерригаж 100 % уж дIалатаргйоацалга-м уж дIайогIача хана а ховш дар тхо. Ахаш дIалате а дика ма йий аьнна хьабаьбар оаха из болх. Ерригнех цхьа-ши эзар га юсе а боккха толам ба из. Миччахьа мара ца йогIе а ерригаш дIалатац уж. Хьалха а дукха дIаегIа ва со уж гаьнаш.
— ЧIоагIа доал эшаш лорае езаш ма йий уш.
— ХIанзчул тIехьагIа, оаха уйла яьй, гонахьа карт йоацаш кхы ца йогIа. Из бахьан долаш укх гурахьа а егIаяц оаха гаьнаш дIа. Цул совгIа ха де саг а веза цигача, хIана веза аьлча, из карт дIахьоргйоацаш (вел).
— Юрт-даьшца дийца хилаций шун уж лораергйолаш а доал дергдолаш а?
— Хул даьра. Иштта школашца а соцам ма бой оаха, цу школера бераша гаьнашта хий деттаргдолаш доал дергдолаш. Хьалхенца из ма дарий тхо тIакхача гIийртар – цу гаьнаш лелаеча балхага бераш дIаIомадар, царна царцара безам дIачуболлар.
— Хийла саг вус гаьнаш мишта дIайогIа еза ца ховш, дIаегIача мишта лелае еза ца ховш, е хьавеха говзанч воацаш. Шоана юкъе бий гаьний гIулакх ховш говзанчаш?
— Тхоашта юкъе бац. Наггахьа шийна тIера га дIае воагIаш биолог нийслу. Амма со се, эколог хиларга хьажжа, цох кхетам болаш ва.
— ТIаккха хьо хьай метте ва… Цу гаьнашцара безам хьона хьан беннаб, Дауд?
— Цу гаьнашцара безам сай даь-дас беннаб сона. Тха коа дукха гаьнаш ягIа. Со зIамига волча хана шийца со а волаш тха даь-даьс дIаегIа я уж. Тахан воацаш ва из, шо маьрша. Цул тIехьагIа кхы сага йийна яц, укх техьарча шин шера аз йийнар мара.
— Дала гешт долда хьа даь-даьна! Хоза бекхам хилба цун, иштта беркат цох даларагI. Со-м ма вагIарий, цхьаннахьа арахьара хьаийца массал хургда-кх хьа из ала гIерташ.
— А. Вай боккхийча наха леладеш хинна хIамаш да-кх уж. Даь-дас дIайийна, йоккха гаьнаш я уж тахан ягIараш. Царех хьадаьнна беркат а сайна бIаргагу сона. Цудухьа са сай а ба безам уж дIайогIа, тIехьагIа со воккха хинна велча айса дита дика хIама тIайоагIача тIехьенна хургдолаш.
— Дауд, дIайогIа гаьнаш мичахьара лоаттаю шоана?
— Питомникашкар лоаттаю-кх – черсашкахьара а еелашкахьара а. Цхьа дика моттиг я селашкахьа, тхона вовзаш саг волаш. Из вовзар хиннад са, сай коа дIайогIа гаьнаш аз ийцача хана денз хьа. Цига гектарех ягIа цун уж, дикагIа яр мара цо тхона хьалуц.
— ХIанз тIехьарча хана хоз, черсий мехкара яраш санна дика дIалатац нохчашкахьара, селашкахьара гаьнаш, яхаш.
— Микроклиматаг хьежжа да из. Тха цхьан юрта кхо-диъ микроклимат да. Хьуна йисте вах со, гувнаш долчахьа. Тха персикаш вIалла хьахилац. ХIаьта гувнаш долчахьара 100 метр IокIалаваьлча хьахул. Тхо долча лоа тIехьагIа даш, кхычахьарчул. Иштта шийла микроклимата оаса ба из. Изза мо хIама да-кх из а. Дагестанера микроклимат дIайха ма хулий. Черсий мохк къилбаседагахьа а уллаш, лоамаш дукхагIа а долаш, вайцигарчун дуккха тарагIа да микроклимат. Из да гаьнаш дикагIа-вогIа дIалатарах хила йиш йолча бахьанех цаI. Цул совгIа лаьтта шийла да. Селий мехкара дар вайцигардар санна доацаш ший тайпара да. Вайцигара лаьтта чернозем (луговые почвы) я. Амма, дIалатар-цалатар яхар массайолча гаьнашта доагIаш дац. Сорташка хьажжа да из. Цхьа дола елий мехка дIалаташдола сорт вайцига ца латаш хила а мег.
— ДIахо де лерхIар фуд шун?
— ЛерхIаш дараш дукха да тха, башха планаш цхьацца дола хIамаш бахьан долаш кхоачаш хинна яц. Вешта аьлча, вай мехка техьарча хана этта хьал бахьан долаш да из. Дукха яр тха проекташ, духхьал Iалам лорадарах йола проекташ дукха яр. «Родники Ингушетии» яхаш проекташ яр тха. Тасса дита, дIалекъа, хьасташ дукха да вайцига. Халкъа хац уж йолга. Цу гIулакха тIехьваьнна, уж тохкаш лелача сага хов. Цу тайпара хьасташ матта овттадеш хилча паспортизаци яр лоархIаме да. Сенна лерхIаме да из? Из хьаст халкъан ганз лоархIаш я. Таханарча дийнахьа эшаме ма дий молашдола цIена хий. Из хьаст меттабоалабаь, цун паспортизаци йича, Iаьдало лорадеш долча хьастий база юкъе бодаш ба из. Лорабеш хилча, цIена латтаргба – дIалакъаргбац. Иштта уж хьасташ мичахьа да хьа а тохкаш, меттаувттаде лаьрхIа проект яр тха.
Цхьаькха проект я тха лелаяь яьнна баторейкаш Iалама зе дергдоацаш юстара йоахаш. ХIара школе батарейкаш хьулъеш йола резервуар оттаергйолаш лаьрхIа дар тхо. ЛаьрхIа дукха хIамаш да царех иттанена юкъера цхьа хIама тха вIаштIехьадоале тхо раьза долаш хургдар из.
— Дала аьттув боаккхалба шун а вай мехка га дIайогIаш, кхыдола дика дар де гIерташ мел волчунна а.
— Даьла раьза хилва!
Ер материал кепатохалехь тхо даха хилар Магасе, Ноахала сомий беш малагIча хьале я хьажа. Цкъарчоа, белгальяьккхача метте из кора ца йоагIаш цхьа ха яьккхар оаха. Ежа уллача баьца, йоархIашта юкъе хала дар хIанз а са чуданза йола тIера гIа дежа ягIача гаьний мергIалгаш зе. Йоаккхий машений лараш а яр цига гIолла. Керда хьалдаь хоза цIа дагIа цу юхе. Из цIа кхы а хозагIа хургдолаш, цу чурча наха унахцIено, баа сом шийгахьа хурдолаш дIаегIача гаьнех цхьаераш машена чархашта кIалъяха яда. Цхьан дешаца аьлча, гуш дар укхаза доал дIакхаьчадоацалга, из кIалдиса гIулакх да. Цудухьа, «Юрт-да хьожаргвий?» — «Хьожаргва», яха Дауда дешаш дага а деха, оаха телефон техар Магасерча мэре. Цига юрт-да отпуска а нийсвенна, тха къамаьл хилар цун когаметта волча Налгнаькъан Хож-Ахьмадаца. Доал доацаш хIана латт уж гаьнаш, аьнна хиннача хаттара, дух тIавала вIаштIехьадаланзар са, мер балха тIа ца хилар бахьан долаш. Бакъда, кхы ха юкъе ца йоалийташ цигара буц дIа а яьккха, кхоачамбоацар юстара доаккхийтаргда ше, аьлар Хож-Ахьмада. Теш вай цига де доагIар цар дерг хиларах.
Дег гIозленца ала лов газетдешархошка, вай къаман сакхетам ди тIехьа сомабоалаш латт. Ший беша егIача а ца Iеш юрта юкъарча моттигашка, мехка юкъарча моттигашка къахьега лаьрхIа къонабараш а ба. Iаьдала оагIорахьара а, бахача наьха оагIорахьара къахьегаш ба, цIена уйлаш гучайоахаш, вай мохк хозабеш бараш. Юккъе да шоай шой дезала гIулакх хилчахьа хIаман согата боацаш, юкъара хIама зе дераш а ба шоай доахан шоашца долаш. Цхьан дийнахьа массаболча наьха сакхетам дикагIча оагIорахьа тоалургба аьлча бакъхург дац. Тешаш хургда вай, деррига а вай халкъ ди тIехьа дегIадоагIаш, ший мохк хозбеш, цIенбеш дIагIоргхилар. ХIаьта моллагIа дика хIама хийла халха вала саг мара ца эшаш хьахургдолаш хул! Цудухьа баркал вай мохк тоабеш къа мел хьйигачоа, къаьстта хьалхале лелаечарна!

Бохтарнаькъан ХIарон

№176 (12112), ера, 29 ноябрь, 2018 шу / Четверг, 29 ноября 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *