Вицвеннавац из халкъа

Цхьабола йоазонхой цар леладаь гIулакхаш е цар йоазош бахьан долаш бовз наха. Цунга хьежжа халкъа юкъе цIи а дIахоз цар. МугIарера нах санна шоашта къа а хьегаш хьаьнала хIама а дуаш бах уж. Иштачарех цаI вар поэт Ахилгнаькъан Тухана Микаил. ГIалгIай литература юкъе из венав 1970-ча шерашка. Хьалхара ший йоазош де из волавеннав школе деша вагIача хана, хIаьта ма варра поэт хиннача хана 20 шу а кхачанза кхелета зIамига саг хиннав из.

МоллагIа болча ший кхолламгахьа нахага беш болча кхайкамца ше оалаш дар кIоарга маIан долаш оал Тухана Микаила. Цул совгIа ше къона хиларга хьежжа сиха а моллагIа хIама чехка малхадоаккхаш а хинав из. МоллагIа мехка а, паччахьалкхе а хулаш дола хувцамаш шийна гучча тайпара ший хьаькъало кхетадеча тайпара дувцаш малха доахаш хиннав йоазонхо, наха фуннагIа дувце а теркал ца деш ший болх беш.
1958 шера ноябрь бетта 26 дийнахьа ваьв Ахилганаькъан Микаил БуромагIа ДIаьхача Къоха тIа. ЗIамига кIаьнк волча хана денз дIаболабеннаб ала йиш йолаш ба цун кхоллама никъ. ХIана аьлча, кIаьнк волча хана денз Тирка атагIен йистошка каст-каста ха дIахьош хиннай цо, цунга хьежжа цига яздеш хиннад къонача поэта ший хьалхара йоазош. ХIаьта цхьа ха яьлча воккхача йоазонхочоа Базоркин Идриса дIахов зIамига саг яздеш волга а цо тоъаргдолаш къахьегалга а. Цул тIехьагIа, Микаила кхоллам дегIабара лоархIаме хул Базоркин Идрисаца вIашагIветтавала из волавелча. Хьалха цун кхолламаш сов чIоагIа хеташ ца хинначар а доаккхал деш, деша доладаьд цун йоазон балхаш.
МоллагIволча йоазонхочун хьалхара кхоллам боча а, наха бIаргабайта эхь хеташ а хул. ХIаьта цхьаволчо шийна дукхабезача шийна хьамсарча наха хетаю ший хьалхара байташ е дувцараш, царга дIа а хьокх. Иштта Микаила а ше эггара хьалхара стихаш ше деша ваьгIача школерча хьехархошта хетаяь хиннайй. Царна кепаетташ уж арайийнай 1977 шера «Молодой коммунист» яхача Къилбаседа-ХIирийчен мехка газета оагIонаш тIа. ХIаьта гIалгIай меттал йола Микаила стихаш эггара хьалха кепатеха арайоал «Сердало» газета тIеи, «Лоаман Iуйре» яхача альманаха тIеи 1988 шера.
Юххьанца деша вахав Микаил ДIаьхача Къохара юкъерча школе. Цига дика дешаш из йистеяьккхачул тIехьагIа Шолжа-ГIалий тIарча Нохч-ГIалгIай университета филологен факультете деша отт из. 1982 шера Микаил, перевод а йий, деша вода Москве М.В. Ломоносова цIерагIа йолча университете журналистика факультете. ХIаьта цу шера цун боккха ловца а дегагIоз а хинна цун «Ахкан бийса» яха хьалхара книжка арахец Нохч-ГIалгIай книжни издательствос.
МГУ чакхъяьккхачул тIехьагIа, 1985-1987 шерашка, Советски Эскаре цIихеза йолча Кантимировски дивизен тIема гIулакх деш хиннав Микаил. ХIаьта 1988-ча шера эскара гIулакхера цIавеначул тIехьагIа, «Сердало» газете балха вода из. Иштта, цо болх бу Буро тIа ПТУ хьехамча волаш а. 1989 шера Нохч-ГIалгIай радио берийи кагирхойи программай редакцен кулгал деш болх бу цо, цига радио эфире гIолла ший стихаш а еш. 1991-1992-ча шерашка «Маьтлоам» яхача журнала поэзеи, публицистикаи, критикаи отдела кулгал деш хул из.
Цун стихаш арайийнай «Баьца тIара тхир», «Лакхаленашка», «Хьамсара мукъамаш», «Ираз лехаш» яхача сборникаш тIеи, иштта «Сердало» газета тIеи, «Лоаман Iуйре», «Маьттлоам», «СелаIад» яхача журналаш тIеи.
1992 шера Пригородни районера гIалгIай арабоахача хана хиннача тIема хетаяь дукха стихотворенеш я Микаила. ХIаьта, тIом хилалехьа кепатоха кийчдаь хинна цун кхоъ гуллам дайнад цу тIем тIа. Цун беррига коллам ший къами, мехка Iалама хознеи хестадеш, боккхача безамца кхелла я. Боккха чулоацам болаш, ешача хана метта атта йолаш, ше ала гIертачун, ший уйлан саг дух тIа воаккхаш я Микаила поэзи. Поэта хестабер ба даьхенцара, Iаламцара, наьнацара, мехкацара, шийна безачарцара безам. Боккха чулоацам болаш я берашта хетаяь цун поэзи а. Ала деза, Микаила поэзи белггала къоастам болаш я, аьнна. Поэт вахара зем баккха ховш а, хьаькъалца, дегаца из кхетадеш а, дег чура из дезаш а хиннав. ХIара деша тIа къахьегаш, из ший метте оттадеш хиннад цо. Поэзен юкъе вена дIаэттача хана денз, цо дешачарна къаьгга хьагойтад говза мугIараш кхоллаш ше волга а, царга гIолла адам диканна тIадига йиш йолга а.
1993-ча шера февраль бетта денз ше валлалца ГТРК «Ингушетия» корреспондент а, кертерча редактора гIонча волаш а къахьийгад Ахилганаькъан Тухана Микаила. Дала гешт долда цунна, Дала къахетам болба цох. Из тахан вайна юкъе воацаш вале а цо шийна тIехьа юхе бита цун кхоллам, цун карагIдийна дика гIулакхаш вайна юкъе дахаш да. Цун поэзи дукхачарна езаенна а, вай мехкал арахьарча наха а йовзаш я. Ший кхоллама мугIарашкахьа цо кхайкаду бакъдар, кортамукъал езача сага уйлаш шоашца а йолаш.
ДIахаьттача из вовзаш болча наха дика тешал ду цунна. ХIана аьлча ше дийна мел ва, воча хIаманца оагIув боацаш, шоашта хьаьнала бахаш бола нах дукхабезаш, царцара оагIув ца хоадабеш хьавенав из. Из дика дагавоагIаш йолча йоазонхочо Ахилганаькъан Хьусена Заретас йоах: «Микаил вовзача нахах хетаргахьа цох дикадар мара водар аргдолаш саг вац. Нахаца кIаьда, Iимерза, машаре, миска эзди саг вар из. Даьлах кхераш, нахаца совдар ца леладеш хьаьнала вахаш саг вар. Тахан мо а доацаш хьалха поэташ кIезига ма барий. Микаил байташ язъе волавеннача хана хIанз мо дукха баьржа бацар йоазонхой, хьаннагIчо фуннагIа аларах, царна эгIаза ца водаш, чIоагIа кIаьда саг вар из. Ше болабаьча балха тIехьа начIал долаш саг вар Микаил. Ваха вийрза моттиг даькъала йойла цун Дала. Нахаца дов-шов долаш саг вацар из. Тхоай тайпан ишта поэт хилар доаккхал дора аз, из телевизора чу хьахьокхаш хилча а е кхычахьа къамаьл деш бIаргвайча а цунга ладувгIа хьожар со. Яхь йолаш саг вар, моллагIдар яздаь каьхат бIехдеш вацар из, кIоарга маIан долаш, наьха вахар эргадоахаш яр цун байташ», — яхаш дувц Заретас.
Поэта вахареи кхолламеи никъ, чIоагIа чоалхане хиннаб. Атта хиннадац цунна цу лакхача поэзен лагIа тIа отта. ХIаьта а халон ка ца луш, шийна ма могга хьаьнала вахаш чакхваьннав из. Нахацара безам, сий, массаза а цунца хиннад, ший къаманца дог-уйла цIена долаш, низ, денал, царна дIалуш, поэзеца цар дегаш гIоздоахаш, ший вахара а кхоллама а никъ цIена дIабихьаб цо.
Россе журналистий Союзеи Россе йоазонхой Союзеи доакъашхо хиннав Тухана Микаил. Дукхача шерашка баь кхолламаи журналистаи болх безбеш, ГIалгIай республика паччахьа амарах 2003 шера август бетта 9 дийнахьа «За заслуги» яха орден еннай цунна. ХIаьта из ше 2003 шера август бетта 6 дийнахьа балхара чувоагIаш машен тIакхийтта кхалхав. Цигга хаьдаб поэта вахараи кхолламаи никъ.
Шоай воша дика дагавоагIаш, из дукхавезаш ба цун йижари а вежари а. Микаил дагаухаш дувц цул зIамагIча йишас Мовлатхана: «Iалаьлай, ма кIаьда саг вар-кх из. Къаьстта даьца наьнаца йижарашца к1аьда вар. Тхона фу эш хьожаш ший вахар дага ца доаллаш хьувзаргвар. 15 шу ма дий из кхелха а, тахан мо хет сона из венна ди. Фу дергда, цун кхы дегIа хиннадац укх дунен тIара вахар», — йоах Мовлатхана.
Микаил ше саг йоалайинза хиннав, цудухьа дезал бац цун. Хьал мичча тайпара дале а наха гоама а воацаш, геттара дукха а везаш, ше хьалаьца никъ хьаьнала чакхбоаккхаш чакхваьннав из. Дала къахетам болба цох. ХIаьта Микаила вахарах а кхолламах а ма дарра ха а довза а йиш я ГIалгIайчен Iилман-тохкама Института литературни отдело арабаьккхача «ХIанзара гIалгIай литература» яхача проекта балха кхоалагIа том книжка тIара.

Матенаькъан Илез

№177-178 (12113-114), шоатта, 1 декабрь, 2018 шу / Суббота, 1 декабря 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *