Хьехархочун никъ

Саг хIамангахьа совволаш а воацаш а хул. ХIара сага ше-ший ба, дунен чу воагIаш бена никъ. Цхьаволчо атта дуъ дуне, хIаьта кхыволчоа халагIа хул из, кхытайпара из дегIараш а хул е атта а доацаш е хала а доацаш. Цхьацца хIамангахьа говзал йолаш, ше дунен чу бена никъ бизза чакхбаккха ловш къахьегаш хул хьаьнала бахаш бола, наха дикаш деш бола нах.

Укх дунен тIара хьал нийсача оагIорахьа дерзаргдолаш, адам паргIатеи, аттеи, цIенеи дахаргдолаш къахьегачарех ба хьехархой. Цар дIабеннача кхетамга, е деннача хьаькъалга хьежжа хул сага дунен чура вахар. Бакъда, хьехархочо шийна могар дирах хIама ца хулаш, харцача наькъ тIа бувлараш а нийслу дешархошта юкъе. ХIаьта а царца хьарам боацаш, царна шоашта мога хьехар деш царех нах бе гIерташ царца къахьегаш хул хьехархой.
Сона бовзаш а шоана бовзаш а ба дукха эзди хьехархой. ХIаьта сона бовзарех я Сурхо тIарча номер 1 йолча школе математика хьехаш болх беш йола Даканаькъан Лида. ДIахо цох дувцаргда аз шоана. Мел хала хиларах, дог ца эккхаш шийна могача тайпара къахьегаш хьайоагIаш я Хаважа Лида.
Лида яьй 1957 шера сентябрь бетта 6 дийнахьа, Алма-Ате. Керда яьча йиIиг 10 ди мара даланза хиннай ший дай цIабаьхкача хана. Из ха ювцаш шийна дийцараш дагаухаш йоах Лидас: «Итт ди даьнна йиIиг яр йоах со Казахстанера цIадаьхкача хана. Ираз долаш саг хиннай со дунен чу ена дукха ха ялале сай мехка кхетарах. Дала ишта нийсдаь хиннад из».
Лидай да Баркинхой Хаваж гIалгIай Сибаре Iобигалехьа ТIой-Юрта ваьха а цигара Iовига а ва. ХIаьта бокъо а яьнна нах шоай мехка цIааха болабелча ше ваьхача шй юрта цIавоагIа из. Цига вахаш дукха ха ялале Наьсаре ваха дIавода из. Коъ йиIиги I кIаьнки хиннад Хаважа.
Наьсаре баха уж дIабахачул тIехьагIа цигарча номер 2 йолча школе деша йода Лида 1963 шера. ЗIамига йолча хана денз хIаман кайоалаш шийх тийша дитар дизза кхоачашдеш дика дешарца цIихеза хиннай йиIиг. Цунга хьежжа школерча юкъарча балхашка, гIулакхашка дакъалоацаш а хиннад цо.
Дика дешаш 10 класса яьккхачул тIехьагIа цу ше чакхъяьккхача школе балха йода Лида. Бакъда кхы ха ца йоаеш Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен Университета физико-матиматически факультете деша йода из I974 шера, говзал математика а херже. Заочни отделене дешаш 6 шера ший дешар чакхдоаккх йоIо. ХIаьта деша ягIаше школе математика хьехаш хул из. Цул совгIа, ши шу массаза дала ший балха говзал лакхъеш къахьегаш хьайоагIаш я из.
МугIарерча кхалнаьха санна Лидай вахаре а ше яхаш йола моттиг хувца езаш ха йоагIа. 1983 шера из маьре йода Сурхо тIарча Даканаькъанга. Маьре ма яхханге а ший мараца Красноярске яха дIайода Хаважа Лида. Цига математика, физика предметаш хьехаш балха арайоал из. Цул совгIа, хьинар хьисап долаш, тIах аьнна кадай саг хиларах пионер-вожатый ю цох школа кулгалхочо.
«Юххьанца Красноярске тхо даха дIадахача хана сагота хетар сона, бакъда, дукха ха ялале дIаIемар со цу моттигага. Сай предметаш хьехаш а, пионер-вожатый йолаш а хиларах алапи лакха дар са. Дукха ха ялале цига дIа а Iема из болх дукхабезабелар сона, хIаьта а цIенгахьа сатоссар», — йоах хьехархочо ший къона шераш дагаухаш.
Цига болх беш 3 шу даьнначул тIехьагIа юха гIалгIай мехка ший маьр-цIай болча Сурхо тIа цIайоагIа Лида. ЦIайоагIаше кхы ха ца йоаеш балха арайоал из Сурхо тIарча номер 1 йолча школе. Юхьанца школе дешара даькъе завуч йолаш болх бу цо, 2-3 шера из болх бича математика, алгебра хьехаш хул из.
Берашта хьехаш Лидас болх бу 45 шу да. ХIаьта а кIаьд ца луш шийна ма могга гIалгIашта юкъе эзди матиматикаш кхебеш къахьегаш я из. Иззал болх беш кIаьдъеннайий хьо аьнна аз хьаттача йоах Лидас: «Аз дIабенна хьехам, Iилма бахьан долаш цхьа саг нийсача новкъа воале сона боккха ловца, гIадъяхар да из. Соца деша баьгIача са дешархоех дукхаш тахан мохк тоабеча, къаман хьал меттаоттадеш болчарех ба. ТIаккха уж мо бола нах сай дешархоех хьалъовтташ хилча, мишта аргда аз кIаьдлу со, аьнна. Са-м чIоагIа сакъердалу сай балхаца».
Таханарча дийнахьа Хаважа Лида алгебраи, геометрияи хьехаш я берашта. Ший дешархошй чIоагIа дукха беза цунна, царна из а еза ишта дукха.
«Цкъа даьнна гIалат шозлагIа далийтача ца мегийташ а, цIагIара болх ца бича из хьабилцца тIера ца йоалаш а шиш болаш саг я Лида Хаважевна, хIаьта а тхона дукха ез из кIаьдеи, бегаш кхетабеши саг хиларах. Тхоца елаяла а, елха а, сакъердам баа а ховш саг я из. Дошо хьехархо ма йий», — йоах 10 классе леша ягIача школа дешархочо Хьавас.
Берашта мишта хьеха деза, аьнна аз шийна хьалхашка оттадаьча хаттара жоп луш йоах Хьехархочо:
«Дешара министерствос оттаяь план ма йий тха йизза кхоачашъе езаш, хIаьта из кхоачашъярал совгIа берашца къахьега деза. Цхьавар хала кхеташ хул уроках, шоллагIвар атта кхеташ хул. Цхьабола дешархой-м геттара оамала хала болаш хул. Цу хIаранеца ше-ший тайпара тIавахар долаш хила деза хьехама балхаш. Цудухьа геттара кIалтIаваьнна ца кхеташ, е аьрдагIа волаш харцахьа лелаш бер хуле цох бехк баккха а из човхаве а везаш нийслу. АьрдагIчоа хьехар а деш, харцавар нийса а веш, халавар аттача а воаккхаш иштта уж кхетабеш, мел хала дале къаьст-къаьста царца къа а хьегаш хьабе беза болх. Нагахьа бераша оапаш бувце могийтац аз, бехк боаккх аз цун эхь хетаргдолаш, хIана аьлча, оапаш бувцача сагах лерттIа саг хургвац цо дийна йоаккхача хана. «Оапаш – харцон кIийле», яхаш ма дий. Iалаьлай ма хоза кIаьнк ва-кх хьо, хьога ма тац-кх Iа даьр. Тхо-м хьо зувш, хьох садоаллаш ма хиннадарий, хьайх дог эккхийтар Iа, аьле бехк баькхе е эше хьаьсте болх бу аз берашца».
Школе болх беш йолча укх 45 шера ший балха тIа хьинаре къахьегарах, Iаьдало могаеш енна дукха грамоташ майдалгаш я Хаважа Лидай. Школерча берел совгIа ше даь 4 бер кхедаьд Лидас эзди – 3 йоIи, 1 кIаьнки. Уж беригаш лакхера дешар дийша ба, мехкари берригаш маьре а баха шоашта бахаш ба.
Ше массаза хьийга, уйла хинна хIама вIаштIехьадаьннад Лидай – Даьла параз дIадала Макка яха хьажо хиннай цох. Дала къоабала долда цун хьажол. ЦIена уйлаш а йолаш школерча наха езарал совгIа юртарча наха а дукхаезаш, шийх дика цIийоаккхийташ хьаьнала саг я Даканаькъан Лида. Ираз долаш яхийла из, шийна безарашца цхьана.

Матенаькъан Илез

№180-181 (12116-117), ера, 6 декабрь, 2018 шу / Четверг, 6 декабря 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *