Наьна мотт хьийха саг

Дагалоацам, дIадилла улла хIама санна, ба. Эшача хана хьаэца йиш я цу тайпара хIама. Иштта ба дагалоацам а. ЗIамига кIаьнк волаш, сайна дикадар Iомаде гIийрта, гIалгIай мотт хьийха саг цIаккха вицлуц сона. Из вар Льянов Арскхе Яхьья. Наьсарерча №1 йолча школе деша вахар со вай цIадаьхкачул тIехьагIа. Из дар, хетаргахьа аьлча, 1964 шу. Йоккха, сийрда, кхо гIат долаш школа яр аз дийшар. Кхыча юрташкара бераш хьагар иштттача школе дешаш долча берех. Наьсаре а юрт лоархIаш яр цу хана, кхы а кхо шу даьлча мара хилац цох гIала (город). Юххьанцарча классе ухаш волча сона, каст-каста гора школан коа а наIарга а заIапхой белгало тIайола «Москвич — 401» оала машен. Цунца лелар хьехархо Льянов. Чура Iо а ваьле, Iасашца чуводар из ше болх беча моттиге. Новкъа дар тхона из мо вола саг могаш воацаш, ший лоIамагIа лела йиш йоацаш хилар. Бакъда из тхона хьехаш вацар, хIана аьлча тхона деррига Iилмаш цхьан хьехархочо хьехар.

Из йоккхагIча классашка хьехаш вар. ХьатIакхаьчар из тха классе а чувоагIаргвола ди. Сона белггала дагадоагIа ворхIлагIча классе тхоашта наьна мотт хьехаш из хинна. Iасашца из санна сиха, хало йоацаш лелаш саг вайнавац сона ер ди доаккхаш. Хетаргахьа, из дувзаденна дар зIамига волча хана денз царца хьакхаштаваьнна хиларах, дегI деза доацаш, дайга хиларах. ДегIа тIа совлен дулха маза боацаш, гIийлача дегIара саг вар тха хьехархо. Цудухьа атта хьалтIавоалар из шоллагIча е кхоалагIча гIата тIа, улга йисте ураэтте яздора. Къаьстта а тхона дезалуш хиннар дар, ше хьехаш дола Iилма цIена хьехаш, из кIоаргга ховш, саг из хилар. ХIаьта сона-м из кхыча берел шозза дукхагIа везар, хIана аьлча са ялх бутт баьннача хана веннача са даь цIи яр цун. Са да а хиннав Яхьья яхаш. Цул хьалхагIа а хьехархой хиннабар тха гIалгIай мотт хьехаш, бакъда цо санна аттача, массане кхетабеча меттаца хьехацар вокхар. Сона дагадоагIа, дожараш Iомаде ца могаш, айса дикка ха яьккха. Дожараш-м ховра сона, бакъда легача дешай чаккхенаш тувлйора е харцахьа язйора. Арскхе Яхььяс цкъа царех дийцачул тIехьагIа, вIалла хало йоацаш, шаьрвенна, моллагIа дош лега Iомавенна, дIавахар со. Из гIулакх аз дика кхетадаьлга хайнача хьехархочо, дешаш дожарашца лега дезаш хилча, даим улга тIа со вохийтар. Айса баьча балхах цунна дикахетар хулаш санна хетар сона, хIана аьлча балха мах беча хана со хоаставора цо, велавалар оттар юхь тIа, цул совгIа оценка а дикагIъяр оттайора. ДIахо дIа мел йодача хана, гIалгIай меттах дика кхеташ, цунца чам болаш, шаьрвенна дIавахар со, дIахо айса школе мел йоаккхача хана. Цул тIехьагIа университете деша вагIаш а къаьстта дикагIа ховра сона из Iилма. ХIанз со-се а ва гIалгIай мотт школе хьехаш. Балха говзал хоржача хана а, хIанз болх беча хана а, сона чIоаггIа накъадоалаш хиннад къаьнарча хьехархочо Iомадаьр. Къаьстта цунгара Iомадича санна хет сона сабаре хилар, берашта сатоха хар, царцара юкъамоттиг лаха гIертар, хьехаш дола хIама кIоаргга довзар.
Льянов Яхьья ваь хиннав 1919 шера ЖIайрахьа ваьхача Арскхе-моллаи Евлоева Дуцеи дезале. Укхаза белгалдаккха ловра сона, цу хана Iарбий дешар дийша хинна Iалама нах кIоаргга хьаькъалаш, кхетамаш долаш нах хиннилга. Цунна тешал деш дукха моттигаш хиннай са вахаре а. ЗIамига волаш, Iарбий йоазув Iомаде аьнна дIавеннавар со а са воккхагIвола ши воша а. Алапаш ахаш совгIа Iомадаь даьннадар тхо, бакъда из йоазув а дешар а хала хийтта, дIахо ца дешаш дита дийзар. Дунен дешари бусалба дешари шиъ хеттача тайпара дика вIаштIехьадалацар. Цудухьа сона хов, дукха а дика а дийша моллаш Iилман моллагIа оагIув караерзае таронаш йолаш нах хиннилга. Цар хьаькъалаш цар тIехьенашка а кхаьчад. ГIорбаьнна хиннача моллай къонгаш а мехкарий а, вай мехка накъабоалаш, халкъа боахама бе-беча доакъошка къа а хьегаш, хьабаьхкаб. Цхьабараш хIанз а хьабоагIа.
Ийс шу даьнна кIаьнк волча хана (цу хана цар дезал Буронна гаьна йоацаш уллача Реданте бахаш хиннаб), берашца ара ловзаш лелаш хиннав Яхьья. Цхьаннахьа хьалъетта латташ хьу хиннай, укхунцара бераш бIоагIаш тIа хьалтIадаьннад, хIаьта ер лохе лаьттав. Новкъосташа меттагIдаьха бIоагIий хьатIахаьрцад Яхььяйна, шаккха ког лозабеш. Цу дено цунна енар йоккха гIайгIа хиннай, хIана аьлча, цу лазарах кхы тоа ца луш, ше мел яьккха ха заIапхо волаш, хала лелаш яьккхар цо. ХIанз санна говза хиннабац цу ханара лораш, эшаш бола кхоачам а хиннабац цу тайпарча лазарашта сакхат доацаш дарба де. Иштта дIависав из, Iасашца лела везаш. 1932 шера, Яхььяй кхойтта шу даьннача хана, цу ханарча Iаьдало вийнав Арскхе-молла. Цул тIехьагIа деррига дезала дукъ IотIадуж фусам-наьна белаж тIа. Цу ханарча юртарча школан массехк класс яьккхай кIаьнка (цу заман чухь школаш ялх, ворхI шера дешаш хиннай). Хетаргахьа, цунна хьийха хила тарлу цу школе болх беш хиннаб аьнна белгалбаьхача Озиев Илеза Ахьмадеи Базоркин Муртуза Идрисеи. Цул ши шу зIамагIволча Арскхе Мухьмада яздаьд, уж ши саг шоай юртарча школе хьехаш вар, аьнна. Нанас лоархI из Буро тIарча хьехархой техникуме деша вахийта. Цунна аттагIа булургбола болх, сискал юаргйола моттиг харжа гIийртачох тара я из. Шийна гивехкаш Iо а кхувлаш, из техникум яккхийтай цо могаш воацача кIаьнкага. Бокъонца йолча наьна дог, гIалгIай кхалсага денал хиннад цу хана цо хьагойташ хиннар. ВIалла шеко йоацаш да цаI, Беков ДордагIа Тембота гIалгIай мотт цунна хьийха хилар, из дийна хиннав Льяновс техникуме дешача шерашка. Цул совгIа, цунна вайна хила тарлу вай йоазув кхелла вола Мальсагов Кураза Зоврбик а. Техникум чакх а яьккхе, хьехархо хул цох, бакъда из болх шийна хеттача тайпара дукха бе вIаштIехьадалац цун, ший къаман юкъе а ший мехка а вахаш. 1944 шера вай къам арадоаккхача хана, цар дезале диъ бер хиннад. Эггара воккхагIа хиннав Яхьья, шоллагIа – Мухьмад. Ши йиша а хиннай цар Райхьанти Мадии яхаш. Сибре бигача, уж баьхаб Кокчетавски областа Рузаевски района Золотоноша яхача юрта.
1957 шера юха мехкабоал цар дезал. Вай цIадаьхкачул тIехьагIа, Яхььяс чакхъяьккхай Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен пединститут, дIахо из даим болх беш хинна школа яр Наьсарера №1 лелаер. Цу хана вайзар из сона а. ХIаьта цун урокага хьежаш, цунца чIоагIа чам болаш а хулар со, хIана аьлча кхыча берашца санна а воацаш, сайца из дикагIа, безамегIа, велавеннагIа ва аьнна хетар сона. Аз кулг айдича, улга тIа ца вохийташ се вита дагадагIац сона. Цо сайна увттаяь оценкаш алхха 4-аш, 5-аш хиннилга, селхан хилча санна, дагадоагIа. МоллагIа хIама (фаьлг е дувцар) аз юхадувцаш хилча, воккхача сагага санна ладувгIа ховра хьехархо. Вешта аьлча, наьна мотт сона безалург мел бола хIама хьадора цо. Йоазон балхаш кIеззига халагIа хулар язде, хIаьта а Яхььяй цIенача, дика кхетаеча оазо гIо дора уж яздеча хана а. ХIара оаз цIена, чIоагIа хьаоалаш дешар цо ше деша моллагIа хIама. Бераш дерригаш цхьатарра дацар цу хана а. ХIанз а дац. Нийслора хабара, харцахьа лелара тIерабараш. ХIаьта а хьехархо дукха эгIазводацар царна. Уж нийсача новкъа баха гIертар. Цхьан дийнахьа ворхIлагIча классера ши кIаьнк воаллар, лесттаеш элтара кий етташ, ловзаш. Кий техе, цаI дIаводар. Вокхо, хьа а ийце, из юхатохар. Ведда дIаводача кIаьнка теха кий, цу ханна классе чуваьннача хьехархочох хьокха а луш, уй тIа Iоежар. КIаьнкага барт бийттар цо, бакъда кхы доккхагIдола таIазар динзар: саьн чу оттаванзар, эккхаванзар, тIорми хьабаккханзар. Иштта яр цун оамал, моллагIа хIама дика дIадийрзача бакъахьа хеташ хулар из, бакъда бехк-м боаккхар хоза наьха санна.
Ер йоазув де волавелча мара ханзар сона, вай республике вовзаш хинна хьехархо, поэт Льянов Арскхе Мухьмад, цун нанас ваь, зIамагIвола воша волга. Из кхо шу зIамагIа хиннав Яхььяйл. Цо а чакхъяьккха хиннай Редантерча школера ялх класс, цул тIехьагIа вошас дийшача Буро тIарча техникуме эттав из, чакхъяьккхачул тIехьагIа болх баьб ЖIайрахьарча школе гIалгIай мотт хьехаш а завуч волаш а. Сибре яьккхача хана, цо къахьийгад Кокчетаверча №2 йолча кхалнаьха школе юххьанцарча классашка хьехаш. ДIахо Алма-Атерча № 60 йолча юххьанцарча школе къахьийгад цо. Цу хана уж баьхаб казахий столицанна юххе. ТIехьарча хана из хиннавар Эккажкъонгий-Юртарча школан директор, Наьсар-Кертерча №1 йолча школан хьехархо волаш болх беш. 1995-гIа шу хьатIакхаччалца къона тIехье кхееш хул из, халкъа дешарца айхха вувзавенна а волаш. Мухьмад поэт а вар, цо яздаь, 2003 шера арадаьккхадар «Яхийла дуккха хьо, са дошо ГIалгIайче» яха байтий книжка. Цунна юкъеяхача стихотворенеша хьагойт Арскхе Мухьмад хоза уйлаш, цIена нигаташ долаш саг хиннилга. Хьехархой сий деш, цар аьттув балар ловш, хьехар деш даь йоазош а да цунна юкъе. «Хьехархо» яха ший стихотворени цо хетаяьй ший йоIа Фатимайна. Цун цхьа дакъа шоана а довзийта лов сона, еррига ца йовзийте а:

«Яха, кIоаргьенна я бийса,
Тетрадаш тIа
IотIайийрза ягIа
Цхьа къона хьехархо.
Ше хьийгача къина мах
Гу цунна цар тIа,
Цар духьалкхувл цунна
Ший хIара дешархо.

Ший балха толам цар тIа
БIарга а байна,
Сов гIадъяха, цунга
Сийрда елар дувл.
Ше Iомаберий кхетам
Лакхлулга хайна,
Из ше хьалаьца никъ
ХьамсарагIа хул…»

Мухьмад тахан воацаш ва, из кхелхав 2007 шера. Каст-каста араваьнна, наIарга латташ го йиш яр из Наьсаре. Вахаш вар къаьна хьехархо Московскии Насыр-Кортскии ши урам вIашагIкхетача саьн тIа.
1954 шера, Казахстане волаш, саг йоалаю Льянов Яхььяс. Из яр Буро кIалхарча Ужахов Къаршечун йоI Тамара. Сона дика дагайоагIа Тамара, сона меттел берригача наьсархошта а йовзаш яр из, хIана аьлча цо болх бора Наьсарерча керттерча маькх йохкача тика чу. Цу заман чухьа, хIанз санна доацаш, гIалий тIа маькх йохка тикаш кIезига яр. ЦаI заводской районе яр, вож къаьнара гастроном хиннача яр, иштта маькх йохкар Эльджеркиев ГIапура тика тIа а. Цудухьа цар чу къахьега тиканчаш а цар цIераш а дика йовзар моттигерча бахархошта. Из болх Тамарас бир 1991-ча шерага кхаччалца, цул тIехьагIа пенсе а яха, 2007 ворхIлагIча шерага кхаччалца салоIаш хилар. Цу шера къаьстар из ший дезалах. ЧIоагIа сабаре, нахаца Iимерза саг яр из. ЦIаккха а из чIоагIа йистхулаш хезаяц сона, мел дукха зерах, эцархоша цкъаза ший саготдарах. Сага шийна чухьа даха эздел дар цун оамалашца хиннар. Цо ваь виъ дезалхо ва Арскхе Яхььяй.
Эггара йоккхагIа я Лейла. Массехк класс тхол лакхагIа ягIар из школе дешаш. Духхьал школе деша ягIача хана яйза ца Iеш (цо дийшад Наьсарерча №1 йолча школе), Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета филологически факультете дешаш хинна а дагадоагIа сона. Ши-кхо шу тхол хьалха эттаяр из цига деша. Школе йолаш а университете а чIоагIа сабаре, нахаца Iимерза, безаме саг яр из а. Хьехархочун болх, вIалла шеко йоацаш, цунна безабалийтабар дас. Оалаш да, даьх тара йола йоI ираз долаш хул. Лейла а яр даьна тара, духхьала куца-сибата хинна ца Iеш, цхьаццайолча ший оамалашца: наьна мотт дукха безарца, наха тIера хиларца, берашца беш бола болх хьаштдолаш хиларца. МоллагIча сага ше езаялийта ховш а яр. Сона из дагайоагIа кхашкара балхаш деча заман чухьа. Массехказа Наурски районерча Ищерски яхача станице комсаш чуэцаш хилар тхо. Массехк шера университета пенашта юкъе а, хIара дийнахьа яхар мо, бIаргаго йийзай из. Шолжа-ГIалий тIа долхаш-доагIаш а цхьана никъ кхахьа бийзаб. Миччахьа яле а, шийх гIалат ца доаккхийташ, тIехьа дика тешал долаш, чакхъяьлар из. Лейла маьре яхар шийца деша ваьгIача нохчочунга. Дуккхача шерашка берашта хьехаш хинна, хIанз пенсе яха, цIагIа я из. Цун дезал а из ше а бахаш ба Шолжа-ГIалий тIа.
ШоллагIа Яхььяй дезале Люба яр. Из къаьстта а дика адам дар. Школа яьккхача, цига пионервожате болх беш хилар йоI. Цул тIехьагIа дийша, хьехархочун никъ хержар цо а. Из пионервожати йолча хана, никх мо цунна гонахьа хьувзаш хулар школера дешархой, цун кабинет цIаккха къайла е саг чувоацаш хилацар. Е иллеш Iомадеш, е зурма (горн) локхаш, е фата етташ хулар дешархой. Цар мотт дика кхетабеш, царна товр де гIерташ хулар йоккхагIйола цар неш. Любай маьрцIай тайпан Евлоевш ба. Из Нальчике ях. Аутизм оалаш дола цамагар долча берашца болх беш хьайоагIа из карарча хана.
КIаьнкашта юкъе воккхагIа Закре ва. Аьшкапхьар хиларах тарра, дикка ха яьккхай цо, пхьоалле болх беш а тайп-тайпара хIамаш: шалташ, товраш – хьаеш. Из а, болх бита, салоIаш ва хIанз.
Эггара зIамагIа ва Бахьаудин. Цо ший вахара никъ хетабаьб милице балха. Дуккхача хана ГIалгIай Республикерча МВД балха а хинна, пенсе ваха, да ваьхача коа вах из. Яхьья вахаш йола моттиг яр В. Половинкина цIерагIча урам тIа хинна хьехархой цIенош. ХIанз цох А. Газдиева цIерагIа улица оал. Цхьа гIат долаш фусамаш яр цига хиннараш. Бакъда Бахьаудина, кIеззига дIаховаьнна, шозза вIаштIардаь доккхий цIенош даьд цига. Фусама къел фуд ховргдоацаш, паргIата а хоза а воалл Бахьаудин а цун дезал а.
Льянов Арскхе Яхьья дагавоагIаш а цунца болх баь а нах дукха бисабац. Бахьаудина яхачох, из волча воагIаш, бувзамаш леладеш хиннав Мальсагов Ювсап, Шадыжев Борис, Дидигов Борис, кхыбараш. Цунца цхьана къахьийга ва гIалгIай метта гIорваьнна хьехархо Медов Йоакъап.
Бахьаудинаца къамаьл деш вагIаш, аз хаьттар:
-Хьона хой гIалгIай мотт?
-ГIалгIай мотт-м хIанз цхьанна сага а хой-хьогI дика? – аьнна, велавелар Бахьаудин.
Цхьадолча даькъе цо яхар бакъ а дар. ХIара шу мел доалача хана, кIалбусаш хьабоагIа вай мотт, дуккхачарна биц а беннаб.
— Мотт-м цIена хьабувц Iа, — оал аз, — наьна меттала язде хой хьона?
— Хов даьра-кх, мишта хац из? – аьлар, къаьнача хьехархочун бIаргкIалха хьалкхийнача Льяновс. –Со школе дешаш волаш, сона а мотт хьехаш хилар из.
«Из» яхаш, цо вийцар вар ший да Арскхе Яхьья.
Ха дIайода, бакъда дикача хьехархочо йита лар ноахалашкара ноахалашка йоалаш яха юс. Иштта дуккхача наьха вахаре дикачун лар йитарех ва Льянов Яхьья а.

С. Арчаков
Сурта тIа: Льянов Яхьья, цун фусам-нана Ужахова Тамара.
Цул совгIа, цун кхы сурт дисадац. Шоашка долаш саг вале, тхога хоам бе.

№182-183 (12118-119), шоатта, 8 декабрь, 2018 шу / Суббота, 8 декабря 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *