Iилманхо

«Шух дикагIвар, Къуръан Iома а даь,из дIахьийхар ва» Элчан хьадис (с.а.с.)

ТкъестлагIча бIаьшера вай мехка дин Ислам наьха санна даьржад. Им дилла́чул тIехьагIа дукха нах Iилманна тIабийрзаб. Шоай хьалага хьежжа, селашкахь, черсашкахь, нохчашкахь, доазол арахьа Туркий мехка Истмале, Iарбий мехка Мисаре, Шаме, БагIдаде, иштта кхычахьа Iилма Iомаде ихаб вай мехкара нах.

Цхьачар, арахьа дийша цIабаьхкача нахаца, вай мехка а дийшад бусалба дешар. Де доладеннад маьждигаш, Iоехкай хьужаренаш, шерра гIа боаккхаш даьржад вай мехка бусалба дин. Иштта дIаболабаьб ГIалгIай мехка Ислам Iомадара болх.
Цу сахьате гучабаьннаб дика нах – овлияаш: Илисхан-Юртара Кунта-Хьажа, Сурхо тIара БатIал-Хьажа, Овтара Баматгире-Хьажа, Галнера Даьда, иштта кхыбараш а. Царга гIолла а дикка сомадаьннад вай мехка бусалба дин.
Кхыча мехкашка арахьа дийша цIабаьхкарех вай мехка юрташка имамаш хулаш хиннаб; кхы дIахо хьужаренашка мутаIаламашта хьехаш болх беш а хиннаб цар. Арахьа дIа ца болхаш, вай мехка дийшачарех а хулаш хиннаб дикка Iилмах кхеташ, кIоаргга дийша Iаламнах. Иштта болча Iаламнахах дийша саг хиннав Сурхо тIара Матенаькъан Гаравожа Солсбик.
Геттара зIамига волаш да а венна, ялх бутт баьлча нана а енна, висав из ший шин вешийцеи кхаь йишийцеи. Дукха ха ялале цамогаш хиннав Солсбик. Дарба де хов, яхаш, мел вола саг волча вигав из боккхагIболча вежараша: ГIойтмареи, Алсбикеи. Боро тIа лорашка а кхийлав цар из. КIаьнк, гIойлегIа хулаш хиннавац. Кхы цу белха фу дергда ца ховш шоаш бисача, вежараша шоайла аьннад: «Укх лазарах ер кIаьнк верзе, из Даьла Калам-Къуръан Iомадайтаргда вай укхунга». Иштта из болх биллаб ГIойттамареи Алсбикеи шоай могаш воацача зIамагIча вешийна тIера. Цу дийнахьа денз, гIойлегIа хулаш, вийрзав Солсбик.
Деша гIорг ма хилланге, шоаш аьннача тайпара, деша оттаваьв вежараша Солсбик. Цо Iомадаьд Къуръан, кхо жайн. Цу хана Яндаре хиннав, арахьа кIоаргга Iилма дийша цIавена цхьа Iалама саг. Таро йолча наха хьужарен лаьрхIа, цIа а денна, кхы эша кхоачам а баь, наха́ Iилма хьеха доладайтад цу дийшача сагага. Цунца кIоаргагIдола Iилма дешийтад вежараша Солсбикага. Дикка гаьнавоалаш Яндаре цу Iалам-сагаца дийшад цо, дIахо кIезиг-дукха, селашкахьа ваха а дийшад. Иштта дикка дийша саг — Iилманхо хиннав Матенаькъан Гаравожа Солсбиках.
Иштта бахаш, Сурхо тIарча Хьажийца тоба лаца бахаб ГIойтамареи, Алсбикеи, Солсбикеи. ГIулакх чакхдаьлча, БатIал-хьажас хаьттад: «Сосе-воше, Къуръан дийша вий хьо?» «Ва», — жоп деннад Солсбика. ДIахо аьннад Хьажас: «Берашта Къуръан хьехалахь, кхоана Къемата дийнахьа, уж Iа хьийха нах хьайца а болаш, Ялсмала гIоргва хьо».
Къуръан наха хьехар деза хилар а, АллахIа гарга маьл болаш хилар а хьахьокхаш да Сурхо тIарча Хьажас Солсбикага даь къамаьл. Кхы а да Сурхо тIарча Хьажас Къуръанах аьнна. Цхьан сагага аьннад БатIал-Хьажас: «Хьанехк-воше, дийнахьа цхьа жуз дешалахь, бетта Къуръан дийша воал хьо, тIаккха шера шийттаза хул из; Далла гарга цул дикагIа, маьл болашагIа хIама дергдац Iа». Хьажас нахага, багара Къуръан Iо ма диллалаш, аьнна а я моттиг.
Цигга чу ма кхаьччанге, чехка шоай цIен тIара дIачухьекха, хьужаре лаьрхIа гIишло е йолаяй вежараша. Хьужаре яьлча, де дезача хIаманна юртарча имамаца дага а баьнна, БатIал-Хьажас аьннача тайпара, Солсбикага берашта Къуръан хьехийта лаьрхIад цар. ТIаккха хьалхарча пIаьраска ден рузбане имамага хоам байтаб вежараша «Берашта къуръан хьеха моттиг хьайийлай Сурхо тIа Матенаькъан коа, хIанз доагIача кIирандийнахьа денз дешар дIа а долалу», аьнна.
КIирандийнахьа Iурре хьааха доладеннад бераш, шоашца моллагIа цIагIара воккхагIвола саг а волаш. Хьужаре цкъа Iоховшалургдоацаш, бераш дукха хиннад.
Хьа мел даьхка бераш дIа а яздаь; дешара ха шин даькъе йийкъа хургъя, цхьа тоаба Iуйрийна йоагIаргъя, шоллагIъяр делкъа ламаз даьчул тIехьагIа йоагIаргъя, аьнна; Iуйрийна дешаргдолча берашца болх дIаболабаьб цу дийнахьа Солсбика; делкъала тIехьагIа бахкабезараш чу а бахийта. Иштта Къуръан хьеха волавеннав из.
Цун низама чу доагIаш хиннад Къуръан хийцца деша Iомаделгеи, Iарбий йоазув делгеи; ткъаь иттлагIдола «Iамма» яха жуз дагахьа Iомадайталгеи; ткъаь ийслагIеи, ткъаь бархIлагIеи, ткъаь ворхIлагIеи жуз шаьрра дешалгеи. Хьисап долаш, атта хIамах кхетачо уж тIехьара диъэ жуз дагахьа Iомадеш а хиннад. ТIаккха таьрахь Iомадеш хиннад, хийцца фуннагIа-моллагIа хIама лархIа ховргдолаш. ДIахо хIара суврата цIи Iомаяйташ, иштта хIара суврата масс аят да Iомадеш а хиннад. Къуръана тIа мелдола суврат Макка малагIа Мадинате малагIа дессад а, цхьацца дола сувраташ фу хана а фу бахьан а дессад хьехаш хиннад. Къуръанах кхийтта баьлча, Фатихьа яха суврат долчахьара хьадоладайте, Къуръан чакхдоаккхийташ хиннад. ДIахо «Мухтасаруни», «МаIрифати», «Ибна-Адами» яхача кхаь жайна маIан де Iомадеш а хиннад. Кхо жай дийша баьлча, бетта календарь (хIиджри) Iомадайташ хиннад, шийтта бетта цIераш а деной цIераш а Iомаяйташ. ДIахо моллагIа бутт малагIча дийнахьа хьахул а Iомадеш хиннад.

Из болх шин шера чакхбоалаш хиннаб. Цхьаболча хIама атта Iомалучар цхьан шера а кхы чехкагIа а Iомадеш хиннад из шеддола хIама. Цул совгIа, деша хайша бутт боалашше кхийтте, дIахо цIагIа дешараш а хиннаб. ТIаккха мукъаяьннача метте кхыбараш хьаэцаш хиннаб Солсбика. Керда хьаийцачар чIоагIа къахьега дезаш хиннад, ханнахьа деша хайначарна тIехьакхе гIерташ; дукхагIбараш тIехьа а кхий, царца йистебоалаш а хиннаб. ЦIагIа новкъост воацаш, хьужаре багIа мукъабоацараш, хьабаьхке хьалха а даккхийте, чубахе мукъача хана дешаш, цIагIа Iомадеш а хиннаб. Иштта хIара шин шера ши бIаь совгIа бера хьехаш хиннад Солсбика.
СибарегIара нах цIабаьхкачул тIехьагIа, дукха беттабеннаб сох Солсбика хьийха нах. Геттара дукха бар уж.
Эггара хьалха деша хайнарех ва со, яхаш, дийцар сона цхьанне. Цо аьлар:
— Гуйрен тIеххьара бутт бар из; ара тоъаргйолаш шийла яр. Мала, маца ва веза, хоадам баь баьлча, Iуйрийна ухаргбараш хьужаре дIачубийхар. Царца яр со аха веза ха а.
Тоъаргйолаш йоккха гIишло яр хьужаре. Цун малхбузенгахьара лоацагIболча пена юккъе ниI ягIар. Цу наIара лакхе арахьа а чухьнахьа а даь Iарбий йоазув дар. Деша Iомаденначул тIехьагIа из ца дешаш чу-ара довлацар тхо. Массане дагахьа Iома а дир, маIан тIехьа. Укх тайпара дар из: «ТаIалламил-Iилма, фаман ла́ Iилма лахIу ла́ Iакъла лахIу , ва ман ла́ Iакъла лахIу ла́ дийна лахIу, ва ман ла́ дийна лахIу ла́ жанната лахIу фил-ахирати – Iилма Iомаде Iа, Iилма доаца саг хьаькъал доаца саг ва хьона, хьаькъал доаца саг дин доаца саг ва хьона, дин доаца саг Ялсмале йоаца саг ва хьона Къемата дийнахьа».
Аьрдехьарча бIаьхача пенах а малхбоалехьарча лоацача пенах а шортта, цу хьужарен кхоачам болаш сердал луш, кораш дагIар. ДIачуваьлча хоза лостам болаш кийчъяьяр хьужаре чухьнахьара; цхьан оагIорахьа кIаьнкаш багIаргболаш, вокхазахьа йиIигаш ягIаргйолаш. МугIарах бераш Iоховшаргдолаш, бIаьхагIболча шин пенца, эгIеи магIеи саг чакхваллала моттиг а йита, пена юхе, гIандашта меттел теха улгаш дар. Хьалхашка гIолла а техадар уж, бераша жай, каьхат, къоалам IотIадулларгдолаш. Уж лакхагIа а шерагIа а дар.
НаIара нийсса духьала, пенагара хьалхо ши эрш моттиг а йита, дIачуваьннача сага́ паргIата хургйолаш, юкъе гIолла а яьяр берашта Iоховша моттиг; эгIахьа мо, магIахьа а йитаяр, улгаш пен тIа хьалтIа ца кхоачийташ, ши эрш моттиг. Циггача кора юхе аьтта оагIорахьа эзано хьехархочун шу латтар, Къуръан, жайнаш, кхыдола эша каьхаташ тIададаш. Шуна юхе гIанд латтар, Из шу, гIанд дар гаьнара Эрсий мехкара, цига белхашта волча Солсбикар гаргарча сага дена. Дукха мах болча цIеча дахчах чIоагIа лаьрхIа кийчдаь дар уж. Цар хIара оатхал бе-бе дахчах яр. Шу дар геттара хоза эза когаш а овттадаь, тIа ингале мо къоагаяь, дийхк мо мора дахчан Iоакъа а уллаш. ГIанд а дар Iоховчеи букъ дIатохачеи кIаьда гIайбилгаш доахкаш, цар тIа турс даь дага тIоарска а тIатеха. Цхьацца йоазув деча хана, хьехархо Iоховр цига, бакъда дукхагIйолча хана лелаш хулар Солсбик; берашта дешар хьалхадоаккхаш, тIахьожаш.
Берашта хаззал цхьа къамаьл дар цун ше тIахьожача хана каст-кастта оалаш: «Деша, Iомаде; вари, деша» яхаш. Цу хана уллув вагIачоа новкъа хургдоацаш, халла хаззал мара боацача шортигача муамах, жайнаш тIара бIарг хьал ца боаккхаш, хийцце дешаш хулар мутаIаллимаш.
Вокха оагIорахьа, шин кора юккъе нийсдаь, пенах хьеха улг доаллар, эрш шера а долаш ши эрш лакха а долаш; эшача хана цу тIа йоазув деш. ДукхагIйолча хана керда дарс хьалхадоаккхаш, цу улга тIа дIаяьздора хьехархочо. Цхьайолча хана цIагIа Iомадаьр, мутаIаллим IотIа а вийхе, цу улга тIа йоазув а дайташ, дIадувцийтар.
НаIара юхе топпара пишк яр йоагаш, дегIá товр деш йIовхал луш. Чона – зIамигеи йоккхеи – ши ниIилг ягIар цох; тIауллаш чона Iаькъа а яр. Пишка Iаькъа тIа, дIайха хий чудолаш, зоакилг латтар. Лохе, пенах йоаллача тархе тIа латтар шийла хий чудолаш цхьаькха. Пишкáи пенáи юкъе гIумагIеи богеи латтар; царна лакхе, пенах хьалъуллаш, хий хьаийду дахчан чами а бар. Эшаш хилча; чамеца пишка тIара дIайхадар а дотташ, тархе тIара шийладар а дотташ, мелала боарам тоабеш, кийчдора оаха хий. Хий хьадоттача хана, цхьа тIадам арахьа Iобахийтацар.
Пишкá лохе, юккъе ала мегаргдолаш, йитá къорг яр; цу чу дIанийсдаь дахча уллар. Пишках уллар аьшкан мIара, хьалоацача дахчан ко а теха кийчбаь. Бераш салаIа арадалийтáча хана (шозза боалийтар уж ара, кхаь даькъа йийкъа яр из дешара ха); нагахьа цIи лаьгIъенна хуле; цу дийнахьа ший аргIагIа эшачунга хьожаш волчо е наIарах, мIара хьаийце цунца кийнгаш хьалъяьхе, е Iаькъа къоргах дахча чутуллар.
Шеддола бер хьужаре дIачудаьлча, Солсбика хьахьекхар йиIигаш ягIа еза моттиг а кIаьнкаш багIаргбола моттиг а. Иштта дIадоладелар тха дешара шу. КIира ялх дийнахьа дешар, пIаьраска ди мукъа дар. Цу дийнахьа цхьацца цIагIа эшача хIаманга а шоай гIулакхашка а хьожар бераш. Цхьан кIира Iуйренна ихараш вокха кIира делкъала тIехьагIа ухар, делкъала тIехьагIа ихараш Iуйренна ухар. Иштта нийсхо йолаш яр дешара низама ха.
Эггара хьалха алапаш хьийхар тхона Солсбика. Уж цхьан кIира яхар мо Iомадаь даьлар тхо. ТIаккха «Фатихьа» яха суврат Iомадир, хийцца дагахьа деша ховш. ДIахо зIам-зIамагIдола суврат хьалхагIа а хьехаш, ткъаь иттлагIдола жуз дагахьа Iомадайтар тхога.
Из жуз дагахьа Iомадаьчул тIехьагIа, хIара Iуйренна бераш гулденнадаьлча, деша Iоховшалехь, хоза мугIарах ара дIа а овттадай, «Вадззухьа» яха суврат дешийтар тхога муамагIа, чIоаггIа. Хийцца юрта магIа йистеи эгIа йистеи – цу юрта массанахьа дIахозар из муам. Геттара хоза а хеташ, цу юртарча наха лаьрхIа ладувгIар тхога. – Тахан а дийна болаш ба Сурхо тIа, из муам хеза, цунга ладийгIа бола нах. – Iуйрен дешара ха дIайолаелча, эггара хьалха селхан цIагIа Iомаде деннар дешийтар Солсбика; ше тIа а хьожаш. Из ларттIа Iомадаьдале, тIаккха дIаходола дарс хьалха доаккхар. ДоаггIача тайпара ца Iомадаьчоа боаггIа бехк бора, уж тайпарбараш кIезига бар. Цхьадола бераш геттара дика дешаш дар, царга оалар Солсбика: «Иштта дешаш шо дIадолхе, доазол арахьа кхыча мехкашка: Туркашкахь, Iарбашкахь, иштта кхычахьа а – деша дохийтаргда вай шо». Солсбика хьийхача цхьаццадолча берех арахьа доазол дехьа баха дийша а, вай мехка дийша а, хила а хиннаб тIехдийша Iаламнах.
Нийсса шин шера дийшача, дика а кхеташ, Солсбика хьехаш хинна болх Iомабаь ваьлар со а, соца деша баьгIараш а, — аьнна чакхдаьккхар цу сага ший къамаьл.
Дешар дIадоладенна цхьа шу даьлча, деша безам бараш дукха а хинна, хьужаре готтъеннай. (Кхыча юрташкара а ихад цига деша бераш, Сурхо тIа шоай гаргарча наьхацига бийсаш а йоахаш). ТIаккха гобаьккха лакхе, саг хьалкхетаргвоацаш нийс а яь, лохе мо ардакхаш техай пенах лакхе, бераш Iоховшаргдолаш. Царна ах эрш лохе техай цхьаькхаш, когаш IотIаоттабергболаш; хьалтIадувла цхьаннахьа юстаро лоамий а оттабаьб. Цигга деша моттиг совъяьннай, дукха хIама ца эшаш хьалха хиннар миссел.
Сурхо тIа, иштта мехка́ Къуръан хьийхад Солсбика, сталински репрессеш хинна хьужаренаш а, вай мехкара нах Макка ухаргбоацаш хьажол а дIакъовлалцца. ХIаьта а дIахо, ше дукха белгала воацача юрташка а ухаш, цхьаннахьа гучаваьлча кхычахьа а водаш, ший болх дIабихьаб цо. Солсбика хьийхад Аьхка-юрта, Долакха-юрта, Экажкъонгий-юрта. Шейолча юрташка цо хьийха ха дIалаьрхIача, хьужаренашка ткъаь итт шера совгIа Къуръан хьийхад Солсбика. Юххера массанахьара хьужаренаш дIакъайлай. ДIахо, цIагIа къайлагIа а гучахьа а, бераш хьаухаш а Солсбик ше дIаухаш а, кхы а хьийхад цо, къам мехках даккхалца, шийна БатIал-Хьажас тIадилла гIулакх дизза кхоачашдеш.
Бокъонца мел хана хьийхад Солсбика ха́ лаьрхIа хаьттача, боккхийча наха оалар: «Солсбикаца дийша бераш доккхий а хинна, саг а йоалаяь, цар бераша дийшад цунца. ДIалоархIаргъя-кх оаш гобаьккха цунах мел ха хургъя»!
Солсбика къахьийгад нахага дешийта гIерташ; цун чIоагIа ловш хиннад вай мехкара нах хьаькъал долаш, Iилмах кхеташ хилар. Даьла Элчано аьнна да (Даьлера салот, салам хилда цунна): «Шух дикагIвар, Къуръан Iома а даь, из дIахьийхар ва». Кхы а аьннад Элчано (Даьлера салот, салам хилда цунна): «Цхьан сага дикача хIаманна кхывола саг тIанийсвича, цо нийсваьча сага хула маьл хул цунна, вокха сага маьл эша а ца луш». Ший керахь Къуръанах хIама доаца саг хаьрца цIа санна ва шоана, аьнна а да жайнашкахь. Дала аьннад яхаш а да: «Дийнахьа цкъа Къуръана тIа хьожача сагага бIарг кхоабаргба Аз».
Дешарал совгIа, кхы а хиннад Солсбика мутаIаллимашца деш, маьл хургбола хIамаш: да тIавоацача бошта, ийша, хала хьувзача наха, бIаьсти кхаш дIадувш, гурахьа ялат чуэцаш. ДIахо бIаьсти дешара бераш чухецале хьужарен наIаргара хьал-Iо а, дIа-хьа а кхай дIоаххала наькъаш цIандайташ, бахе юртара хьоасташ тоадеш-цIендеш. Иштта гурахьа а беш хиннаб цар из болх. Кхы моллагIа дале а, новкъостал эшаш юкъагIдиса латта юртара юкъара хIама а хьалдузаш хиннад цар.
Эзареи ийс бIаь цхьайтлагIча шера Калужски губерне городе Козельске, бехк боацаш, Сурхо тIара Хьажа мехках ваьккха Сибре вахийтав. ГIалгIай мехкара а кхычахьара а дукха нах тIехьаухаш хиннаб цунна. Иштта аргIанна шийна тIехьбаьхкача нахага хаьттад Сурхо тIарча Хьажас: «Солсбик фу деш вар цига». «Берашта Къуръан хьехаш вар», жоп деннад наха. «Ше Къуръан хьийхараш миссел, моллагIа кхыбола шийна лов нах а ийца, Ялсмала гIоргволаш саг ва из», аьннад БатIал-Хьажас Матенаькъан Солсбиках.
Яндарерча цхьан сага́ гIа дайнад, шийна хьалхашка гув баь боча бIарий гаьна гIаьнаш а латташ, вагIаш Солсбик а волаш. Дукха нах хиннаб цунна дIатIа а ухаш, цо цхьацца гIа хьа а луш дIаухаш. ХIара цо гIа дIа мел денна саг, Ялсмала дIачуводаш хиннав. Мишта кхаьчай хьога ер бокъо, аьнна, шийга хаьттача, жоп деннад Солсбика, аз берашта Къуръан хьехарах, аьнна.
Вай мехка дукха хиннаб Матенаькъан Солсбикаца Къуръан дийша Iаламнах: Муцолганаькъан ОхIлой Iусман, Шахьбота Заяуддин, ЦIечой Абоязит, Исмейланаькъан Висангире Хьасан, Овшанаькъан Бийсолта, кхы дуккха а.
«Сердало» газета корреспондента Т. Яндиевас ОхIлой Iусманах язъяьча «Жизнь во имя Всевышнего и на благо народа» яхача статья тIа латт: «Первым его учителем был Сосланбек Матиев». (ГIалгIай мехка къаман юкъара газета «Сердало», № 89 (11024), шоатта, 2013 шу, 6 июль).
Со вахар ОхIлой Iусман волча, Солсбиках дувца сона, аьнна. Са хаттара жоп луш, цо аьлар: «Дикка кIоарга Iилма дийша саг вар Матенаькъан Солсбик, шоай коа хьужаре а яр цун. Дукхача наха Къуръан хьийхад цо, Дала дика даь саг вар из. Эггара хьалхара сай дешар цунца дIадоладир аз. Из ва са Iилман овла дIабеллар».
Сурхо тIа вар ЦIечой Абоязит-молла яхаш дийша саг, из а вар Матенаькъан Солсбикаца дийша, каст-кастта нийслора са цунца вIашагIкхетар. Дукха дувцар цо ший хьехархочох Солсбиках а, шоай дешарах а, хьужаренах а лаьца. ЧIоагIа вашаш вар из цу хана ше а шийца баьгIача мутаIалимаша а Iомадаьчох.
Солсбикаца Къуръан дийша тахан а ба вай мехка дийна болаш нах, Сурхо тIа а кхычахьа а.
Нах Сибре бига́ча хана, Солсбикар нийсбеннаб Каргандински областе, То́каровски районе, Нурниск яхача машен-наькъа станце. Цхьа шу доалашше, из ший дезалца городе Караганда хьалвахав. Цул тIехьагIа цхьаькха шу доалашше, эзареи ийс бIаь шовзткъеи пхелагIча шера юххе, из дIавахав ший дезалца Кокчетавски областе, Баратайское яхача юрта, ший воккхагIвола воша Алсбик волча.
Дуненахь доккха Iазап хиннад Сибре бигача нахага, новкъа Iоболхаш а Iокхаьчача а: шелалца, моцалца, бокъо йоацаш еча халонца. Иштта лаьцача лазаро кхы дIа ца хецаш, Кокчетавски областе Баратайское яхача юрта, дIаваха дукха ха ялалехь, эзареи ийс бIаь шовзткъе ялхлагIча шера февраль бетта кхалхав Сoлсбик; цу юрта бусалба наьха кашмашка дIа а веллав.
Дала къахетам болба цох, Дала гешт долда цунна, Дала Ялсмале лойла!

Матенаькъан Iабас

№182-183 (12118-119), шоатта, 8 декабрь, 2018 шу / Суббота, 8 декабря 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *