Лорий дика гIонча

Дукхача хана денз, вайцигарча цамогаш хиннача наха оарцагIа ухаш, царна эшаш дола гIо деш, хьайоагIарех я лорий сихача гIон йола машенаш. Дийнахьа-бус дIайийхача яха кийча а йолаш, цар Iоажала кIалбарбаьха нах бIаьш а эзараш а хургба. Наьсаре кхийнача сона дика дагадоагIа, мел чехка боагIар цар тIа болх беш хинна нах могаш воацачун оагIув хьаллаца. Царех цхьабараш сона сайна а бовзаш бар. Масала, сона дагайоагIа сихача гIон машена тIа Наьсаре болх баь Муталиева Зурихан, из хIанз РСФСР заслуженни лор я. ЙIаьххача хана цу даькъе болх беш хилар Геграева Зухра, дуккхача наха накъаяьнна саг яр из а. Лорий дика гIончий хинна, шоай болх цIена беш хьабоагIар цу сихача машений водителаш а. КъаьнагIчарех цаI вар Аушев Iаьла, из карарча хана воацаш ва. БоккхагIбараш дIабаьннабале а, цар когаметта дIа а айтта, шоай балха моттигаш дика лелаеш хьабоагIаш дуккха къахьегамхой ба вай къаман юкъе тахан а. Царех цаI ва Сурхо тIарча амбулаторе сихача гIон машена тIа болх беш вола Муцольгов Адам.

— Цох язде мегаргдий? – аьнна, хаьттар аз амбулаторе заведующи йолча Доскиева Лейлайга.
-Мегаргда, дика болхло ва из-м, — аьлар хьакима.
Адам ваьв 1968 шера Сурхо тIарча Моцольгов Илезеи Тумгоева Тамареи дезале. Цар виъ дезалхочунна юкъе, из шоллагIа вар. Дезала да Илез даим моттигерча совхозе агроном, управлющи волаш болх баь ва. Тамара дукхагIа цIа а бераш а леладеш хиннай.
Адама бархI класс йоаккх юртарча №1 йолча юкъерча школе. Машенаца чIоагIа безам болаш, Iомае гIерташ а вар кIаьнк, зIамига волча хана денз. Из дагалаттар цун кхоачаш а хул. Ший дийтта шу даьннача хана денз, машен лелае а Iема, даиман зIамагIйолча, нах кхувлача машена («Жигуле») ко дIа ца хецаш, хьавоагIа из.
Цул тIехьагIа, ши-кхо шу даьлча, водителий курсашка деша а вахе, кхаь бетта из дешар дешаш хул из. Цу хана машен дика лелае ховш вар Адам. Цкъаза вешийна хьалха совхозерча мухь кхухьача машена тIа болх бе безаш а нийслора. Кхы а цхьа шу даьлча эскаре гIулакх де тIавех зIамига саг. 1986-1988 шерашка Амурски областерча Зейски районе эскаре амал деш хул из. Цига, бакъдар аьлча, машенаца лела вIаштIехьадалац, хIана аьлча цIермашена наькъаца дувзаденнача герзашцарча низашка гIулакх деш хиларах. Ше станцешка болх беш хулача нахах дIатехавар, яхаш, дувц Адама. ЦIермашена станцешка шишша саг хиннав уж из гIулакх кхоачашдеш, царех цаI вай мехкахо а хиннав.
Цигара цIавеча, цхьаннахьа балха воацаш, дер дайна лела ловш вацар из. Цудухьа Сурхо тIарча хьун чу хиннача дIакъувлача хIамай ногIараш деча цехе балха отт из. Цига хьадеш каьхата а гата а тIормеш хиннад, пластмаса ногIараш, кертах хьекха ахкараш еш а хиннай цехе. Уж хIамаш хьаеш къахьег цо цхьан юкъа. Завод дIакъайлача, машена оатхалашца ювзаенна базар е езаш а хул, хIана аьлча кхы хьабе болх цахиларах. ХIаьта 2002 шера из балха воагIа, Сурхо тIарча амбулаторе водитель волаш. Из дар ялхайтта шу хьалха. Цу хана Адамга кхаьчар тиша «уазик» яр, вешта аьлча, из яр наха «таблетка» яха шоллагIйола цIи тилла машен. ХIанз цо болх беча «газелаца» цхьаккха тайпара нийсъе йиш йолаш а яцар из. Геттара цIена йолаш кхаьчай цунга кердаяр, цхьан кулгах лелаш йола машен дика болх беш а йохара дукха тIера йоацаш а хул. 2007 шера денз ва Муцольгов ювцача кердача машена тIа болх беш.
Дукха хIама да Адама балха чудоагIаш. Iуйрийна балха хьавеча, «скори» дIайийха моттиг хуле, маха тоха буг, цамогаш долча берашка хьажа болх, ишколашка бе-бе прививкаш еча дIабига безаш хул, Наьсарен гIалан больницера хьалъя езаш молхаш, кхыбола лорий гIирс хул, геттара сиха Iодахьа дезаш каьхат хуле, из а Iодахьа вода. Юртарча амбулаторе анализашта хьаийдеш цIий да, из дIакхачийта деза больнице, цох гучадаьнна хIама дувца каьхаташ юхадар а цунна тIалатт. ЦIий кхаь метте кхахьа дезаш хул, Наьсарерча гIалан больницеи (Буро чурча больнице), «Антиспид» оалача поликлиникеи, пхаьнашта-цIека дарбаш деш йолча поликлиникеи. Цул совгIа, юрта заIапал долаш бераш да, метта бадаш къабенна нах-унахой ба, цхьаь нах ба, гIо эшаш, уж болча аха безаш хул медсёстраш а лораш а. Уж шоай ханнахьа дIабигар а цIабоалабар а Адамах тийша да. Цхьаь нах цкъаза шоаш Iо а кхувл амбулаторе, лорашка чакхбаьхе чу а кхувл. Къаьстта диспансеризаци йолча хана, чIоагIа эшаш хул «скоре» деш дола гIо-новкъостал. Боккхий нах Iо а кхувлаш, дего, пехкаша болх мишта бу хьажийте, баргса, лергса миштад хьажийте, тIабаха мел безача лорашта тIабиге, царна эша дарба-молха хьаяздийя цIакхувл. Из гIулакх боаггIача боарам тIа долаш, чакхдоах Муцольговс. ЦIа а биге, шоай коа юккъе Iобоах. Адама цкъаза дIа-юха кхувл участкови лор, фельдшер, берий лор. Шоай низ дIа ца кхоачаш моттиг хуле, лаьрххIа специалисташ безача унахошта, телефон дIа а техе, гIо де ех кхыйола лорий машен. Уж, дукхагIча даькъе, лорабеш лелабе беза унахой ба, Iовижар, Iохоавар, царех кулг тохар ший тайпара хила дезаш. Авари яь, лозаваь саг хилча-м, цу миноте водавийя шоаш Iочувуг цар.
-Бус болх бе безаш, дIа-юха даха дезаш, унахой болча дIадехаш хулий шо? – хаьттар аз цунга.
-ХIанз-м хилац. Сайрийна 4 сахьат даьлча, Сурхо тIа хьалйоагIа сиха гIо деча лорий машений Наьсарерча станцера унахошта гIулакх ду бригада. Iуйрийна 8 сахьат даллалца, вешта аьлча, тха болхлой хьабахккалца бийса лораеш, эшачоа гIо деш, хул из. Иштта хул хIара дийнахьа. Цунна болх бе, салаIа цIенош да укхаза, ламаза цIа а да. Сихха гIо эшаш, маха тоха безаш, чувенача сага а гIо ду. Бригада яле а, моттигера лораш а хул сайрийна бархI сахьат даллалца юртахой гIулакхага хьожаш, берригаш ца хуле а, шо-шоай аргIах. Юрт йоккха я, цунга хьежжа нах, царна хулаш дола лазараш а да дукха: цаIаш цIий лакха долаш, вожаш шекарца, кхоалагIбараш кхы а чоалхнегIа долча цамагараш саготдеш хул, цудухьа даим фе хила безаш ба укхазара унахцIено лораяра болхлой.
Ший машен даим леларгйола хIама вIаштIехьадаккха гIерт водитель. Нагахьа санна еха моттиг нийслой, Наьсарен гIалан больницерча кулгалхоша из ма хулла сихагIа тоаергйола хьалаш хьакхеллад, эшаш дола гIо-новкъостал ду. Из бахьан долаш, сеца дукха латта везаш хилац Адама. Цу больнице я гараж, мел эша кхыдола гIирсаш. Цига механик ва, лаьрххIа цу гIулакхага хьожаш. Нагахьа санна машен Буро чу Iойига вIаштIехьадоале, водитела Iоюг, ше гIоргйолаш ца хуле, тIехьатессе юг. Шоай пхьараш хьабоалабийя, цига тоайийя, хувца еза оатхал хийце, хьалцIаяйт машен.
-Балха хьалаш, алапи далара дош мишта латт шо долча? — хаьттар аз Адамга.
-Тхона мел эша хIама долаш да, алапи а ший ханнахьа лу. Латкъа хIама дац, — аьлар цо, аз деннача хаттара духьала.
Хоза дезал а ба из да волаш. Цун цхьа воIи йиъ йоIи да. Царех дукхагIбараш аз болх беча Сурхо тIарча ийс шера дешача (ООШ) школе баьгIаб. Эггара зIамагIйола Хади укх шера ийс класс яьккха яьннай. КIаьнк Абабукар школа яьккхачул тIехьагIа, университете филологически факультете дешаш хиннав. ЙиIигашта юкъе йоккхагIйола Фатима, маьре яха, МагIалбика районе яхаш я. ШоллагIйолча Танзилас политехнически колледже медсестрай дешар дийшад, юртарча наьха унахцIено лораеш къахьегаш я. Из а, маьре яха, ший дезал болаш я. КхоалагIйола Мадина мединститута шоллагIча курсе ягIа. Цо лора никъ хержаб. ХIаьта школе массанена дукха езаш хинна Хади иллешца хьоашал долаш я, цун бахьан да оаз хоза хилар. Ашараш кхетаеш а цар хьисап де ховш а я Хади. Школе йолаш, цо хьалхара моттигаш йоахар иллиалархой тайп-тайпарча яхьашка. ДагадоагIа, культуран министерствос цунна сийлен грамоташ телаш хинна. Дешар а дика вIаштIехьадоалар Хаде, къаьстта а гIалгIай мотт Iомабара гIулакх. Цо яздаь диктант, даим бIарг хьоасташ хоза а цIена а хулар. Цул совгIа, цо язйора байташ а. Царех цхьаяраш, таржам даь, гIалгIай меттала а яьхаяр аз.
Каст-каста го йийзай са укх тIехьарча 16 шера Адама лелаю лорий машен. Из бIаргаяйча, Сурхо тIарча наьха унахцIено лораяр тешамеча болхлой кара да аьле хеталу, хIана аьлча цу йIаьхача хана цIаккха ший машен доацача гIулакха цо хехкаш го йийзаяц са. Массаза наьха хьашташ кхоачашдара лелаш я унахцIенон цIе хьарак тIалатта кIай «газель». Юртахошта моаршо, сатем, унахцIена вахар дахь цо. Фу хургда цул хозагIа а дезагIа а?

С. Арчаков

№191-192 (12127-128), ера, 20 декабрь, 2018 шу / Четверг, 20 декабря 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *