Яь чIоагIо кхоаччаш чакхъяккхар

2017 шу чакх а даьнна 2018 шу хьахулача хана дукхача наха шоашта хьалхашка декхараш овттадаьдар дикагIча оагIорахьа хувцабала лаьрхIа. Шоашта а, наха а, Далла а хьалхашха дош деннадар шоаех йоахка во оамалаш, во гIулакхаш дIадоахаш къахьегаргда шоаш аьнна. ХIаьта цхьаболчар къиноех цIенбала а, мехка хьал тоадеча къахьега а чIоагIо яьяр. Бакъдий из? Вай дикка уйла а яь юха тIехьашкахьа хьоже вайна хьадагадохаргда из шедар бакъдолаш а, цул совгIа, цу воашош яьча чIоагIонех дукха хIама кхоачаш ца деш воаш кIалдита хилар а. Керттерадар да, воаша яь хинна чIоагIо вай кхоччаш чакхъяккхар цаяккхар.

Кхы массабараш бац, шоай дош кхоачаш ца деш а, аьннар ца деш а, шоай аьттув бар кхоачаш ца деш а биса. Цу вай хьоахабаьрех цхьаькхаш ба, шоаш дергда аьнначул дуккха совгIа хIама даь, дукхача наха новкъостал даь, мехка хьал тоадеча, паччахьалкхен гIулакх дегIадоаладеча къахьийга. Цар доаккхалде а, кхайкаде а бокъо я шоай баьннача аьттонах дар, бакъда цар дувцац шоаш даьраш, хIана аьлча Даьла духьа а, шоай са, дегI тоадар духьа а, наьха хьал дага доаллаш а даьд цар укх дунен тIа шоай лар юташ хьа мел даьр. ГIалгIай халкъа кицас ма аллара, «МоллагIволча сага деш дола дика, цкъа хьалха шийна ду». Ишта деций из?
Ше дергда аьннар хьадирца ший чIоагIо кхоачаш а яь, дукха дикаш даьчарех хьегаш, цар мо из ший вIаштIехьа цадалар хала хеташ хургва хийла да. Цул совгIа царца моастагIал долаш царна дохьал во хабараш арадоахаш, царех аьлдит, йоахар дувца а башха ца хеташ, уж бIехбе кийча болаш хьовз цхьабола шоай чIоагIо кхоачаш ца еш Iийнараш. Мала ва цу гIулакха бехке, ше дергда аьннар кхоачашдаьр ва, е цадаьр ва? Кхы дукха уйла яь корта бIогорабаккха безаш хIама дац из. ХIаранена дика хов вайна воашош фу хьалдизад, фу юкъагIдитад. Хаций? Даьра хов дика-м, амма вай цох мукIарал де-м тигац.
Соахка санна укх шера а да ши шу шоайла къасташ гIулакх. Декабрь бетта тIеххьарча деношка болалургба нах 2018 шу накъадаккха а, хIаьта керда хьахулаш дола 2019 шу моаршалца тIаэца а. Цхьаболча наха соахка санна оапаш а бувцаргба, харцо а ювцаргья кердача шерага, геттара доккхий хIамаш дергда шоаш, яхаш. Вайна ховш ма дий из. Боккъала шоаш кхоачашъергйолаш санна чIоагIонаш ергья цхьаболча наха. Адамашта хьалхашка моттийта, доккхий зенаш деш, дукха ахчаш доадергда, хIаьта цар лоалахой-м моцало кераш Iудаш хургба. Вайна ховш да из деррига а, амма вай бакъле дог-м дагIац.
ДукхагIа мел болча наха леладер моттийта а, нах Iехабе а деш хилаций шоаш аьннар кхоачаш ца деш, адамаш кхестадеш уж хьувзаш хилча. Бакъда, Даьла-м Iехалургвац цхьаннена а. Цо овттабаь тIахьожамхой чIоагIа ба. Цар-м озабезам бий а, е къа цахьегар духьа Iий а шоай болх кхоачаш ца беш юкъагIа мича бут. Вай оала-м оал хийла сагах малайк мо ва из, аьле, бIаргцIацкъам тохача юкъа Далла Iоасал еш доацача лаьшта из тара веш. Ма гаьна да-кх вай малайкашта юхера а, цар еча тайпара воаша яь чIоагIо кхоачашъе а. Моттийта, баркал даккха, даьд алийта, бIаргадайта хул дукхагIа вай хьадеш мел дар.
Дукха атта хиннадац 2018 шу, къаьстта гIалгIашта. Геттара Iаткъаш дукха чоалхане хаттараш тIаийттад вай къама укх шера. Ший лоархIам лоха боацача хаттарашкахьа дукха адамаш башха дайнад, цу тIа гIолла эгIамаш а, цатоамаш а, халахетараш а ийттад наха юкъе. ДIахойодача хана кхы аттагIа хургда аьнна хеташ хIама а дац. Дала аттача доаккхалда вай хьал.
Россе паччахьалкхен меттел, дерригача дуненна а экономика хьал аттагIчарех хиннадац. ТIадоагIача шера а кхы аттагIа хургда оалалга дац из, экономика даькъе болча Iилманхошка-тохкамхошка ладийгIача, цар яхачоа мах бича. Йоккхийча паччахьалкхенаша хьакхелла, геттара чIоагIа я аьнна цIихеза низ болаш маслахьата тоабаш йоалаше а дунен тIа тIемаш латт, бехкевар соцаваь, доагIачоа таIазар даь, кхы халача оттардоацаш гIулакх чакхдаьнна моттиг яц. Ди тIехьа халча оатташ да тIема хьалаш а. Бакъда, дикадар хилар а, бехкебараш юхатохаргхилар а тешаш хургда вай. ГIалгIай цицас йоах: «Нанас воI тIема ваьвац».
Сиха дIадахар ер шу. Бакъда, хьадаьча, карагIдийнача хIаманга хьежача, воккхийве а гIадваха а хIамаш корадоагIа, кхоачаш ца деш дисараш ца лаьрхIача. Духхьал мехка хиннача хувцамех аьлча а да дукхача тайпара тоаденна хIамаш. Из, аз хIанз дашха, дагарде ца дезаш, наха шоашта а дика хов. ХIаьта, е ха, е ахча ца тоъаш, е бехктокхамебараш сагота боацаш кхоачаш ца деш диса гIулакхаш тIехьа тIадоагIача шерашка хьалдиза хьожаргда вай, Дала аьннадале, массадаргаш а цхьана дIа а айтта. Къаст-къаьстта дечул, дуккха а шийгахьа пайда болашагIа хул наха цхьана хьадаь хIама. Цул совгIа эр-безам сов а боал. «Бартаца даьр даха дусс», яхад вай даьша. ДIауйла йича нийсдолаш корадоагIа цар аьннар. Барт, цхьоагIо, машар ма эшалда вайна.
Ше дергда аьннар ца деш, е сагота воацаш укх дIадахача шера ше йоаяьча ханагеи цу чухьа ше кхоачашдаьча гIулакхагеи хьажа, уйла йоре, бакъахьа хетар сона вайх хIаране. Сайца уйла йосса са дега чу, фу даьд аз, малагIа гIулакх да де йиш йолчоа юхера, аз кхоачаш ца деш дитар, барий са айса даьчул дукхагIа дикаш де, наха накъавала, мехка хьал тоадеча дакъа лаца аьттув? Бар, мишта бацар? Са санна кхы болча наьха а хинна хургба аьнна хет сона из аьттув, бакъда, вай уйла-м йиц. Цу хаттарга ладийгIача, хеталу, даьчул дуккха а дукхагIа хIамаш де карагIдаьнна хургдар-кх са, аьнна. Из уйла вай массане а йича бакъаха хет сона, тIадоагIача шера цхьа минот, цхьа юкъ лоадам боацача гIулакха вай йоаергйоацаш. ХIана аьлча, хьадувцачох, вайна ма харра, дIадахача шерал, халагIа ца хуле, аттагIа хургдац тIадоагIа шераш. Ма хилда уж хала. КIалвисачун оагIо хьаллоацаш, мецавар вузавеш, цамогачоа дарба деш, воаша деш мел дар вай цхьоагIонца хьадой вайна халонаш гарга а хургьяц. Бакъда, моллагIдолча гIулакха тIаоттаваь из кхоачашдеш вар бехктокхаме озаш, цун доагIа таIазар ца дой, гIулакх ма хетта дIагIоргдац.
ХIаранена ховргда ший дега чу Iочухьажача ше мел ха йоаяьй. Сага тIа а вена хьа ца аьлча а ховш да хIаранена ше даьр фуд а, кхоачаш ца деш дитар фуд а. Вайдар мо долча къама дер дайна дIайодаш йола цхьа минот дукха я. Цхьа секонд ха йоае мукъа дац вай. Вайга йиш яц, воайла хьалха болча наха бIара а хьежаш, царех хьегаш дагIа. Вай уйла а, воашта хьалхашка овттадаь хаттараш а хила деза, хьалха болхачарна дIатIехьакхе гIортарал совгIа, царел дикка гаьнна дIахьалхадовла. ХIана аьлча, тIехьависача сага кхетт моллагIа кхеташ йола хIама. ДукхагIа кIалвусар тIехьависар ва. Из башхало йолаш дац, Iилмангахьа дале а е кхыча хIамангахьа дале а.
Саг массаза алсамвувлаш, ди тIехьа ший кхетам, хьаькъал лакхдеш, дунен хьалхенца ийна ваха веза. Иштта ца хьувзаш вола саг гаьнна тIехьавусаргва. МоллагIа воаш хьегашдолча хIаманна воаш дIатIа ма кхаьчанге, нагахьа из тIехьадисадале тасса дита а дита, тIайоагIача замано дахьачунца дIаэ хьажа деза вай. ТIаккха мара вай нахал хьалхадовргдац. Дер дайна багIачарна бIара хьежаш ха ца а йоаеш, шийна ма могга алсамвувлаш хила веза саг.
Фуд из керда шу? Аз кхетадечох хIара ди да сага керда шу, ханаш ца а ехкаш ший гIулакх хьалдузаш хила веза саг. Бакъда, вай ханаш ехк, кхоана, ломма, цIулла, цIумоака яхаш. Тахан дIадоладе деза моллагIа керда деш дола хIама. «Кхоана хоттаргья аьнна йита гIала цIог хоттанза йисай», яьхад вай даьша. Царна дика ховш хиннад, хIама тIехьа тетта ца дезалга. Цудухьа гонахьа дахача къамаел тIехьа ца бусаш йоккхий гIалаш а йотташ бахаш хиннаб уж.
Керда шу хьатIадарца, дерригача дунен тIа санна, вай мехка а цхьацца наьха дог гIоздоаккхаш балхаш дIакхухьаргда. Школашка а, берий бешамашка а, кхыча юкъара моттигашка а берий дог гIоздоаккхаш, царна цхьацца совгIаташ декъаш моттигаш я хIанзле даггара кийчъеш. Берий дог хьаьстачун дог Дала хьоасталда. ГIулакхаш тайп-тайпара да. Нийса кхетадеш ца кхетадеш хул хIамаш. Цхьаволча сага ший таронах дакъа а дий берашта совгIташ декъийт. Дукха хIама мича эш бера дог хьаста, цун товр де. Дала даькъала долда тIадоагIа керда шу а, цунца йна дIахо а тоалуш дахаргда тхо аьнна цIаькха а чIоагIонаш ергйола вай а. Массане аьттув балба ший цIена уйлаш чакхъяха, ший дагалоацама тIакхе.
Ер йоазо дийшача цхьаболчарна новкъа хургда, цхьабараш, раьза хургба, хIаьта цхьакхабараш хургба цхьаккха бала боацаш. Цу бала боацача наха кегаду моллагIдола гIулакх. Цу гIулакха кхелла вайна юкъе дахаш кица да: «ХIаманца бала боацар – кегара молла», оалаш да гIалгIаша.
Айса лакхе аьннар кердадоаккхаш, цIаькха а ала хьашт дар сона, цхьа минот ха йоа а ца еш, вай дезала, цIенна, кура, юрта, шахьара, мехка дикадар ловш къахьега деза вай. Паччахьалкхено, Iаьдала юкъарченаша, кхычар кхоачашдарга ца а хьежаш воай гIулакх хьалдиза а, бе декхар волчунга ший болх хьабайта а хьажа деза. Цул совгIа барт болаш дахар хургдола наькъаш Iалаш де деза, барт – бакъдолчунна тIехьа хилар лерхIаме да. Хало ца хулаши, вас ца хулаши, хIама новкъа ца хулаши саг вахац укх дунен тIа. ХIаьта а, кIезиг-мезиг долчоа са а тохаш, вIаший тIера а долаш, вIаший дезаш, воайла эшача хIамангахьа накъадувлаш даха хьажа деза вай. Цхьаккха дича а котъялийта мегаргьяц харцо. Хала-м да цунца къовса, дале а из кIал ца йисача ьаттув балац бокъон ший мул баккха а, хьаллакхъяла а. Тоъарба тахханалца бийца оапаш, нах Iехабе ца а гIерташ хьаьнала даха деза вай.
Дала даькъала долда вай массайолча ханашкахьа. ХIаьта хьахулача кердача шера дуккха дика хIамаш хьаде аьттув а боалаш, вай мехка хьал тоа а деш дIадаха Дала аьттув лулба вайна. Бартаца, цхьоагIонца, машарца, нийсхонца дахалда вай!
Даькъала хилда керда шу!

и. Айюбов

№193-194 (12129-130), шоатта, 22 декабрь, 2018 шу / Суббота, 22 декабря 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *