ТIоговзанча

МоцагIа-моцагIа, ГIалгIайчен лоамашка вахаш хиннав Iалаьмате йоккха говзал йола, Шодаг яхаш цIи йола тIоговзанча. Вайцигара тIох хьалъеш мел йола гIишлош: вIовнаш, ердаш, гIалаш, элгацаш, сийленгаш, цIувнаш, селаш хьалдеча дакъа лаца хьехаш, мукъа вуташ хиннавац из, цун говзал йоккха хиларагI. Маьха эггара дезагIа хиннад вIов хьалъйоттара балхаш. Цу замалахьа ГIалгIай-Мехка этта Iадат хиннад, вIов йотталга, цхьан шера (365 дени буси) чакхдала дезаш. ГIала, баьча бартага хьежжа йиллача хана хьалъяь цаялара цхьаккха а бахьан теркаме эцаш хиннадац къамо, хIана аьлча «Ди довзаш вахалва» яха белгало керттера хиннай цар.

Вай тIоговзанчаша гIишлош дика йотташ хилар бахьан долаш, уж лоалахарча къамаша дIахьехаш хиннаб. Цу даькъе Шодаг а водаш хиннав каст-каста гIишлош йотта. Цу тайппара бIарчча гIап
хьалйотта еза шийна, луш бола мах а къовсаргбац ше, аьнна, саг вайта хиннав Шодаг волча, цхьан воккхача аьлано.
Цхьа воI мара кы дезалхо хиннавац Шодага, цудухьа шоай фусамага хьажа цIагIа вита кхы дезалхо воацандаь, воIага саг йоалае лаьрхIад цо, шийца воI а вугаргволаш. ХьоалчагIа дIадийрза цхьа ха яьлча наькъа арадовла деза вай аьнна, бахаб уж. Дикка никъ бича дас воIага аьннад:
— Никъ лоацбе сона.
— Сайна а бIаьхбенна ер никъ аз мишта лоацбергба? — яха хаттар оттадаьд воIо.
ДIахо никъ беш, дас дийхад шийна говр ялар.
— Говр дика-м яр яларе, бакъда са аьттув-м бац из лаха, — жоп деннад воIо даь дехара.
Иштта дIахо а наькъа болхаш, дас цхьаькха дехар даьд воIага:
— СаIехам бе сона, — оалаш.
— Укх бIаьхача новкъа вай доагIаш, сай хьувзаш дола са Iехаде аьттув боацача аз мишта саIехам бергба хьона, са хьамсара да? — аьннад воккхача сага дувцачох ца кхетача зIамигача сага.
Цигга дас, цIа ца дахача далац вай, аьнна, юхабаьхкаб наькъахой.
Ший маьр-даи мари цIавоагIаш вайча, нус духьала енаяц, цIа хIана доагIа шо, фу леладу оаш аьнна а хаьттадац. Фусаме чубаьлча, дас ладийгIад несои воIои вIаши деча къамаьлага.
— ЦIа хIана даьхкар шо? — хаьттад несо.
— ТIаха говр я аьлар сога дас. Аз сайна а йоаца говр мичара яхьаргъяр цунна? Тхо наькъа дIахо долхаш никъ лоацбе йоахар, саIехам бе яхаш дехар дора. Цо яхачох со ца а кхеташ цIадаьхкар тхо, цо юхадерза деза аларах.
— Из-м къавеннавар, цунна-м ше фу дувц хац, шийна эшар фуд ца ховча кхаьчав воккха саг, — аьннад несо.
Цул тIехьагIа массехк ди даьлча, из вай саг яц, йита еза аьнна дас аларах, йитай из воIо. Кастлушха керда зоахалол а хьоадаь цхьаькха саг йоалаяьй дас воIа. Кхы дукха юкъ ялалехьа шоаш хьош болча новкъа бахьа тоам бола мухь караийца арабаьннаб уж. Болхаш-болхаш да, хьалхагIа санна тIаха говр я, никъ лоацбе, саIехам бе яха волавеннав. ВоI юххьанца санна, цо яхачох кхеташ хиннавац. ХIаьта дас цIадаха деза вай, аьнна, юхабийрзаб уж. Уж боагIаш бIаргабайча, нус гаьнна духьала яхай царна.
— ДIа а ца долхаш юха хIана дийрзар шо, гаьнарча наькъа долх аьнна ара ма даьннадарий шо? — аьнна, маьрдаьга хатта тоам ца а хеташ, шорттига марага хаьттад кхалсаго из дош.
Дас шийна ца хозачох ладувгIаш хиннад несои воIои вIаши деча къамаьлага. ВоIо дIадийцад сесага, дас шийгара дIадийхараш:
— Цо никъ лоацбе аьлар, сона цо фу йоах хацар.
— Ай, цунна хозахета хабар дувцаргдар-кх, — аьнна, хьалхара хьехар даьд сесаго.
— Цо-м, кхыметтел тIаха говр я йоахар, — аьннад маро.
— Воккхача сага говр я хьона Iаса. Хьуна петарашта юкъера, шалта теха цхьа гIадж яьккха дIалургьяр-кх, — аьнна, кхетаваьв цо мар, воккхача сага лоIамах.
— СаIехам бе аьлар цо, — аьннад маро.
— Хьа талса чу саьтал, кIоажам, моакхаз хилча, тхьамка, хьажкIий лордаш Iалашъйича, лотаяь гIаьле дIаяла езар. Цох саIехам хулаш дIахо гIоргдар шо, — аьнна, кхоалагIа хьехар даьд мара цу хьаькъалерча кхалсаго.
ЦIаькха наькъа кийчо а яь араваьннав даи воIи.
— Никъ лоацбе сона, — аьннад дас.
Цунна хозахета къамаьлаш де волавеннав вож.
Болхаш-болхаш цхьа ха яьлча:
— Говр езар сона, — аьнна дийхад дас.
ВоIо хьун йистера шалта теха яьккха бIаринга Iаса, шалта кIалар урсаца шаьр а яь дIаеннай даьга.
Воккхача сага ше-шийца хетаденнад:
— Даьлора, тха керда ена нус цIагIа йита тоам болаш я, маькара а ира хьаькъал долаш а я, — аьнна.
Ди сайрангахьа лестача дас аьннад:
— СаIехам бе сона.
ТIаккха воIо, хьажкIий лорда юкъе тхьамка дилла хьоарчаяь яь, кIоажами моакхази вIашка дилла, саьталца сийгаш теха лотаяь гIаьле еннай даьна.
Ди сайренгахьа лестача цхьан юрта йистера фусам леха бийса а яьккха, сецца новкъа ваьннав даи воIи. Наькъа болхаш дас къамаьл доладаьд:
— ВоI, хIанз аз хьайга дIадергдолча къамаьлага лерг дилле ладувгIалахь. Шозза а вай наькъа арадаьлча, хьогара сайна дезар, хьакъ долча тайпара хьадеха ца ховш вацар хьона со. Сона хов, аренца лела Iема хьо воацалга. Хьогара айса хьадехаршца со тахка хьежар хьа маькарло. Къаьстта сона лайнар дар, вай цIагIа ютача кхалсага хьаькъал, говзал йоккха хилар. Аз яхар а даь, хьалха хинна сесаг йитар Iа. Дика а да йита. Вай саг яцар из, цул совгIа Iовдала а яр из. Цхьабакъда, хIанз вай хьона йоалаяьр дика, эздел долаш саг я. Из сона гучадаьлар, цун хьехамца селхан вай новкъа доагIаш Iа леладаьча гIулакхех. Аз мел аьннар нийса кхета а даь кхоачашдир Iа. Къаьгга гуш да, аз нундоагIаш аьнна, тардаь маIан дола къамаьл дашха а нийса кхетаде ховш хиларал совнагIа, цар чулоацам хьона нийса бовзийта ховш долга. ХIанз воай цIен сагото е ца езаш, сапаргIатта къахьега мара дезац вай шинне. Кхача лаьрхIача дIакхаьчача хьона ховлда фусамда Iалаьмате маькара, сутара, са яь ца валлал боккха боахам болаш саг волга, воккха аьла хиларал совгIа. Болх дIаболабича цун цаI мара йоацача йоIага дог даха волалелахь, кулга оамалца къамаьлаш а деш, сона ца ховш санна кеп а увттаеш. ДIахо де дезараш гуш-хозаш хургда вайна. ГIалгIай Мехка санна вIов йоттара ха хоадам баь яц. Цул совгIа мел эш гIум, тIой, кхерий, жагIа, кIир, кечалаш, цIарацIура, варбасташ, осташ, дIамаш, гонаш, сормасташ, гамажа оасаш, лаьзаш, новкъостал де Iуй шорта хургба. Къона волаш сай даьца укхаза вена, гIалаш йотташ къахьийгад аз. Бакъда лургба аьннача маьхах ах мара хьабеланзар тхона укхан дас, тешаш хиннаболлаше а. Из а воккха аьла вар. Укх наькъа а кулг-кулгах теха, тешаш а болаш мах бергба вай шинне, бе безача балхах.
Кастлушха шоай болх болабаьб даси воIои. Iалаьмате кадай, тIахъаьнна вола зIамига саг ший керчура са санна везавеннав гIалий корах къайлагIа арахьежача, сувналла ягIача аьлан йоIа. Юххьанца кулга-оамалах цунца къамаьлаш де волавеннав зIамига саг. Цхьабакъда, кастта цар мотт кхетабе а волавеннача цун, наггахьа къайлагIа цунга дош ала аьттув боалаш а хиннаб. Царна юкъера дог-безам чIоагIденначул тIехьагIа йоIо аьннад цунга:
— Ер гIала хьалъетта шоаш йистедаьлча, шо доаде лаьрхIа ва тха да. Лоралуш хилалаш. Дала ваьча, са чудоаллача сага ер къамаьл аз хьайга даьлга ма хайталахь. Тха даьна хет, оаш тха къаман мотт вIалла а кхета ца беш санна.
ЙоIо шийга даь къамаьл цо даьга дIааьннад. Цу хана денз шийна ховшшехь а гIала оагIора йотта волавеннав воккха саг. Кастта аьлано аьннад:
— Фуд ер? ГIала оагIора йотташ ма дий шо.
ТIаккха тIоговзанчас аьннад:
— Воккха хиннав со. БIарса лаьгIденнад. ВоI укх балхах кхеташ вац. Шийга аьнна новкъостал дарал совнагIа хIама дац цо.
— ТIаккха мишта нийсъе воал хьо, иззал дукха кхоачам а къахьегам а дIабаха гIишло? — хаьттад воккхача аьлано.
— Из-м хала болх бацар, нагахьа санна са цIагIа йисса, гоама етта гIала нийсъю аьлх хьая ши саг Iа вохийтаре.
— Мала вахийта веза аз? — ший аргIах хаьттад ковна дас.
— Тешшаме хилийта хьай воI а вахийта. Мухь текхабе Iу уллув ваккха.
— Дикан-д, — аьнна, уж шиъ наькъа вахийта кийчваьв аьлано.
Уж арабоалаш воккхача саго аьннад аьлан воIага:
— Шоаш кхоачача кхаьчача, гоама етта гIала нийсъю аьлх дIаяхьа дахкийтад тхо аргда оаша.
— Кхы фу ала деза оаха? — хаьттад вокхо.
— Къайг дIахеца, кер дIадехка алалаш. Фусамерча кхалсага ховргда шоана де дезар.
Ца говш тIоговзанча вахача шахьаре, дошца дIакхаьчаб наькъахой.
НаIарга а баха шоаш бена никъ дIабийцаб цар воккхача сага несийга:
— Хьа маьр-дас, гоама етта гIала нийсъю аьлх яхьа дахкийтад тхо, — аьнна.
ТIаккха фусам-нанас жоп деннад:
— Из магIа шахьар чу хьалъйихьа цIагIа яц. Шо а шун дой а кIаьдденнад, гаьна наькъа хьадахкарах. Фусаме чудовла, салаIа шоашта, пхьор-марта даа. Аз тховсара коара-картара кагирхой бахийта чуяйтаргъя из. Сецца новкъа а даьнна цIагIоргда шо. Кхы хIама аьларий воккхача саго, — хаттар даьд цо, цул тIехьагIа.
— Кер дIадехка, къайг дIахеца йоахар цо, — жоп деннад аьлан воIо.
Цигга хьаьший фусаме чу бовлийта, царна даар-малар а оттадаь, уйла яьй несо:
«Ва нах гоама етта гIала нийсъеш аьлх ма хилац. МоллагIа бале а царна цхьа кхерам болаш гIулакх нийсденна хила деза. Кер дIадехка, къайг дIахеца яхачун маIан да, кер-аьлан воI, къайг-Iу». Цунах шийна мел хетар маьрцIаьшка дIадийцад цо. Цигга аьлан воI ларма чу а велла, Iу цIавахийтав. ДIавохийташ Iунага аьннад цар:
— Ааьланга алалахь, тха ши саг маьрша а волаш, лургба аьнна белгалбаь мах дIа а бенна Iа цIа ца вайте, хьай воIах ваьннав хьо, — аьле.
Иштта ший дас мел яхар воIо дарах, цун сесаг маькара хиларах арабаьккха никъ хинна цIенах кхийттав даи воIи.

ДIаяздаьр С. Заамиев

№ 3 (12138), шинара, 15 январь, 2019 шу / вторник, 15 января 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *