ЦIихеза Iалама саг

Гуйре яр ара лаьттар. Шийло мух болаш, кIал тIаьда яр. Наьсарен парте райкома наIарга дукха адам гулденнадар. Еха, кизга бIалгаш чудаха, латтар арара чувоала наIараш. ГIараш, таташ, хьекхаш цIогIарч, дIачугIерташ нах. 1992 шера ноябрь бар из, латташ къамашта юкъера дов дар. Геттара бирсденна адам бакъахьарча хьехамца дикача оагIора дерзаде гIерташ санна, цунна юкъе хьувзар сира полтув ювхаш, сийрдача элтара кий тулла юкъерча дегIара къонах. Дуккхачар ладувгIар цо оалача хIаманга, цун сий деш, юхаозалора де тарлуча гIалатех, тоам боацача гIулакхех. Иштта цу юкъе лийннар вар Сурхо тIара Муцолгнаькъан Охлой Iусман-молла. ЗIамига волча хана денз, цох дукха дувцаш хеза вар сай тайпан нахагара, хIаьта а из бIаргавайнавацар, малав а ховш, хIанз мара. Цун оаз, цо дувца къамаьл геттара кIоарга хьаькъал долча сага багара доагIилга кхетаде хала дацар. Цо нах тIахьехацар тIема, цIий Iодахийтара. Шедар сабарца де дезилга хьалхадоахар цо.

Цига вIашагIкхийттача вай къаман дикагIболча нахаца дIахо де дезараш дувца чубугачарца чувийхар из а. Иштта хилар Iусман-молла духхьашха сона бIаргагор. Дукха ха ялале, из вахача юртарча школе балха вода со, хIанз каст-каста гора сона ший виIий машена чу вагIаш, водаш-воагIаш вола молла. БIаргавайча дега цхьа ший тайпара салоIам беш дар цун вахар-вар, куц-сибат. Юртарча наха — зIамигачунна а воккхачунна а – дика вовзар из а цхьадола, масал эца мегаргдола, цун гIулакхаш а. Къаьстта а царех дар хьаьнала хIама мара къоабалдеш из ца хинналга, ший дезал нийсача хIаманца кхебар.
Охлой Iусман ваь хиннав 1909 шера Сурхо тIа. Ховш ма хиллара, лоамарошта атта ха хиннаяц из. Паччахьа заман чухь, кхыдола зIамига къамаш санна, хала даьллад гIалгIай къам а. Дунен дешар деша моттигаш а таронаш а хиннаяц; нах паргIатабаргболча тайпара, тIадоагIаш рузкъа хиннадац; де балхаш а хержаш баьхабац цу ханара вай дай. Лоацца аьлча, хала вахар хиннад цардар. Бакъда цхьа моттиг хиннай аьттув болаш, бусалба дешарца чам болчарна деша йолаш хиннай хьужаренаш, царна хьеха ховргдола нах а хиннаб юрташка бахача наха юкъе. Иштта хьал вай мехка латтача хана, Муцолгнаькъан Охлой а Оздой Забе а дезале ваь хиннав Iусман. Цар кхаь дезалхочоа юкъе йоI хиннаяц, кхо воI мара. ВоккхагIвар хиннав Iаьла яхаш. Вай Сибре дигале, юртсовете болх беш хиннав из. Мехках ваьккхачул тIехьагIа цIа а вена, 1989 шу тIакхаччалца ваьхав Iаьла.
ШоллагIвола Охлой воI МаIас яхаш хиннав. Из кхийна зIамсаг волча хана, вай мехка Сийлахь-боккха Даьймехка тIом хьайнаб. Денал мел дола, шоай мохк дукха безаш мел бола кагий нахи мехкарийи шоай Даьхен кIеззига баьнна а накъабала гIерташ хиннаб. Цу тайпара уйла йолаш хинначох тара ва МаIас а. Из, ший халкъ бахьан долаш вала а кийча волаш, моастагIчоа духьал лата вода. Вайна ховш ма хиллара, «тIом худар дац», цига Iоажала юхе лел къонавар а воацар а. Цудухьа цу тIем тIара, дийна болаш, цIабаьхкабац берригаш. Иштта тIема ара байнарех цаI хиннав Охлой шоллагIвола воI. МаIас цу къизача тIемо вихьав. Цун валар хиннад, хетаргахьа аьлча, 1942 шера. ХIаьта венна моттиг Смоленска юхе я, из эрсий гIала лораеш дIаденнад цо ший са. Ала деза, из саг йоалайинза хиннав аьнна, цудухьа цун тIехье яц карарча хана. Цох тара дукха байнаб гIалгIай къаман къонгаш цу лирача тIем тIа.
Цу беркатерча дезале ваь кхоалагIа – эггара зIамагIа – вола воI хиннав вайна массанена вовзаш вола Iусман. Из ваьча хана, дезала да Охло воацаш хиннав. Вешта аьлча, даь дика бIаргадайна хиннавац из, ше малхаваьлча дийнахьа денз. Из миштад, фу яхилга да аз дика кхетаду, хIана аьлча ялх бутт баьлча да воацаш висав со а. Тхо а вар кхо воша. Сона дагадоагIа, мел хала лийлар нана тхо Iалашде гIерташ, наьха хIамах хьагаргдоацаш, мел эшар тхона лоаттадеш. МаIача сага а кхалсага а дер ший де дезар цун, балха йоде а, беш лелайой а, бежан-устагIа леладой а, гаргалол лоархIе а. Хала дар цунна. ЧIоагIа хала дар.
Уж халонаш нийсъеннаяц оалилга дац Забена а. Кхо къонах кхеве кхалсага атта доацилга кхетадергда аьнна хет сона моллагIча сага. ХIаман хьисаб долаш а сакхетам кхыча берийчарел тIех болаш а вола Iусман бусалба дешар дийша хилча бакъахьа хеташ хул нана. Дешар а, моллагIча сага караберзалургбоаца болх санна, хала хIама да. Укхаза дукха хIамаш эшаш хул, къаьстта а царех да кхоъ: хьаькъал, сабар, къахьегам. Уж доацаш аьттув барг ма бий аьнна уйла е а езац. Хетаргахьа, цу хIамаша гIо-новкъостал даьд мутаIалама, ше хержача атта боацача наькъа лакхаленга кхача. Эггара хьалха Iарбий дешар деша из водача хана, цун ялх шу мара даьнна хиннадац. Шоай юртарча Iалама нахах хиннача Матенаькъан Гарвожа Солсбикага дIалу из нанас. Iарбий йоазув, вешта аьлча, алапаш цунна Iомадаьр Солсбик хиннав. Цунгара дIадоладеннад цо дин оагIув хьаллоацаш мел даь наькъаш.
ДIахо дIайодача заман чухь, цунна КъорIа хьийхар а маIан де Iомаваьр а Гаьгенаькъан Терсмейл-Хьажа хиннав. Цох лаьца йоазонхочо Матенаькъан Iаббаса даьча йоазонцара цхьа дакъа укхаза доаладе лов сона. ТIаккха ховргда вайна Охлой Iусмана КъорIа хьийхар фу саг хиннав. Цо иштта яздаьд Терсмейл-Хьажах лаьца: «Бусалба хинначул тIехьагIа баша а башаш леладаьд гIалгIаша ислам.
Боккъала чехка дин Iомаде болабеннаб гIалгIай. Цхьаболчарех доазол арахьа Эстмале, БагIдаде, Каире ухаш, наьха санна кIоарга Iилма Iомадаь, боккхий Iалама нах хиннаб. Царех ва Сурхо тIарча Гаьгенаькъан Угаза воI Терсмейл-Хьажа.
Терсмейла да Угаз чIоагIа къахьегаш, хьаьнала вахаш, Далеи Пайхамареи яхар деш саг хиннав. Цхьаннахьа нах гулбеннача нийсвенна хиннав Угаз, шийца Терсмейл а волаш. Цигача Сурхо тIара БатIал-Хьажа а хиннав. Юхе хьатIавена кIаьнк хьаста а хьаьста, БатIал-Хьажас аьннад Угазага: «Бусалба дешар дешийталахь укхунга, воккха Iалама саг хургва укхох». ВорхI-бархI шу даьлча Угаза деша хоаваьв ший кIаьнк Терсмейл. Итт шу далале да кхелха, наьнаца висав Терсмейл. Да кхелхачул тIехьагIа цIагIа эшараш дукха хиларах, нанна новкъостал деш, диккача хана юкъагIдисад цун дешар. ЧIоагIа дагадоаллаш хиннад нанна кIаьнка юкъагIдусаш латта Iилма. Цигга нанас аьннад кIаьнкага:
– Вай цIагIа кхы дукха хIама а дац, эшачунга со хьожаргъя, мукъача хана Iа а тарлу новкъостал дергда, фуннагIа даь а, дешар кхы дIахо юкъагIдита йиш яц.
Цу шера, бераш деша чудолхача хана, деша юхаваха, дIахо дикка шерашка дийша, вай мехка дола Iилма Iомадаьд Терсмейла. Цу хана доазол арахьа юкъ-юкъе деша ухийташ хиннаб вай мехкара нах. Иштта болхача нахаца юрто, мехко хержа, къаьстта БатIал-Хьажас викал ваь, доазол арахьа деша вахав Терсмейл.
Боккхийча наха дийцачох, Терсмейла доазол арахьа дийшад цхьайтта шера. Из цIава кийчвелча, цигарча паччахьа аьннад: «ЦIа а цаводаш, хьай тар мел лу, укхазарча тха наха хьехадалара Iа». Терсмейл, раьза а хинна, БагIдаде сецав.
МутаIаламашта хьеха а хьехаш, дIахо ший Iилма лакхдеш деша а дешаш, Терсмейл волаш ши шу даьлча, нанас каьхат яьздаьд воIага: «Къа а еннай со, дика мага а магац, тахан-кхоана йий а хац, хьо бIаргаго ловра сона, цIавоагIавалара хьо», – аьнна. Из каьхат а ийца, паччахьа тIавахав Терсмейл. ДIаийца каьхат дийша ше ваьлча, нанас яхар ца дича варгвац цхьаккха дезалхо, аьнна, цIавайтав паччахьа Терсмейл-Хьажа.
ХIанз Сурхо тIа юкъе дагIа рузбан маьждиг, из цIавенача хана хьалдаь йистедоалаш латташ хиннад. Терсмейл цIавена дукха ха ялале, мимаргара дIа мел ийккха болх баь баьннаб маьждига, хийцца рузба а жамаIат а де йиш йолаш. Цигга хаттар эттад Сурхо тIарча наха юкъе, кердача маьждига чу имам мала оттавергва, аьнна. ТIаккха хьаькъал долча наха аьннад, гаьна а ца хилча, БатIал-Хьажийга хатта вай хьал а даха, тIаккха БатIал-Хьажа волча бахаб нах. Салам, хаттар чакхдаьлча, акхар хIама дIаалалехь, Хьажас аьннад:
– Хьаллаца кулгаш, дуIа дергда вай!
ДуIа йисте даьлча, аьлар йоах БатIал-Хьажас:
– Кердача маьждига чу Терсмейл-Хьажа воашта имам вехаш дуIа дар вай даьр, Дала дуIан жоп а делар вайна. – ДIахо Хьажас аьннад:
– ХIанз хьаде шоай къамаьл.
– Тха кхы хIама дац, оаха денача хаттара жоп делар Iа даьча дуIанца, – аьнна, баха хьайзаб нах.
ТIаккха БатIал-Хьажас аьннад:
– Маьждиг далара хьамара шу кийчдаьд укхаза, цкъа сагIах кхета, даха кхувргда шун.
Нах, раьза а хинна, сайцаб. Цигга устагIан корта, накха, думи болаш дика хьалхара шу а оттадаь, шоллагIча шуна улха модз, кIай маькх, чай, сом оттабаь гIулакх даьд хьаьшашта. СагIа-баркал аьнна, нах баха гIайттаб. Маьждига хоза ловца а баьккха, из деш къахьийгача наха баркал а аьнна, накъабаьха чубахийтаб БатIал-Хьажас хьаьший…»
Хьагуча тайпара, устазаш болча наха юкъе а цIи йолаш, сий долаш, лерхIам болаш саг хиннав Терсмейл-Хьажа, цудухьа вIалла тамаш елга дац цо хьийхача Iусман-моллах гIорваьнна Iалама саг хилар. Духхьал цхьа Терсмейл-Хьажа хинна ца Iеш, цунна хьийхача наха юкъе хиннаб кхы а дукха ислама кIоаргенашка кхаьча нах. Царех хиннав Дититов Iабдул-ВоахIап-молла. Цунца тоба даь а шийх цун мурд лоархIаш а хиннав из. Геттара къона волаш Iарбий метта кIоаргаленаш, таржам дара говзал, КъорIанна маIан дар дика карадерзадаь а ховш а хиннав вай мехкахо. Иштта дунен гIулакхаш, бусалба дин Iадаташ ховш а хиннав. Дунен дешарца дувзаденна кхыдола Iилмаш довзаш а хиннав Сурхо тIара молла, дешара а хIама хара а даим тIакхувш хиларах. Вай къам мехках даккхалехь а, наха накъавоалаш, Даьла а Даьла Элча а хеставеш, бусалба дино яхар доашхаш, цунца дувзаденна цIайш а деза денош а дIадахьа наха новкъостал деш, хьавенав из. Цхьан юкъа къонача, кхувш боагIача наха дин бокъонаш хьехаш а хиннав. ШарIата суда керте а лаьттав Iусман-молла.
Мохк бохабаь, вай арадаьхачул тIехьагIа, из ваьхав Казахстане, нийсагIа аьлча, Караганде Iеш хиннав из. Массанена дика ховш хиннад хьарама хIама шийх хьахьокхадолийтаргдоацаш из волга. ДукхагIа цудухьа колхозе чуэца кIа хьатIаозача бригаданна керте оттаву из, тешаме хеташ, ялат лечкъадар цо могадергдоацилга ховш. Шийх хинна из тешам цо боа а биц.
Цхьан моллага хаьттад йоах: «Наьха беш йохаяьча Iатта шура яар миштад: хьаьнала да е хьарама да?» Вокхо жоп деннад: «Наха вас еш, цар хьийга къа доадеш, беш йохаяьча Iатта маша даар хьарама да». Из санна шийх хьарама хIама хьахьокхадалар кхераш хиннав Охлой Iусман а.
Сибре волча заман чухь, Юкъерча Азе муфте вай мехкахо хьийха хиннав Бухарерча университете дин хьеха, бакъда из дош цо хьатIаийцадац. 1977 шера цу шахьаре хиннача Дерригача дунен ислама конференце хьийха а хиннав из. Могашал дика йоацаш, ца водаш Iийнав из цига а. Даим ший къаманца хила ловш хиннача цунгара дукха дикаш хьадаьннад мехкахошта. Вайна цIадахка мукъа беннача хьалхарча шерашка цIавена, юха а ший хьамсарча юрта ваха хайнав Iусман-молла. Сурхо тIа бодача новкъара урхе а яьккха, юртарча администрацена юххера дIайолалуча мухалех IокIалваьлча, аьтта оагIорахьа дIалестача моттиге ваьхав из цу хана денз. Укхазара дукха гаьна йоацаш я юртара амбулатори а. Iусман-молла шозза саг йоалаяь хиннав. Хьалхара цун сесаг хиннай Муружнаькъан Кайпа. ШоллагIъяр – Овшнаькъан Сахар. Цар баь дукха къонгаш, мехкарий хиннаб молла. Къонгий цIераш я Башир, Назир, Микаил, Муса, Жабраил, Iийса, Исраил, Бахьаудин, Бадрудин, Iалихан. Царех шиъ – Жабраил, Iалихан – воацаш ва. Ялх йоI хиннай цун: Мадина, Аьсет, Хадижат, Зайнаб, Iайна, БахIижат. ТIеххьаръяр дукха ха йоацаш дIакъаьстай вайх, вожаш бахаш ба вай мехкарча тайп-тайпарча моттигашка.
Цкъа новкъа воагIаш, Бадрудина машина тIа нийсвелар со. Дезал кхебарах а къахьегамах а дувцаш, цо аьлар, шоаш дас цхьаккха хIама ца эшийташ кхебаьб, аьнна. Селлара боккха дезал кхебе хала дале а, хIара дезалхочоа боагIаш бола хьехам бала низ кхоачаш хиннаб цун. Къаьстта а къахьега Iомабеш хиннаб цо къонгаш а мехкарий а. Бешамаш дIаювча, ялаташ кхедеча юкъеувзаш хиннаб цо уж. Кхыметтел йиIигашка а оасар дайташ хиннад, цо хьаькъал ирду яхаш. ХалагIдола балхаш кIаьнкашка дайташ хиннад. Боккха хилча дегIаца мекъал хургйоацаш, хIама хьадара тIера хургболаш кхебе гIийртав из ший дезал. Да царна дукха везарий аьлча, сона хеташ, боарам боацаш дукха везар. Цунна тешал деш, цхьа масал доаладергда аз. Iусман-молла могаш воацаш, метта волча хана дар из. Iуйрийна 7 сахьат даьнна, бархIлагIча сахьатах Сурхо тIа балха хьалъухар со. Цу хана хIара Iуйрийна цу новкъа гIолла даьга фу хьал да хьажа, цо бийса мишта яьккхай хьажа Наьсарера ваьле юрта хьалъухар цун воI Бахьаудин. ДукхагIйолча хана ший воI а вугар цо даь-да волча. Иштта каст-кастта бетталора сох цун кхыбола вежарий а. Вешта аьлча, даьцарча безамо, из лархIаро, цун сий даро кхувлар уж лазаро кIалвита шоай да волча.
Духхьал ший дезала накъаваьнна ца Iеш, Iусман-молла накъаваьннавар вай къаманна а мехка доал деш болча наха а. 80-гIа шераш хьатIакхаччалца йолча хана, из хиннавар Сурхо тIарча маьждига имам. 20 шера Наьсарерча
А.Газдиева цIерагIча урамагIа долча маьждиге мутаIаламашта хьехаш а хиннавар из. 1991-ча шера ХьажцIа ваха, цигара хьажо волаш цIавенавар молла. Республикан керте латтача наха а сий деш, шарIатаца дувзаденнача дешаех цунца дагабувлаш вар из. Вайна ховш ма хиллара, из волча ваха, цунга фу хьал да хьожаш хилар мехка да Евкуров Юнус-Бек а.
Муцолгнаькъан Iусман-молла хьабена дин никъ беркате дIахьош ва цун виIий-воI Мухьмад-Эффенди. Из волча ваха хилар со, Наьсаре цо имам волаш гIулакх деча маьждиге. Маьждиг тоадилцца, хьалха хьужаре хиннача цIагIа ду ламазаш. Цу чу 1990 шера денз мутаIаламашта хьехаш хьавенав из. Имам вола а дикка йIаьха ха я. Со цига хиннар малх буза ламаза ха яр. Чуваьлча безаме, хоза, цIена, ламаза айттача наьха сапаргIатдаргдолаш яр чура фусам. Массадола хIама — маьчи дIаоттаяр, кIалха Iодаьхка дада кIувсаш, хьогвенначоа мала хий хилар – Далла гIулакх де чубаьхкача наьха хьашташ дизза кхоачашдеш дар. Мухьмад-эфенди а Iусман-моллас хьийха ва. Бакъда цул совгIа а дукха Iалама нах ба цо хьийха а тахан динца айхха бувзам болаш а. Царех ба тайп-тайпарча юрташка имамаш бола Доврбикнаькъан Микаил, Зурабов Хьамзат, Гарданов Адам, кхыбараш.
Муцолгнаькъан Охлой Iусман тахан воацаш ва, из кхелхав 2013 шера 13 апреле. Цу дийнахьа Сурхо тIа мехка таьзет хилар. Из вовзачо а цавовзачо а, хала хеташ, тIаийцар из хоам. Бакъда Iусман-молла цIи даим яхаргья цун ший а тIехьен а дикача гIулакхашца.

С. Арчаков

№ 8-9 (12143-144), ера, 24 январь, 2019 шу / четверг, 24 января 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *