Галашкара моллаш

Вай мехка керттера шахьар Шолжа-ГIала йолча хана а, нохчех хьакъаьстачул тIехьагIа а, каст-каста гора сона къаьна журналист, йоазонхо, книжни издательствон директор хинна Галаев Мухьмада Хьасан. Дахар-денар хаьттачул тIехьагIа, эггара хьалха цо сога хоатташ хиннар дар:

— Дибар-моллеи Iумар-моллеи шун бий, хезабий хьона уж?
Цу заман чухь цу тайпара нах хьехабелга а хестабелга а Iаьдало дукха могадеш дацар. ХIанз мо интернет а яцар. Бахьан из долаш, вежарий-моллаш сона бовзацар. Цул совгIа боккхагIчар уж хьоахабеш а хезабацар сона цIаккха. Хетаргахьа, из дувзаденна дар уж арахьа лийнна а тайпан юкъе кIезига баьха а хиларах.
Галаев Хьасана даьча хаттара жоп луш, эхь хетар сона:
— Сона бовзац, хезабац, — ала дезаш хулар хийла. Хьасан кIирвенна бIарахьожар сона. Фу саг ва ер, ший тайпах бола цIихеза моллаш цабовзар аьлча санна. Вешта, сона мичара бовзаргбар Дибари Iумари, уж байначул тIехьагIа 20 шу даьлча мара со дунен чу вена ца хилча. Тахан а геттара кIезига хIама да царех яздаь а ховш а.
Карарча хана цар тIехьенех а саг висавац, виIий е виIий-виIий тIехьенаш мара. Дибара воI хиннав Махьмад яхаш, цун виIий-воIаца Идриса Мухьмадаца къамаьл хилар са. ДIахо аз мел дувцар цо даь хоамаш ларде а ийца дувцаш да.
Тайпан цIи Ганинаькъан язъеш шин тайпара нах ба гIалгIашта юкъе. Царех цаIаш Мужахой ба, вожаш – Iарчакхнаькъан. Вай укх йоазон тIа вувцаш вола ши воша Iарчакхнаькъан тайпан хиннав, тIаргимхой а хиннаб. ТIаргиме уж нийсбалар гаьнара хьадоагIаш да. Цу хьакъехьа сай даь-дас дийца дувцар дагаух сона. МоцагIа лоамашка вахаш хиннав кхо воша. Боккха хинна истий кхийлача, бувбовла эттаб уж. ВоккхагIчо аьннад:
— Со говраш дукха йолаш ва, цудухьа сона уж лувчае хий деза. Со хин йисте ваха гIоргва.
ШоллагIчо аьннад:
— Со дахчан пхьегIаш хьаеш ва, со хьун йисте ваха гIоргва.
КхоалагIчо:
— Со хьаьший дукха безаш ва. Цудухьа со наькъа йисте ваха ховргва, — аьннад.
Эггара воккхагIвар ТIаргим хинначох тара да. ХIана аьлча цо ший цIерах йилла юрт Эса берда тIа улл. КъаьнагIча журналистех цаI хиннача Котиев СаIадала Султангире «Эса йисте» яхача ший йоазон тIа аьннад: «ДIахьажал, дIа хи дехьа гушъяр ТIаргиме я, цига баьхаб гIалгIай массехк тайпан нах…»
Экхтамар яхаш хиннав Дибареи Iумареи да. Ширача заман чухь массаболча гIалгIаша леладаь гота-мангал, жа-доахан, аькхе ахар леладеш ваьхав из даьша йиллача лоаман юрта. Цу хана кхы доккхагIдолча дикашка сатувсилга а хиннадац. Имам Шамалас эрсий паччахьаца беш хинна тIом чакхбаланза, машар оттанза долча шерашка ваь хиннав цун дезале, ши шу мара юкъ юкъе ца йолаш, ши кIаьнк. ВоккхагIчун цIи Дибар хиннай, шоллагIвар Iумар яхаш хиннав. Зама атта хиннаеце а, Экхтамар къонахчал долаш, денал, хьинар долаш саг хинначох тара ва. Цун ший бахьанаш а да. Царех цаI да из ши сесаг йоалаяь хинна хилар. Тахан (паргIато нахага кхаьчача хана) шин сесага баь дезал лелабе а Iалашбе а атта дац со морг малав яхача къонахчоа а, хIана аьлча берашта дукха эш. Экхтамар цу хана баьхача наха юкъе хьал-таро во доацаш хиннав аьле хеталу. Хьалхара сесаг Султигнаькъан хиннай цун. 1855 шера цо ваь хиннав Дибар. ШоллагIйола сесаг Оалиганаькъан (ТIумхой) хиннай. 1857 шера цу шоллагIча сесага ваь хиннав Iумар. Цу заман чухь шаьрача Iоъарабовланза, лоамашка Iеш хиннав Экхтамар а цун дезалаш а. Цул совгIа вай къамах болча наха юкъе бусалба ди дIачIоагIбаланза а цхьабараш дукхача даьлашта текъар дицдаланза а хиннаб. ХIаьта а, кIезиг-кIезига боагIаш, вахара юкъебоагIаш хиннаб керда ди. Лоамашкара нах Iоъарабувла болабелча, Экхтамара дезал а хIаьтта йиллача Сурхо тIа баха бахаб. Из юрт йиллача хана Дибара, хетаргахьа аьлча, 4 шу, Iумара 2 шу даьнна хиннад. Бакъда цар да а уж а цу юрта баха белггала малагIча шера баха хиннаб таханарча дийнахьа ховш дац. Цул совгIа цига бахаш цар мел ха яьккхай дагадоагIаш а саг висавац вай деношка. Кхыметтел Овшнаькъан Муса-Хьажас а цу юртара хьа мел баьнна моллаш бувцаш, цар цIераш яьхаяц ший книжка тIа.
Экхтамар ший тIехьен хургйолча кхоанен уйла еш вола саг хинначох тара ва. Къонгий вахар атта, сий долаш, наха а шоашта а пайда боалийташ хилийта гIийртав из. Цар дешаргдола, хьаькъалга кхоачаргбола оагIув лийхай цо. Дунен дешар деша школаш цу хана хиннаяц, хургья аьнна хIама а хиннадац. Хьужаренаш-м хьахинна а хьахулаш латташ а хиннай. Ший шаккха воI нохчашкахьа Хасав-Юрте деша вохийт цо, бусалба дин гIулакх Iомадергдолаш. Цу хана уж зIамига хиннаб. Уж деша бахар 1864 шу хила мегаш да. Дибар 9 шу даьнна, Iумар 7 шу даьнна хиннав. Хьужаре Iарбий йоазув Iомадеш, дин бокъо, КъорIан маIан Iомадеш, цар мел ха яьккхай сона оалалургдац. Бакъда бусалба дешар дешара, Iалама наха яхачох, дикка ха еза. Юха а кхетаде хала дац, Экхтамар яхь йолча къонахех хиннилга. Арахьа деша а бахийта, царга Iилма Iомадайта аттагIчарех гIулакх хиннадац. Из атта хиннадаларе, массане а дийша хургдар моллагIа дийша а цхьа дешар.
Цигара цIабаьхкача уж Галашка баха а къахьега а болх. Цу хана юрта маьждиг а хьужаре а хиннаяц. Уж цига кхаьчачул тIехьагIа, цар тIахьожам а болаш, хьалхле а йолаш, хьалдаьд юртара маьждиг. Галашка хиннавале а, из маьждиг белггала дайнадац сона. Бакъда из хIанз а долаш да аьнна хезад. Цу чу мутаIаламашта бусалба дешар хьехаш хиннаб вежарий, хIаьта Iумар-молла цу маьждига эггара хьалхара имам хиннав. Из ше дагавоагIаш нах бисабеце а, цун цIи-м йовзаш а яхаш а я укхаза. Вежараша-моллаша хьийхача гIалгIаех хьабаьннаб мехка гIорбаьнна Iалама нах. Царех хиннаб БIарахой Iусман-молла, Къоастой Устарха Або, кхыбараш. Цар шинне а гаргалол тесса а хиннай шоай хьехархой цIенца, хьалхарчо цар йиший йоI Беканаькъан МурцаIала ПаьтIамат, вокхо Iумара ший йоI йига хиннай. Шийна цунгара даьнна беркат дувцаш, БIарахой Iусман-молла аьннад, из чIоагIа хьаькъал долаш, цIена а бакъдар дезаш а саг вар, аьнна. Хургдар гуш, гаьнардар зе ховш саг вар из, аьннад Iумар-моллах цун дешархочо. Ткъаь шера цунгара Iомалуш хьавенав Iусман-молла. ТIехьагIа ше а кхебаьб цо дукха Iалама нах.
ХIанз цар дезалех дувца лов. Дибар-молла 4 воI – Мухьмад, Iадрахьман, Осман, Ахьмад – хиннав. Таханарча дийнахьа уж берригаш боацаш ба. Эггара тIехьа виса Осман а 1995 шера кхелхав. ПIаьраска ди хьакхаьчача, ший виъе воI тIехьаваьккхе, рузбане ваха аравоалаш хиннав молла.
— Виъэ тIехьаваьккха ма водий хьо-м, — шийга аьлча, Дибара оалаш хиннад йоах:
— Са 40 воI хилча, уж шовзткъе а цига вугаргвар-кх аз.
Вешта аьлча, цу моттиго хьагойт вайна, мел чIоагIа а бохаргбоацаш а бувзам хиннаб цу воккхача сага Далла Iамал яра наькъаца а цIенца а.
Iумар-молла дезалах дувце, цун а виъ воI хиннав: Ахьмад, Махьмуд, Хьамид, Бахьаудин. Уж а карарча хана дIабаьннаб, тIехьений а тIехьенаш мара ца юсаш. Царех хьабаьнна дезалхой Карабулаке бах. ХIаьта Дибарабараш Сипсой-ГIалий тIа, Карабулаке, Алхасте баха хайшаб.
Галашкара шаккха молла, дукха юкъ юкъе ца йолаш, 1938 шера кхелхав. Уж дIабехкаб шоаш Далла Iамал еш хиннача юрта.

С. Арчаков

Сурта тIа: Ганиев (Арчаков) Iумар-молла

№ 10-11 (12145-146), шоатта, 26 январь, 2019 шу / суббота, 26 января 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *