Романа ах бIаь шу дизад

Вай къаман литературанна юкъе дикагIчарех цаI да Чахкиев СаIида яздаь «Бертий бийсаш» яха роман. Укх шера нийсса ах бIаь шу дуз цун. Эггара хьалха из арадаьннад 1969 шера Шолжа-ГIалий тIа. Дуккхача наха довзаш а дийша а да дувцаш дола книжка, хIана аьлча духхьала гIалгIай меттала арадаьнна ца Iеш, цунна таржам даь хиннад, эрсий меттала доаккхаш. Цул совгIа, из наха дезаш а дешаш а хилара тешал деш да, дувцаш дола роман диазза арадаьнна хилар.

Сенна хетадаь хиннад йоазонхочо ший кхоалагIа, тIеххьара роман? ГIалгIай литературанна юкъе дикка яьржа а йоазонхошта дукхагIа езача а темаех цаI хиннай вай мехка лаьттача Граждански тIемца ювзаеннар. Масала, цох язъяь я
Б. Зязикова «Турпала вахарцара ийс ди» яха повесть, «Беке къонгаш» яха А. Бокова, «Хала урхе» яха М-С. Плиева романаш, царех тарра кхыяраш. Из тема дIахо а йоашхаш, даь йоазув да Чахкиев СаIида даьр.
Мехка хьалхашка, кердача Iаьдала хьалхашка этта кхерам юхатоха, инарала Антон Деникина бIуна духьала гIовтт гIалгIай. Цу тIем тIа котбоал уж, бакъда цу коталонах боккха «мах» бала бийзаб вай зIамигача къаман. Дик-дикагIбола, яхь а денал а дола дукха къонахий боабаьб цу тIем тIа. Укх шера нийсса бIаь шу дуз, из тIом вай мехка хилча денз. Дукха юрташ йохаяь, йоагаяь хиннай, бIаьш бола нах фусамаш, кхуврчашкара цIи йоацаш биса хиннаб. Чахкиев СаIида вахара а кхоллама а хетадаьча ший йоазон тIа Танкиева Лидас аьннад: « …Романа тIа дувцар деррига кхаь дийнахьа БIарий-Юрта этта унзара туржаI да. ХIаьта, цу кхаь дийнахьа лаьтта тIом бувцаш, автора дIайовзийт Къилбаседа Кавказе тайп-тайпарча къамех болча наха Деникина духьала лоаттабаьча тIема керда оагIонаш. Цу ханарча гIалгIай вахар гойт: лелабаь ди, Iадаташ, гIалгIашта юкъе хинна хоза гIулакхаш, эздел, дувхар, кхача, социальни нийсхо цахилар, иштта кхы а».
Дукхача Iилманхой а критикий а теркам тIаозаш хиннад йоазонхочун керда роман. Из тохкаш а цох яздеш а хиннав нохчий къаман «Ленина никъ» яхача газета керттера редактор хинна Айдаев ЮшаI, филологически Iилмай доктор Василенко Александр, йоазонхо Ракша Ирина, вайна массанена вовзаш вола Дахкильгов ИбрахIим, кхыбараш. ТIеххьарчо ший «Са лазар а курал а – хьамсара ГIалгIайче» яхача книжка тIа геттара лакха мах баьб дувцача романа. «…Йоазонхочун денгара-денга дегIабоагIаш латтача кхоллама юкъе керда а йоккха а котало хилар «Бертий бийсаш» яха роман. Из хетаяь я Граждански тIем тIа революце духьа майра латаш хиннача вай даьшта. Къоначарна а пайда хул романах. Царна гу даь-дай денал, уж тIахьех цIий Iоухийташ даьккхача кердачун хам бара, царна дIайовзийт революционни тIемаш хинна хала ха. Вайна гу цу чоалханеча исторически юкъа халкъ кийча хиннилга кердачун духьа эггара йоккхагIйола халонаш ла, Iоажала духьалъотта. Ший чулоацамга, идейно-эстетически оагIонга диллача, «Бертий бийсаш» яхача романо дегIадоаладу гIалгIай историко-революционни роман».
Ха дIайоде а, уж лира шераш гаьнна тIехьа дусе а, Чахкиев СаIида йоазув дахаш да. Кхы а дуккхача ноахалашта цо дувцаргда вай къамо хьабенача халача а сий долча а наькъах. Къаьстта а белгалдаккха лов сона, романа 50 шу дизари цу тIа бувцача Граждански тIема 100 шу дизари цхьана нийсденна хилар. Уж шаккхе таьрахь шоайла айхха бувзам болаш да.

С. Арчаков

№ 16 (12151), шинара, 5 февраль, 2019 шу / вторник, 5 февраля 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *