Мала я хой-те шоана Мàли?

Вай меттала долча романех эггара дукхагIа мехко дешаш, дезаш тIаийцарех да «Беке къонгаш» яха Боканаькъан ХIаме Ахьмада книжка. ХIаьта Чахкнаькъан Идриса СаIида яьздаь гIалгIай литературе хьалхара роман – «Дошо бIоагIий» халкъ мехках даккхар дувцар дале а къаьста кепатоханзар, «Лоаман Iуйре» альманаха тIа цун цхьан даькъа кепатохар ца лаьрхIача. Бакъда, «Беке къонгаш» яха роман шерра дIадайзар радио, цу хана кога отташ латтача телевидене, «Сердало» газете, НГIАССРа кхыча газеташка, альманахашка гIолла дувцарах, довзийтарах. Цул совгIа цу романа терко йир гIалгIай къамо ше. Из книжка хеттар, цун сийдора, дешар, дешархошца студенташца вIашагIкхетарашка, иштта семинарашка, конференцешка цох дувцар, Iилманца тохкар. Цун шоллагIдола дакъа ара маца даргда яха хаттараш дора.

ТIехьагIа, эрсий меттала доаккхаргдий из яха а баьлар нах. Из шедар кхоачашхилар. «Беке къонгаш» книжка бахьан долаш ХIаме Ахьмад вай литература классик ва аьнна тIаийцар. Авторо, цу тIа дувцачун доакъашхо ше хилча санна яздаь да из, хозача, шаьрача, цIенача гIалгIай меттала. Вай йоазонхой дукха произведенеш: повесташ, дувцараш, стихаш, поэмаш, пьесаш я. ХIаьта вай укхаза хьоахадаьр да, ши роман, уж яздешше а гIалгIай меттала яздаь хилар белгал а деш.
Вай меттала долаш санна сакхетам лакхбеш, эрсий меттала дешалуш дола Базоркин Идриса «БIаьшерений боадонгара» цIи йола роман вай укх наькъа дувцаргдац. ДIахо вай дувцаргда, гIалгIай меттала йоазонаш деча кхалнахах – йоазонхоех хьалхара роман яздаьча Тамасханаькъан Лейлай «Мàли» цIи йолча книжках. Ер йоазув, вай меттала долча шин романах дош аларца доладар бахьан да, уж вIаши дустара кепаца дешарашта дицденнар дагадохийта. Нагахьа санна «Беке къонгаш» яхача романа тIа ювцар вайцига керда Iаьдал отташ хинна ха яле, «Дошо бIоагIий» яхача романа тIа 1944 шера гIалгIай мехках бахарах дувц. ХIаьта Тамасханаькъан Лейлай «Мàли» цIи йолча книжка тIа бувцар ба безам. Из бакъду авторо, къовларгашта юкъе цун шолагIйола цIи «Безам» аьнна язъяро а. Цунца цхьана вайна гуш да, романа кертера турпал Мàли йолга. Йизза цIи-м Маликат я цун. Цхьабакъда, автора лайнад, из зIамига йолча хана цох яьха хинна «Мали» яха цIи тилла.
Йоазон чулоацам дикагIа, дукхагIа бовзийта тоам бар, бакъда, ма дарра романа куц даьшхача дукхагIчар из Iодеша уйла тIагIоргьяц аьнна хеталу. Цудухьа вайна лов из нахага дешийта. Вай дика кхетаду «Интернет» оалача укх заман кечало, каьхата тIа даь йоазонаш (газеташ, журналаш, книжкаш) дешалга тIехьатетталга, цар лерхIам геттара лохбаьлга. Къахьегама е дешара декхарашта мара уж дешаш Iаяха дукха нах бац. Хила-м безар!
ХIаьта тIехьленна дуссаргдар, исторически лерхIаме хургдар, архивашка ухкаргдараш каьхаташ тIа дита йоазош да, цу «Интернето» вахаре доккха новкъостал дой а.
Вай дувцача «Мàли» цIи йолча романах автора кхыдолча празаически йоазоний мах хоадабеш, цIихезача литературоведа Малсагнаькъан Абос язду: «…Къаьстта ловргдар сона прозах лаьца кIеззига-дукха ала. Из хIанзалца вай теркамга хиннача прозах къердаш я. Цкъа дале: алхха, ший исбахьален никъ болаш хиларца, говзамеча литературни меттала язъйирца, турпалий оамал кIоаргга кховдаш малха яккхарца, говзаме куцаш оттадирца…
Белгалде деза, ший хIара произведене тIа дика лоархIаме проблемаш увттаеш, хадданза наьха уйла тIаозаргйола сурташ йоазонхочо кхувлалга…» (хьажа: Тамасханова Лейла. Мали (Безам). Роман Махачкала 2017. ОагI 7.)
Аланза далац из йоазув ший башхало йолаш, бувца мотт цIена, эздий болаш хилар. Цунца ба цун мах а. Духхьал из бахьан долаш деша тоам ба автора прозаца а стихашца а даь йоазош. Ховш да Тамасханаькъан Лейлай «Мали» цIи йолча романа тIара доакъошта «Литературни ГIалгIайче» яхача журнала оагIош тIа кепайийтталга. ХIаьта къаьстта книжка а даь кепатеха арадаьннад из цхьа шу совгIа хьалха, нийсагIа аьлча, 2017 шера, Махачкале. Из бахьан долаш вай аьттув ба, йоазув хийцца Iодеша юкъ-юкъера леха а ца дезаш. Цудухьа ала лов, дешалаш из башха йоазув, аьнна.

С. ЗААМИЕВ

№ 18-19 (12153-154), шоатта, 9 февраль, 2019 шу / суббота, 9 февраля 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *