Дешачун новкъост хинна саг

Наьсарерча хьалхарча школе деша вагIаш а, цул тIехьагIа Шолжа-ГIалий тIарча университете дешаш волаш а, дукха хезадар сона Арсельгов Мухьмада Сулейманах дикадар дувцаш. Оалаш ма хиллара, наха цаI доацаш хIама дувцаш хилац. Цудухьа тешар из дика саг а, кулгалхо а, визза гIалгIай къонах а хиларах. Бакъда цунца вIашагIкхета а къамаьл де а дуккха тIехьагIа мара вIаштIехьадаланзар са.

Цу хана со «Сердало» газета корреспондент вар. Хетаргахьа аьлча, из дар 1982 шу. Школашка физкультура мишта хьех, из хьехаш бола хьехархой шоай болх мел дика ховш ба, дешара программо дIадехараш кхоачашдара эшараш фуд дувцаш, йоазув де хьожавир со Наьсарен районе гIолла. Массайолча школашка ваха кхувргдолаш дацар сона хоадаяьча хана, цудухьа йиъ-пхи школа харжа, бувцаш бола болх цига мишта бу хьажа лаьрхIар аз. Царех яр Наьсарера шоллагIеи кхоалагIеи, Яндарера юкъера школеи, кхыяраши. ШоллагIча школан керте латтар Арсельгов Сулейман.
Физкультура хьехача нахаца дагаваьнна, цар дувцачунга ла а дийгIа, директор волча чувахар со. Сайна ца меттача тайпара дика тIаийцар со дешара къаьнача болхлочо. Геттара къона вар со цу хана. Сона хьакхашта хетаргйолаш, деррига хьалаш кхолла гIертар фусам-да. Со Iо а хоаваь, дахар-денар хаьттачул тIехьагIа, аз бена никъ шийна байзача, шоай школа ма хьоахае цу йоазон тIа аланзар цо сога. Цхьаболча директорашта лацар шоай школа мехка кепайоазон тIа ювцийта. ХIанз сона хьалхашка ваьгIар цу тайпарча нахах вацар. Шоашкара со фу ха гIерт хайча, хьалгIетта, кабинете гIолла волавелар из. Кхы Iо а ханзар, са мел долча хаттара жоп денна валлалца. Керттердар дар, цхьаккха хIама къайла ца хьош, цо дувцаш хинналга. Хозахета-м со а мича вайтавар из йоазув де, физкультуранна эшараш дика Iалашдиц, из воча боарам тIа хьех, аьнна, из дош тахка вайтавар со редакце кулгалхоша. Укхаза сона гIо а дир Арсельговс. Мел эша гIирсаш шоашка доацилга а цун малагIа бахьанаш да а дийцар сона кулгалхочо. Сона тоам хетацар, сай даьл а воккхагIа хила тарлуш вола саг уралатташ, Iохайна вагIа. Цудухьа дикка вIохвеннавар со, цунах эхь хеташ. Бакъда вож-м чугIолла хьал-Iо водаш, волавенна лелар. Иштта хилар Мухьмада Сулейман сона вовзар. Йоазон аз кепа техар, дукхача наха деша а дийшар из, цу тIа дийцараш нийса хьоахадаьлга белгал а даьккхар.
Цо кулгал деш хинна Наьсарера №2 йола школа эггара къаьнахчарех цаI яр. Цунга из кхоачача хана, цхьа гIат йолаш, йIаьха Iояь гIишло яр из, боккхача наькъагахьа кораш а долаш. Цудухьа классашкара дешархой, даим корех арахьежаш, тIехбувла нах а машенаш а зувш багIаш санна хеталора, из эггара хьалха бIаргаейча. Из духхьал хеталуш мара дацар. Цун тхов кIалха дукха дика хьехархой бар, хIара денна яхар санна кхувш йоагIача тIехьенна бакъахьара кхетам луш. ТIема гIулакх хьехаш вар цига, ший болх геттара кIоаргачара бовзаш хинна, воккхача эпсара гIирс бувхабаь Тимофей Георгиевич Родионов, цо хьехаш хинна бераш дика а кхетар вай эскарца дувзаденнача бе-беча дешаех. Даим со дешаш хиннача хьалхарча школаца яхь лелаеш, топ кхоссарах, автомат вIашагIъяккхарах, противогаз тIаелла адарах нийсбала гIерташ хулар уж. Цкъаза котбала а низ кхоачар. Кхы а бар школе арахьара тIабаьхка, шоай болх дика ховш бола нах, царех яр географи хьехаш хинна Алла Николаевна Черных а. Дукха вай къамах бола цIихеза хьехархой а хиннаб укхаза къахьегаш, царех яр Мальсагов Хьажмоахий Тухана ши йоI Тамареи Аллаи, уж районе а республике а гIорбаьнна хьехархой бар. ГIалгIай мотт хьехаш бар Бекботов ЗаIамий Борис, Султыгов Ахьмада Муса, физкультура хьехаш – боксах Казахстана чемпион хинна Дидигов Сатой Жабраил, Хаштыров Мухтара ТIахIир, иштта кхыбараш. Вешта аьлча, воча хьехархошта, уж цазувш санна, бIаргаш дIакъувларгдарех вацар школанна керте лаьтта саг.
Хургвола хьехархо ваь хиннав 1927 шера 25 октябре Арсельгов Мухьмадеи Тимурзиева Захидатеи дезале. Цхьаццаболча Iилманхоша а йоазонхоша а дувцачох, из вай къаманна беркате ха хиннай. Хетаргахьа, из дувзаденна хиннад Граждански тIемо дохадаь боахамаш меттаоттадаь, гIалгIай шоай юрташка баха хайша хиларца. Цул совгIа, хьакхелла хиннад вай йоазув, дегIадоагIаш латташ хиннад литература, дуккхача юрташка яьхка хиннай дунен дешар дешаргдола школаш, Буро тIа хьайийлла хиннай вай къаман хьехархой кийчбеш йола техникум. Вешта аьлча, кIезиг-кIезига дегIайоагIаш латташ хиннай вай культура а экономика а. Дешара сердало кхоач из ваьча Наьсар-Керте а. 1934 шера эггара хьалха дIачувоал из, школан ниI хоадаяь. Из зама дагалувцаш, цо къаьстта белгалйоахаш хиннай ший духхьашхара хьехархо, эрсий кхалсаг Варвара Ивановна Сидорова. Хьалхара хьехархо ва бера дунен къайленашка, хознешка, хьаькъалга дуга наIараш хьаеллар. Хетаргахьа, гIалгIай кIаьнка къаьстта из езаялара бахьан хинна хила деза, бера дог а мотт а ховш хьехархо хиларах. Цунцара къаьста йIаьха ха яккхаро а йицъеш хиннаяц цунна из эрсий кхалсаг. Вай къаман массаза хиннай, хIанз а йолаш я цхьа оамал, мел дика гIалгIай къамах йола хьехархо яле а, бераш эрсашха йолча хьехархочунга дIадала гIерташ, из фу саг я, цо болх мишта бу ца хой а. Эрсий къамах тешаш хилар, цо тийшаболх бергбац, бер, доагIар дIа ца луш, дутаргдац цу къамах волча сага, аьнна, хеташ ду вай из. Аз дукха зийнад из хIама айса болх беча школе. Воккха саг е йоккха саг йоагIа, виIий е йиIий бер доаладеш. Хеттар эрсий хьехархо хул. Арсельгов зIамига волаш, хIанз санна а боацаш, геттара кIезига хиннаб вайцига кхыча къамех бола, къаьстта эрсех хьабаьнна нах. Цу хана бераш царех дIахьерчара керттера ши бахьан хиннад: цаIаш царех геттара хьаькъал дола нах лоархIаш хиннад, вожаш царех кхераш хиннад. ЦIаккха ца хеза мотт а бувцаш, кхыча тайпара куц-сибат а долаш саг бIаргавайча, кхыметтел делхаш дола бер а «тIап» аьле соц. Мичча беса дале а, Варвара Ивановна езаш, цунга ладувгIаш хиннав Арсельгов ше а цун классера кхыбола дешархой а.
Хоза дIанийслуш латта вахар гоалдоаккх 1941 шера хьайнача Сийлахь-боккхача Даьймехка тIемо. Цу хана Сулейман 14 шу даьнна кIаьнк хиннав. Вай мохк лорабе а моастагIчох лата а безам болаш из хинна хиларах вIалла шеко яц са. Цу тайпара нах эсала, доастама, кIезига хIама дезаш хилац, халкъа гIулакха бов безе шоай синош дIадала кийча хул. Бакъда фу пайда ба цу шедолчун, нагахьа хьо зIамига хилча, из ха яьнна бераш тIем тIа кхувлаш ца хилча. Цун дега бохам беш хинна-м хургда иштта этта хьал, хIаьта а фу дергда, Iаьдало мога цадер, дитар мара кхы никъ бац. Вурийтта шерага кхаьчача, цох шийх ву къаман а дукха безача мехка а моастагIа. Фу бахьан долаш? МалагIа ийрча е во хIама карахдаларах, из Iаьржа мухьар тIадолаш, вахав цхьан дунен йисте уллача Казахстане? Цунна цу тайпара бехк бе бахьан цхьаккха хинна а дац. Школе дийша, дIахо ший вахара никъ харжа гIерташ, къаманна дукхагIа мичахьа накъаваргва яха уйла дег чу кхееш ваьхачох тара ва из, кхыбола бIаьш а эзараш а бола гIалгIай кагий нахи мехкарийи санна. Дешарах из дика кхеташ хиннилга-м, дерригача Iилмаех цхьатарра, вIалла дувца а дезац аьнна хеталу, хIана аьлча математика а кхыдола Iилмаш а берашта дIахьеха а ховргдолаш хиннав из цу заман чухь.
Вешта, хьеха а хьех цо-м. Бакъда из хургда тIехьагIо. ХIанзарчоа цунга хьежаш кхаши трактора гIонча волаш болх бари мара хIама дацар. Вай къамах бола дукха хьаькъал дола нах цхьаккха бокъо йолаш хиннабац цу заман чухь. Шоашта бе ховш, дукха безаш болча балха тIа-м уж гIанахьа а хьежабеш хиннабац. Эггара Дала боабаьр, массарна совбаьннар луш хиннаб царга. Цу тайпара гIулакх кхоач мехкахваьккхача хьалхарча шерашка Арсельговга а. Тракториста гIо деш вола прицепщик хул цох. Из болх баьча наха дувцачох, из хала а кхераме а болх хиннаб. Трактора тIехьа доаллача нохара юххе вагIа везаш хиннав из, лаьтта оахаш из йодача хана. Нохаро лаьтта кIоарга оах е тIехига оах, нух баьцаша, йоархIаша хьалдикъадий хьажар а цун гIулакх хиннад. Кхайна йисте дIакхаьчача, хьалъайдаь из хьадерзаде дезаш хиннав. ТIехьагIо шийх а тракторист хул гIалгIай зIамигача сагах. Укхаза дагавох сона гIалгIай халкъа йоазонхо хинна Плиев Iасолта Махьмад-СаIид. Ше Казахстане мел яьккха ха тракторист волаш, эрий дада лаьтташ оахаш яьккха хиннай цо. Вай мехка мел йола трактораш Iомаяь а цар тIа болх баь а хиннав. Хетаргахьа, иштта хила мегаш хиннай Мухьмада Сулеймана кхел а, нагахьа санна 1949 шера ше ваьхача юртарча школе математика яха Iилма хьеха хьийхавецаре. Цу хана Iеш Кустанайски областа Карабалыкский районе хиннав из. Цо беча балхах дикка гIо хулаш хиннад аьнна хет сона цар дезала, хIана аьлча хала балхаш деш, цхьабараш къахьега моттиг йоацаш кхийстача хана, цунга кхаьчар дика гIулакх хиннад. Керттердар сом-эппаз тIадоагIаш хилар дале а, цунца цхьана сий долаш а хиннад цунга хIанз кхаьча дарж. Къаман моастагIа ва аьнна мехкахваьккхача сагага кхыча уйланца хьийжа хургба юртара нах. Иштта ше ваьхача Казахстанерча юрта хьехархо волаш, къахьегаш хиннав гIорваьнна йоазонхо Осмиев Хьамзат а. Цун сий деш, из лоархIаш, керта тIара кийнаш Iойоахаш: «Здравствуйте, Хамзат Сосиевич», — яхаш, моаршал хетташ хиннад цу кIалха хьалха денз бахаш хиннача наха. ЛерхIам ба из. Хетаргахьа, гира цхьа еза хIама Iояьлча санна хийтта хургда Арсельговна а ше берашта хьеха оттавича. Юкъера дешар хьехархо хила ловш волча сага кIезига да. Дукха хIама ха дезаш ва, хьехархо а хинна, классе чуваха дагавар. Цкъарчоа ше вахача областера хьехархой училище яккха лоархI вай мехкахочо, 1952 шера толамца кхоачаш а ду шийна дагадеха хIама. Болх бе, деша, дезале воккхагIволча виIий декхар кхоачашде атта хиннад аьлча бакъ хургдац. ХIаьта а цо шийна тIалатта уж хIамаш дика кхоачашдаьчох тара хет сона, хIана аьлча ше деш дола хIама талмаста деш оамал яцар цун цу хана а, воккха хинначул тIехьагIа а. ДIахо цо деш хьехархой институте, хIанз лакхара дешар дийша, йоккхагIча классашка болх бе йиш йолаш вола халкъа дешара бIухо хул цох.

Кастта хоза кхаъ кхоач мехкахбаьха лелача нахага, шоай мехка цIабахка мукъ лу царна. Эггара хьалха боагIарашца ший мехкаваьннача нахах хиннав ала йиш я Арсельгов Сулейман, хIана аьлча 1957 шера (вай цIадахкийтача шера) из балха эттав, Наьсарен района халкъа дешара отдела инспектор волаш. Шийна караденна гIулакх дика леладеш вола саг балха тIа лакхлуш хул. Вай фуннагIа дувце а, наха зув Iа деш дола дика а во а. Дукха ца говш, Арсельговх Наьсарен районо кулгалхо хул. Цу заман чухь цо дукха къахьег, дийнлуш боагIача вай мехкара школаш дикача болхлошца Iалашъе гIерташ. Боацараш арахьара тIабехаш, тIабаьхкарашта къахьегара эша хьалаш хьадеш, бIаргах саьрг кхийтача санна лел из, хIана аьлча ха дIаяхийта йиш яцар, де дезараш дукха дале а, уж сиха де дезар. Укхаза дагадох сона цу гаьнарча шерашка вай мехка енача Шилова Галина Ивановнас цох аьннар. Сона дагадоагIаш, географи хьехаш яр из эрсий кхалсаг. Цхьаькха цхьа хIама да белгалдаккха дезаш, Галина Ивановна я хьехархо хиннача вай йоазонхочун Шадыжев Бориса сесаг. Ший къахьегама никъ Наьсарерча №1 йолча юкъерча школе дIаболабенна 1968 шу дагалувцаш, цо яздаьд: «Районо кулгалхочун Арсельгов Мухьмада Сулеймана тIадахар тхо. Цо тхо дика тIа а ийцар, тха оагIув хьал а лаьцар», — аьнна. Цу тайпара цо оагIув хьаллаьца нах кхы а дукха ба аьнна хет сона.
Цул тIехьагIа, ше пенсе ваххалца йолча хана Арсельгов болх беш хиннав Наьсарерча №2 йолча юкъерча школан кулгалхо волаш. Укхаза къаьстта дика гучайоал цун хьехархочун а кулгалхочун а говзал. Цу хьакъехьа дувц 1966 -1970-ча шерашка цу школе деша ваьгIача, журналист а йоазонхо а волча Мерешков Iалаудина Султана: «Наьсарен №2 йолча школе директора болх бе вера из со цига дешаш хиннача шерашка. Нийсхо езаши из лораеши кулгалхо вар из, оалар цунца болх беш хиннача наха. Из Наьсарен районо дарже лаьтта а вар цу ханале. Сона бера сакхетамца мишта дагавоагIа Мухьмада Сулейман? Из вар хоза куц долаш, шиш болаш, школан директора дарже хила хьакъ долаш къонах. ДагадоагIа сона, цхьан дийнахьа бераш классе хьехархо цахиларах гIараш е доладелча, дешархоех цхьанне аьлар: «Сулейман Магомедович школан карта юхе хьатIакхаьча вала воалл», — аьнна. Из кхоачам болаш хилар школе сатем оттара. Сона хетаргахьа, бераша а лерхIам бора цун. ЦIаккха а из чIоагIа йистхулаш хезанзар сона. Кхоачам болаш дар цун бIарахьажар, кхыметтел бIарг тIакхоачача из гучавалар. Школа цIена, лостам болаш хулар дилла. Цу хана кIор кхатехкар, сона дага доагIаш, полтув тIайийха урока тIа ваьгIавац со. ЙIайха а безаме а хулар классашка. Урокаш хиларал совгIа, берашта сакъердаме хургйола кружокаш хулар, чакхйоахар спортивни яхьаш, къаьстта дукха дезаш а кIаьнкаша санна йиIигаша а дакъа лоацаш дар тIема-патриотически ловзар «Зарница». ТIехьагIа, воккха хинна пенсе воллаше а, сатийна цIагIа вагIацар из. Вай къона республика вIашагIъеллача хьалхарча деношка денз, юкъарча боламе хьинаре доакъашхо волаш, ший къаман а мехка а дешаш доашхача юкъе гуш хулар из».
Мерешковс ма аллара, юкъарча балха ший низ ца кхобеш хьавенав из. 1998 шера из хержа хиннав президента Р. Аушевс вIашагIъеллача юкъарча дешашка хьожача Совете. Иштта из чувоагIаш хиннав сага бокъонаш лораяра организацена, из хьаяьраш хиннаб С. Арсельгов, Х.Атигов, С. Аушев. Кхыча дешашца аьлча, салаIа паргIата хиннавац къаьна хьехархо. Цул совгIа, дезала дукъ а хиннад дIадахьа дезаш. Цун ши воIи йиъ йоIи хиннад. Карарча хана уж берригаш кхийнаб, хIаравар ше-ший дезал а гIулакх а долаш ва. Къонгашта юкъе воккхагIа Iийса ва. Из вахаш а болх беш а Наьсар-Керте ва. Цун техстанци я, машена даьтташ хувцаш йола моттиг а чуйоагIаш. ШоллагIвола Мухьмад даь коа вах. Цун мебель хьаеш цех я Наьсаре. Цун фусам-нанас Цицкиев Заьлмаха Луизас яхачох, даь-даь сийна шоай воIах Сулейман аьнна цIи тиллай цар.
Мехкарех йоккхагIа я Марем, из яхаш а лора болх беш а Москве я. Иштта столице ях шоллагIйола Люба а. Бакъда массаза яьхаяц из цига. ЙIаьххача хана ший даьца цхьана Наьсарерча №2 йолча школе болх бир цо, химии биологии хьехаш. КхоалагIйола РаIшат йоаца 5 шу даьннад. Эггара зIамагIйола Наташа экономист я, амма тахан из ший дезал кхебеш, наьна декхараш кхоачашдеш йоалл.
Дукха ха йоацаш, Арсельгов ваьхача коа хилар со. Цу хана эггара хьалха са дег чу есса уйла яр, цIена, хьаьнала ваьха саг ва-кх укх боахама да хиннар. Иштта уйла са дег чу йоссара бахьан дар, цун хинна боахам геттара боккха цахилар, ший дезала баххал фусам яь хиннай цо, бакъда совлендар, нахал тIехвала гIерташ «гIалаш» яьяц. ХIанз цу коа вахача Мухьмада тоъаргболаш боахам ба из. Бакъда школа тоае-м хьежавар из, шийна могача тайпара. Юххьанца школа хиннача цун цIенна хьатIаяйтаяр ши гIат йолаш йола кхы ши корпус. Цул тIехьагIа дикка паргIато ера берашка а хьехархошка шоашка а. Цудухьа цун болх а из ше а зувш хиннача Iаьдало лакха мах баьб цо хьийгача къина. Из дика болхло санна белгалваьхавар РСФСР а СССР а дешара министерствоша, цунна еннаяр ГIалгIай Республикан заслуженни хьехархо яха цIи, «Карахдаьннарех» яха орден. 1987 шера пенсе вахавар Мухьмада Сулейман, бакъда, балха аравала аьнна дехар а даь, юха араваьнна, 1994 шерага кхаччалца школан кертте латт из. Хетаргахьа, из ха яр сона Арсельгов Наьсарен поликлинике вайнар. Цу хана лорага латкъаш вар из, ший ког лаз яхаш. Цул тIехьагIа кхы сона из бIаргавовнзар. Арсельгов кхелхав 2007 шера май бетта. Цунца болх мел баьча, цо кулгал даьча школе деша мел ваьгIача сага дикача оагIорахьара дагавоагIа къаьна хьехархо а ший къаман визза воI а хинна саг.

С. Арчаков

Сурта тIа: (аьрдехьара аьттехьа) шо-шоай аргIагIа Наьсарен дешара отдела керте лаьтта кхо саг — Мальсагов Ювсап, Арсельгов Сулейман, Ужахов Iамархан

№ 18-19 (12153-154), шоатта, 9 февраль, 2019 шу / суббота, 9 февраля 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *