Динза даргдоацар кхы тIехьатетта дагIац

Вай йоазув хьакхелла бIаь шу дузаргда хIанзчул тIехьагIа диъ шу даьлча, бакъда хIанз а тIехьа шера чубоагIача шийтта беттах оалаш е дIаязъеш а цIераш йолаш бац гIалгIай. ТIаккха из вахаре эшанза даргдоаца хIама хилча хIанз мукъа чакхдаккха аьттув боале а чIоагIа баркал аргда газет дешараша, цу хьаькъехьа шийна хьалхале дIатIаийцача редакце коллективаи кулгалхочоаи. Кхы хьем бе оамал бац цу деша.

ХIанз вайца цхьана дика а во а ловш никъ беш дола керда шу хьатIакхачалехьа цхьа шуи кхо бутти хьалха «Сердало» тIа духхьашха кепатехаяр меттаца хьашти алсамо дакъеи долаш болчар беттаех шоашта тиллача бакъахьа хета цIераш. Уж могаяь ца Iеш кхычарна хетар миштад хара духтIа бала ловш хиларца вайна бувцаш хезачеи бовзаш болчеи Iилманхошеи йоазонхошеи кийчъяча беттай таблицана тIа гIолла. Из дакъа лоацаш ийс саги цхьа ханорги хиларца итт даькъах латташ яр, хIарадар шийтта оагилг долаш чу бетташ яздаь. Вай укхаза дакъа лоацарий цIераш йоахача хана царна хьалха таьрахьа оттадергда къамаьл дIаьхлой уж белгалбоахача хана кега цабалийтар духьа. Дувцача деша керте аз таблица тIа йолча бесса фамилеши инициалаши язъю.
1. Тутаев А.Ц., – хьалха оттаваьв тхьамада ве воагIаш вай хьалхачарех ва ала мегаргвола гIалгIай этнограф, мохктахкархо,
2. Крупнов Е.И. – дерригача дунен тIа цIи хеза академик, историк,
3. Базоркин И.М. – гIорваьнна цIи хеза халкъа йоазанхо,
4. Акиев Х.А. – вовзаш вола Iилманхо, профессор шоаш дIадахача бIаьшере бахаш хиннача хана цар а, хIаьта иштта хIанзарча вай мехкахоша:
5. Кодзоев I.А., – наха сийдарца лоархIаш вола халкъа йоазонхо,
6. 2003 шера кийчдаьча истола тIарча Ханоргаца яраш,
7. Тариева Л.У., – массехк дошлорг кийчдаь арадаьккха филологически Iилмай доктор,
8. Барахоева Н.М., – Ахриев Чаха цIерагIча гуманитарни Iилмай института из хьаяьча хана денз духхьашха директоралла яхийта гIалгIай кхалсаг филологически Iилмай доктор а профессор а.
9. Кодзоев Т.А., – модернизированни шин томах дола доккха дошлоргаш кийчдаь йоазонхо. .
10. Мерешков С.А. – йоазонхо, жарналист, этнографии мотти кIоарга бовза а боаржабу а йоккха поалхам йола говзанч.
Укхаза цар массане могадеш дIаязбаьча шоай оагилгашкарча 120 беттаех дуккха дукхагIдараш таханарча гIалгIашта кхыметтел дувцаш ца хеза, цар шоай лоIамагIа дIатIаэцаргдий–хьогI аьнна йолча уйлано сабIарздоаккхаш дар.Укх теххьарча иттех шерах а тоъал дукха арадаьхача дошлоргаш тIа а царех нонагIа дараш а маIан довза велча доацилга со дика ховш ва, хIана аьлча аз уж цIагIа даим сай кулгкIалеи гонахьеи леладендаь. Дерригаш дIалаьрхIача, дикка нонагIа эрсий метталла дараш а тIехьа цхьа бIаьи кхозткъеи совгIа да уж сога, кхыметтел Шамала имамах яздаьр а тIехьа. Цу даькъе гIалгIай, нохчий метталла дараш а да, шоашца Малсагнаькъан Кураза Зоврбика грамматикацарча дошлоргаца, царна юкъе лоархIамеча метте а увттадеш.
Иштта вайга аргIа кхаьча тахан деш дола къамаьл цхьан кога тIа даккхар духьа цу таблица тIара бетташ дуккхачарна юхахьадагадувхийтара цIаькха а цунна кепатохилга укх материалаца цхьана Iалашдича фу дар-хьогI, аьнна хеташ бар соца укх дешах къамаьлаш даьчарех цхьаццабараш. Газеташи вырезкаши дIадахка лелаераш вайна юкъе дукха мичаб. Редакци раьза яле де йиш йолаш хIама да из а.
Укх дIабахача шин бетта со юххьанца яхар денз чакхваьннав цкъа а, шозза а, кхозза а санна вай гуманитарни Iилма-тохкама институте, «СелаIад» яхача журнала, «Сердало» редакцей болхлошца, республика цхьаболча кулгалхошца, иштта сайна бовзача метта говзанчашца, 20-ча феврале Iилма-тохкама институте вай гIалгIай метта хьала хетаяьча кхетаче къамаьл деш цу деша лоархIамах аьнна, ца Iеш, аз дIадовзийтар царна айса могаде лерхIа бетташ а, цу хьаькъехьа деча йоазонех а дагавоалаш хоамаш дир. Аз царех лаьца сайна хетар дIааьлча сона раьза воацаш е духьале еш хIанзалца саг нийсвеннавац. Амма из ишта дале а вай дувцача деша кхыбола нах а духтIа баха ловра сона.
2018 шера къаьстта дукха хьисап даьд аз коа-карта, цIагIа къеззига хьедеш а нийслуш а берий вахарцара дола дешаш цар сакхетаме дIачIоагIдара. Цу гIулакха уж дIаяздеш леладеш лаьрхIа тептараш (тетрадаш) да тханцига. ХIаьта уж каст-каста юха хоатташ, цхьацца хабарашцеи йоазонашцеи кердадоахаш, хьедеш ца хуле ши-кхо бутт боаккхе а дицделе дус. КIиран денош, кулга пIелгий цIераш, ламазаш ду ханаш, тайп-тайпара тарахьаш замаш а, иштта кх. дI. ТIаккха хIанз бетташ вай тIаэце уж а юкъехьоргда царна.
Халахете а шерагара шерага кIезигагIа хул коа-карта, Iуллашка дIалехкаш вай леладу бежанаш, жа, гаьзарий, москалаш, котамаш,тховнашка бIенаш дехка чIагаргаш, кхокхарч, коа уха зIийш, бешамашка кхебу сом, ябакхаш, кхыдараш.
Бакъда бетташ вай раьза хинна дIачIоагIдаь тIаэце, уж вай мел дах дIаяздеши дувцаши вайца хургда, бицбала йиш йоаца керда хинна гаргара нах санна. Укхаза аз хьехаду бетташ уж дерригаш дика дагахьа довзаши царна раьза йолаши я. Аз сага дIалургбац се я бутт яхаш, бегаш беш елаш гIадъяха, лелаш я.
Из деррига ларде а лаьца, дIадахача бIарччача шера, се хIанз болх ца беш пенсе воландаь, кхыдола сагота йоазонаш кхоачашдарца цхьана, диц ца долийташ цу беттай вайна товргья, аьнна, хета цIераш хержаш хьавенав. ХIанз аз шоана дIайовзийтаргья цу хьакъехьара сай уйлаш сен тIа сацай.
ДIахо йодача хана хьаувттаргдолча кердача шерий, уж Дала вайна а дегIадале, хьалхарча беттах вай аргда гIордаде бутт мерзеи чамболеи из дукха коарчамаш яхьаш хIанзалца санна дIахо а берашта ухаргволандаь. Юххьанца денз цунца хьоашал тоссаргда цар, ловзараш деш иллеш доахаш халхадувргда. Бегаш беш а хIара денна сакъердаме ха дIахьош а каникулаш чакхяьаллаца.
ТIаккха дешаш цхьа ткъаьх ди даьлча бена хьаотт хIанз вайцига а чакхбоалаш латта шоллагIа бола бутт. Цох вай хIанзчул тIехьагIа гIалгIай метталла лоаца бутт аьнна цIи тулларгья, 28-29 деноех из латтандаь, нагахьа санна шо цун мутIахьа дале. Оалаш махиллара, даим яхар санна хаоттам наггахьа мара ара малх ца хулаш, баьдеи тIунеи денош латташ из боландаь, лоацбаьб вайна из Дала.
Цхьа маIан дола дешаш, масала, хIанз карарча кхоана чакхбоалаш болча февраль беттах дIаязъяь укх таблица тIара цIераш а цхьатарра яц, хIана аьлча хIара саго из гIулакх тахкарга а кхетадарга а хьежжа мара хила йиш яц бухсоццаш хьахиннар а. ТIаккха уж тайп-тайпара да. Из кхетаде хала дац, хIана аьлча укх гIулакха вайцига къахьега болабеннабар ткъоалагIча бIаьшерен ткъаь иттлагIча шерашка. Юххьанца латински алапата ларде оттадаь йоазув карадерзаде Iалаьмате чIоагIа нах оарцагIбаьннача хана цунца дувзаденна согатагI долча кхыча декхараша из юстардаьккхар. Цу хана из чакхдаьккха даларе чIоагIа дика дар. Бакъда, декхараш Iалаьмате дукхеи чоалханеи хиннадале а кхоачашданза даргдоацараш сов дукха а низкъала а хиларца беттай цIерашта меттел эрсий яраш йоазонцара хьа а эцаш, укх ханага кхаьчад. Фу дергда СибрегIа Iодахийтар бахьан долаш а дукха хьамаш, гIулакхаш юкъагIдисад ца деш. ХIаьта хIанз, эрсаша оалаш махиллара, тIехьадиса дале а динза даргдоацар чакхдаьккхача бакъахьа да.
Цун тIехьа боагIа кхоалагIа бола бутт, цунца дIайолалу кердача кхаь бетта йола юкь безаме болча малха сердалонца, йIовхалца, лоа дашарца хина тоаталошца ловзаювлаш йолча сакъердамеча ханаца белгалбувла, эрсаша март оала хьалхара бола бIаьстен бутт ба из.
ДIахора ха ди тIехьа Iалама а хаоттама а хозача эргалонашца наьха дегаш гIоздоахаш дIайода. Лоа уллача а даша даьннача а хIатIадаьнна гуш хул бIаьстингаш оала лай зизаш, цудухьа лаьрхIад аз цу беттах а иштта бIаьстен бутт, аьнна цIи яккха оаша пурам лойя.
Шийтта беттах лакхе вай хьоахабаьчар массане уйлаш кхыметтел цкъаь цкъа цхьатарра цIи еларца хоттаеннаяц. Цул совгIа февралах аьккхий бутт яздаьча кхаьннех цхьанне цунца мархий бутт а бийзаб. Ала деза мархий бутт кхыча бетташца а бувзаш хилар укхаза масехказа нийсденнилга. Иштта, эргаш я Наджгоанцхой, оагIой, Тушоли, Села, ардара, мангала, бекарга, миха,аьтинга, иштта кхыча бетташца ювзаш йола ханаш. Царех цхьайола цIераш, масала: чантар, оагIой, мутт-хьал, маIы, иштта дукха цу таблица тIара кхыдола дешаш довзаш бац гIаьхьа гIалгIай мотт ховш бараш меттел вай метта говзанчаш а Iилманхой а. Дукха да укхаза орфографически а кхыдола а гIалаташ. Тушоли яха дош ца довзаш е ца хозаш хургвац атта гIалгIа. Из дош а кхыметтел чаккхе кхаь тайпара увттаеш арадувл.
Хоза маьлха зIанарашца диза долча деношка чуийнна кхашка, шоай бешамашка балха мул боаккхаш болча наьха теркам тIаозаш юкъ отт, цIай саго оалаш махиллара, Даьла йоI Тушол котам гучаяьлча. Цун цIи елча бакъахьа хургда аьнна хет биълагIча беттах Тушоли бутт, аьнна.
ТIаккха аргIа кхоач бекаргага. Из цхьа хIама лоархIаш санна ку-ку яха йолаелча шоай шераш дагарде отт саг йоалае ха кхаьча кагий нахи маьре баха дага бола мехкарийи. Цох хилча мегаргба вайна лой бекарга бутт.
Ший ха кхаьча бена хьатIаотт шу декъа бутт а. Со къона волаш духхьашха ханорг оттаде гIийртача хана аз а иштта дIаязбаьбар из бутт . Цул совгIа къона волаш эскаре гIулакх деш хиннача ТIой-Юртарча Гасаров Бахьаудинага гIалгIай метталла каьхат яздаьдар аз «Сердало» газета заметкаш язъеш из хилар бахьан долаш цун дог хьастар духьа. Цо цох гIордаьнна цецбоахирг (анекдот) даь дувцаш цигара цIавеначул тIехьагIа а дикка ха яьккхар. Цун кIалха июнь меттел аз ши дош оттадаьдар. Бакъда хIанз из шин дешах латтарца аз юстара даьккхар, хIана аьлча яздеш махулла лоацагIа а аттагIа а дола дешаш харжар эшарца. ХIаьта мангалаш а хьалххе тийса, ирдаь ахкарца кхаш леладераш хьежа раьза ца хила тарлора, цудухьа цу беттах мангала бутт аргда вай шо цунна мутIахьа дале.
Хьалха хIанз шира лархIа йоагIача замалахьа вай даьша шоаш лоам бахаш яккха ха низкъала а къиза а Iазап увзаш хиннаяле а царна ха карайоагIаш хиннай кхыметтел пхий, хIирий, кхыбола лоалахой, вайцига аьхки хоза ха латтача хана хьа а хьийхе, наьха самукъадоаха цIейш дезде. Из деш хиннад Маьтцели санна долча лоамашкарча элгацашка. Iаьдалцара гIулакхаш дилла вIашагIкхеташ вайнах ханнабеце а Дала ший дикаех кхетийташ хиннаб уж. ХIаьта аьхки хIанз а боккхийчеи кагийчеи наьха тоабаш Бейни яхача юртага кхаччалца машинашца хьал а бахе, цигара кхо сахьата гIаша элгац долча кхаччалца хьалтIабаьле безаме шоай гIулакх чакхдоаккх. Цу ворхIлагIча беттах Маьтцели аьнна цIи енна из бутт безбар ловра сона оаша ак ца яхе.
Михьардаьнна кхехкаш хул юрташка балхаш хьийкъа ялат кхашкара чудерзадеча хана. ХIанз механизмашца гуйре чуерзаелга чакхдоаккхаш дале а, Тутаев Албаста хьалха ма даккхара, цу беттах ардара бутт аьлча сона а нийса хургда аьнна хет.
Ишколе дешаш хиннав вай массава а. Из хиланза даргдоаца декхар дIадолалуча сентябрь беттах дешара бутт аьнна дIакхайкабар вIаштIехьа да мот сона, хIаьта октябрь сайIаьха бутт санна тIаийцача бакъахьа хургдацар-хьогI?
Ноябрь беттах чилан бутт оалилга могадеш бар таблица увттаяьчарех массехк саг. Со а мутIахьа ва цар яхачоа.
Хьалха гIалгIаша дувцаш махиллара, декабрь бетта 21-ча дийнахьа ах бийса ялча малх Iеле дIабодаш хиннаб. Цига кхо ди даьккхе, юха цIа а бийрзе зIанарашца вай дуне юха сийрдадоаккхаш хиннад цо. Иштта, 25-ча декабре дIадолалуш хиннад вайцига керда шу, шин кIира дездеши белгалдоаккхаши из леладаьндаь. ТIаккха Наджгоанцхой яха цун цIи январь беттаца дувзаденнар шоллагIдола дакъа мара ца хилча декабрь беттах Наджгоанцхой яха цIи цох тиллар ловш Акиев Хасолта ший хана хиннилгеи Барахоева Нина хIанз йолгеи теркалдича дIаязъеш а кхетаеш а зIамагIа болчарна сел чоалханеи йаьхеи ца хилийтар духьа Надж бутт аьлча гIойленагIа хургдацар-хьогI яха уйла керта чу латте а, деррига дош дизза дита деза яхараш совбоале, из а ла могаргда вайна ер вариант дIатIаэцаш яле. Дала аьттув хилба вай хIанз мукъагIа е тIехьадиса гIулакх кхы къерда ца дезаш чакхдаьккха довла.

МАЙСИГНАЬКЪАН Саламхан

№ 31-32 (12166-167), шоатта, 2 март, 2019 шу / суббота, 2 марта 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *