НАЬНА МОТТ IОМАБЕЧА НОВКЪА

Ха дIа мел йода, дикагIа кхетаду вай, къаман мотт ховш бола нах кIезигагIа хулаш болга, вай мотт лорабара, из цIенбенна дIа ца балийтара хIанззе оарцагIдовла дезилга. Цхьан-шин сага карагIдаргдолаш, хIама дац из. Цу гIулакха лаьрххIа паччахьалкхен гIо-новкъостал эш. Дувцаш дола дош даим дагадоаллаш, метта хIама тоаде гIерташ, къахьегаш ба цхьаццабола нах; Iилманхой, йоазонхой, хьехархой. ТIеххьарбараш, хIара дийнахьа яхар санна, берашца болх беш, мотт дийна лоаттабеш, хьабоагIа. Цул совгIа, шоаш балха тIа Iоаяь поалхам кхычарна дIайовзийта гIерташ, къа а хьег царех цхьачар: белгалду мотт а литература а хьехара наькъаш; вокхар кийчду тайп-тайпара вIашагIкхетараш, цига хьех наьна меттаца бувзабенна бола нах.

Iаьдало а йоакхо ю, укх тIехьарча хана, вай мехка дахача къамий метташ дийна лоаттадара. Боккха лоархIам болаш хIама хилар Россе паччахьа В.В. Путина, къамий метташ хьаллоацаш, юкъара болх бергбола комитет хьаярах дола амар арадаккхарах.
ГIалгIай къаман хьехархошта юкъе а ба бувцача лостамагIа къахьегаш хьабоагIа нах. Дукха ха йоацаш, Наьсаре кепа теха арадаьннад, А. Картоеваси Л. Хамхоеваси яздаь, кхоалагIча классе дешача берашта дола «Балха хьалхара тетрадь». Цо гIо дергда мотт Iомабеш дола книжка дикагIа кхетаде, карадерзаде, кхоллама говзал гучаяккха а дегIакхувла а. Тетрада тIа да школе Iомадеча книжкан хIара темаца нийсдаь декхараши тIадуллараши. Уж тохкача хана, дешархошта дикагIа довз тайп-тайпара метта доакъош: фонетика, дошкхоллар, дештIехье; хьалаха Iомалу предложене кертера а кертерза а маьженаш; предложеней хьакъехьа кхыдараш довз. Бувцаш бола болх беча юкъа, бераша бувзам оттабу халкъа багахбувцамца: кицаш, ховли довзалеш деш, уж кхетаде а, царна жоп дала а Iам. Кхоллама болх а бицбаьбац тетрадь оттадаьраша, берашта тIадулл дувцараш оттаде, таржамаш де, сурташ бесаш долча къоаламашца хозде. Цу тайпара тетрадаш эрсий мотт Iомабеча новкъа дола дукха ха я, «Кога тIехьа ког боаккхаш» яха цIи а йолаш.
ГIалгIай меттаца, литератураца дувзаденна а эшаш да уж тетрадаш, бакъда сих ца луш, уйла еш, оттаде деза уж. ТIаккха хургдац цар тIа цхьаккха тайпара гIалаташ, кхоачамбоацараш. Эрсаша оалаш да, эггара хьалха яь локъам дика хилац аьле. Из ала йиш я укх тетрадах а. Дукха орфографе гIалаташ даьд цу тIа. Айса дувцар чIоагIдеш, массехк масал доаладергда аз. Тетрада кхоалагIча оагIон тIа сурт да: кIаьнк латт денорга (календара) хьалхашка, цу тIа яздаьд «1 сентября». Вешта аьлча, эрсий меттала яздаьд. ГIалгIай меттала хилча, «1 сентябрь» хила дезар, тIехьа кIаьда хьарак долаш. Харцахьа яздаьд кхыдола дешаш: хIан (хьан), яшка (яьшка), юврагI (ювргIа), паьраска (пIаьраска), хьакъа (хьакха), къаьнаара (къаьнара), бе йоалла (бейоалла), цIенью (цIенъю), халац (хилац), даъа (даа), накъа доал (накъадоал), воал (воалл), дагахь (дагахьа)… Дерригаш дийца варгвац. ХIаьта а тетрадь дезац, цох бала пайда бац оалалуц сога. Эшаш да из, бакъда ма хулла гIалаташ доацаш, бе беза цу тайпара болх.

Белгалдаха деза маIана гIалаташ. Масала, 32-ча оагIон тIа йиIига сурт да. Цунна хьалхашка уллача тетрада тIа яздаьд «стихи» яха дош. Из а эрсий меттала мара, вай метта иштта оалаш дац. Ала дезар «стихаш» е «байташ». Хьаэц вай 15-гIа оагIув. Укхаза яздаьд: «Дувца шоаш дахача юртах, городах». Городах шахьар ала мегаций вай? Вай столице Магасе чувоаллача-м яздаьд Магас шахьар я аьнна. ТIаккха книжка тIа язде хIана мегац из?
Цхьадола декхараш йоккхагIча классашка дешача берашта а низткъала хургдолаш санна хет сона. Царех да 40-ча оагIон тIа вайна гур. Эрсий меттала язъяьча байта, гIалгIай меттала йоаккхаш, таржам де деза. Со шек ва, царна из дулургхиларах. БIарчча байт ца а луш, белггалара дешаш дала мегаргдар цу гIулакха лаьрхIа.
Цхьайолча байташта, сихаоаларашта кIалха язбаь автораш малаш ба хац. Уж язбаьб укх тайпара «А. Т.», «Г. Б.», «Хь. I.» Сона хала дац уж малаш ба ха: Арчаков Тухан, Горчханов Бадрудин, Хашагульгов Iаьла. Цхьадолча йоазошта кIалха вIалла а язваьвац автор. Цу тайпара хIама гу вайна 47-ча, 50-ча, 53-ча, 57-ча, 73-ча оагIонаш тIа. Даггара уйла йича, автор малав ца ховш, моттигаш а нийслу. Масала, 39-ча оагIон тIа да «Дика оамал» яха зIамига дувцар. КIалха латт (А.Ч.) Малав из? Антон Чехов вий? Вувцар Iумар яха кIаьнк хилча, из Чехов вац. Хила мег из Асхьаб Чахкиев, ца хила а мег. Лоацца аьлча, авторий йизза цIераш а тайпан цIераш а Iоязйича бакъахьа я.
КIезига дац тетрада тIа сецара хьаракашца даь гIалаташ. Цхьа-ши калам дIаязъергья вай 14-ча оагIон тIара: «Газа – Гузали яхаш хиннай. ЖIали – Къулац яхаш хиннад…» Сенна оттаду укхаза дIаьха такилг – тире? Цхьаккха така эшац цига. 17-ча оагIон тIа да укх тайпара кица: «Хала дар аьле бIу ма къожабе атта дар аьле тессе ма дита». Сецара хьаракаш нийса Iооттадича, из хургдар укх тайпара: «Хала дар аьле, бIа ма къожабе; атта дар аьле, тессе ма дита». Харцахьа юкъедоаладаь дош а гу вайна укхаза. «БIу» бац из къожабер, «бIа» (бIарг) ба. Укхаза дагадох сона Нальгиева Лемас дIаоала илли. Цо (иллиалархочо) йоах: «…Товраца, топаца, хьай дын бIаргашца дуне оагадел, ва кIанат…» Иштта кхы дIахо а. БIаргашца оагадац дыно дуне, баргашца оагаду.
Цкъа енна стихотворени цIаькха луш, моттигаш нийслу. Масала, 57-ча, 68-ча оагIонаш тIа я Хашагульгов Iаьлий борцакх ювцаш стихотворени; 33-ча, 73-ча оагIонаш тIа я Ведзижев Ахьмада «Iай» яха байт. Массехказа нийслу «Топо цаI вийнав, метто ийс вийнав» яха кица. Кхыча дешашца аьлча, болх ховш волча редактореи, техинически редактореи, корректореи кулг эшаш хиннад цу тетрадá. Кхы а дар цох дувца, бакъда лакхе аьнначо а тешаву, из тоаде дезаш хиларах.
Цхьаькха цхьа хIама да укхаза белгалдаккха дезаш. Хьалхарча тетрадо книжкан кхоалагIа дакъа мара чулаьцадац. Деррига книжка кIоаргагIа Iомаде, хетаргахьа, уж мо кхы а ши тетрадь дезаргда. Цар тIа болх беча хана, дукхагIа са еш хила беза автораш. ТIаккха цар бу болх кхы а чIоагIагIа эшаш а, накъабоалаш а хургба.

С. АРЧАКОВ

№ 25 (12160), ера, 21 февраль, 2019 шу / четверг, 21 февраля 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *