Дикадар доаде мегаргдац

ЗIамига волча хана денз, боккхача наха оалаш хеза ва со: «КIеззига мара деце а, сага даь дика хIама доаде мегаргдац». Хетаргахьа, цар из оалаш хиннад, цу тайпарча дикаех дуккхача наха пайда боалаш хиларах, цхьанне даь дикаш иттанега, бIаьннега кхоачандаь. Тахан са ювца безам болча Ильясанаькъан Iайнайна дукха дикадар де карахдаьннад, карарча хана балха еце а, ше хьабенача новкъа къаман накъаяла гIерташ, цун сий даргдар де гIерташ хьаенай из даим.

Iайна кхувш енай Наьсаре баьхача Ильясанаькъан Зоалтрий Зяудинеи Саганаькъан Мухьмада Раисайи дезале. Бера хана, нанас совгIата лаьрхIа каьхата пандар эц ший йиIига. Укхаза белгалдаккха деза, цу дезале йиIиг цаI мара ца хиннилга. Вешта, кIаьнк а (Мухьмад-Башир) хиннавац цаI мара. Iайнайна шийна низткъало хургдар цу хана пандар Iомабе, бакъда уллув говзал йолаш нах хиларах, кастта ашарий дунен хозал йовз цунна. Шуча яр цун Тутайнаькъан Лида яхаш, цо хьа а хьехаш, чехка хьакхаштайоал йиIиг пандарца. ЛадувгIа ашараш яр цо юххьанца дукхагIа лийкхараш. Цу тайпарча ашарашца дешаш эшаш хилац, хIана аьлча мукъамо хьалхашка дийна долаш санна хьаувттаду тайп-тайпара сурташ, сомайоах бе-бе уйлаш. Наьсарерча АМООСа (Алханчуртски хий дулла а хий детта а система) урхаллен юхе бах цу хана бувцаш бола гIалгIай дезал. Дукха кхыча къамех бола нах а нийслора укхаза Iеш. Ашарий школе балха а волаш, каьхата пандар (баяна класс) хьехаш вар Наьсаре Юрий Николаевич яхаш эрсий зIамига саг. Из вахар Тирка йистошкарча гIазкхех йолча йоккхача сага, нани Юля оалар цох массане, цIагIа квартира лаьца. Балхара чувеча коара бераш гулдийя, царна баян, аккордеон, гитара лекхар цо. ДукхагIа лийкхар лоамарой халхара йиш яр, кхыча къамашта а дукха езаш йола лезгинка. Берашта цу сахьате езалора цун ашараш. Цох хьагар, ишттал дукха бе-бе инструменташ дIалакха харах. Iайнай вахара, дIахо хоржаргболча наькъа дикка Iаткъаш хилар йоккхача сага ашараш мерзъеш дувца къамаьл. «Хьона могаргда ноташ Iомаде а ашараш дIалакха а», — оалар цо даим. Иштта йода из дукха гаьна йоацаш хиннача ашарий школе деша. Из цига дIайигар яр цун нана. Бераш хоржаш, деша дIаийдеш баьгIараша моллагIа цхьа илли алар дех. Iайнас царна оал бекаргах дола илли. ЗIамигача иллиалархочоа тIоараш техе, деша дIаэц. Цунца цхьана юкъерча школера дешар а дар леладе дезаш. ХIаьта цигара Iилмаш а эшаш дар, уж доацаш йиш яцар. Наьсарерча №2 йолча юкъерча школе Iойодаш, цигара яьлча ашарий школе хьалйодаш, иштта шин даькъа екъаенна лела дезаш дар йиIига вахар. Царех кертера малагIа да, кертерза малагIа да, аьнна хаьттача; хетаргахьа, жоп дала хало хургдар, цунна цхьатарра лоархIаме хеташ дар из а вож а. Цудухьа цхьатарра дика деша гIертар из уж шаккха дешар. Цига дешар укхаза накъадоалар, укхаза Iомадер цига накъадоалар. Школерча хоранна юкъеяха, берий иллеш доахача дакъа лоацаш хулар Ильясова. Дуккха моттигаш нийслора цу берий тоабо шоай школан сий доаккхаш, укхаза деша дагIараш цхьа моллагIа бераш а доацаш, цхьацца говзал йола бераш долга къаьгга дIахайташ ханаш хулар. 1982-ча шера цхьатарра ши школа яьккха йоал Iайна:ашарий школеи юкъерча школан бархI класси. ДIахо фу дергда, мича гIоргья яха хаттар цунна хьалхашка отташ дацар, хIана аьлча цо хьалххе шийна белгалдаьдар вахар керттера гIулакх: ашараш, иллеш, иллиалархочун никъ. Шолжа-ГIалий тIарча ашарий училище дIачулу цо ший каьхаташ, дукха ха ялале, из цун тхов кIалха деша а йолалу. Хоза Iи деш йолча тайп-тайпарча гаьнашта кIалха цхьатарра хьахозаш хулар юхегIолла тIехдаьнна додача Шолжа талгIеша ду тата, дукха гаьна доацаш шозза вIаштIардаьча цIагIара йоагIар пандарий, чIондаргий, зурмай оазаш. Хин татаца дIа а ийя, уж дIахо дIайолхаш санна мотталургдар. Укхаза яр Шолжа-ГIалий тIара ашарий училище, цу чу яьшкпандар (фортепиано) Iомабеча классе ягIар Наьсарера йиIиг. 1982-1986 шерашка цига дешаш а хинна, толамца из училище чакх а яьккха, дIахо а деша, балха говзала лакхаленашка кхача лоархI цо. ХIанз цун никъ мехка столице Москве бодар. Культуран институте деша безам болаш яр зIамигача гIалгIай къамах хьаяьнна йоI. Хьалха лоаман кхалсага гIанахьа а ца дайна хIама дар цунна дагадийха хиннар. Из лакхале а йоаккх Ильясовас, деша дIаотт. Из дешар а болх а безаш харжар бахьан долаш, дика а деш. 1988-1991 шераш дIалу цо цига ше яьккхача ханá. Хетадала тарлу, хIанз кхоачам хиллал дийшад цо, саца а мегаргья, аьнна. Амма Iайнай уйла кхыча тайпара яр, дIахо а деша, керда а ца яйза а балха оагIонаш йовза лоархI цо. Цун из вIаштIехьадаргхиларах шеко йолаш вацар цхьаккха а из йовзаш вола саг. Оамал яр цун иштта, ше де аьнна дIатIайийрзар хьадеш. Институт яьккха яьннача шера отт из Гнесинар цIерагIча ашарий Российски академе. Факультет яр халкъа хорий дирижер хила Iомаеш. Из гIулакх дика довзаш, зIамига йолча хана денз дезаденна а яр Ильясова. Балха йоллаше а, деш цо цига. ХIаьта балха из яр цхьан хана ше дийшача Наьсарерча искусствай школе. ХIанз иштта цIи йоаккхар цох. Укхаза Iайна завуч яр. Цу хана хилар тха довзар а эггара хьалхара вIашагIкхетар а. Со цу хана «Наьсархо» («Наьсарен оаз») яхача газета корреспондент вар.
Культуран института халкъа кхоллама факультете дешаш йолаш а академе ягIаш а багахбувцам бовза гIерташ, цунна юкъера иллеш Iомадеш, дIайолалу из. Эрсий фольклора юкъера «Аренца сов хьалха кхаьчад хьо, тоачолг», «Яхаш-текъаш йиIиг яр» яха а кхыдола а иллеш дезалу Iайнайна, уж Iомадеш, болх а бу. Царца а кхыча иллешца а цун теркам дукхагIа тIаозаш хиннар дар кхалсага атта доаца вахар, хьал-таро, оамалаш, гIулакхаш, Iаьдалаш, дог-уйла. Цу тайпара болх беш дагадехар цунна гIалгIай шира иллеш гулде а дIаязде а. Ше дешара цIаена йолаш, Инаркъанаькъан Хасолта Мадинайца вIашагIкхетар хилар цун. Вайна ховш ма хиллара, Мадина ашарий школан къаьнагIйола хьехархо а, хора дирижёра болх дик ховш а яр. Цо вIашагIтеха, №1 йолча Наьсарерча юкъерча школе хиннача хора доакъашхо хинна ва со-се. Инаркиева цу хана кхийна нийсъенна йоI яр, хIаьта со, хетаргахьа аьлча, 5-6 классе дешаш вар. Iайнайна ховра из а халкъа багахбувцам дукха безаш, ховш саг йолга. Цудухьа яьлар из цунца дага. Вокхо геттара къоабалдир йоIа дагадийхар, ший оагIорахьара цунна гIо де а хьежар. Фольклора юкъера иллеш тIадола нотай тетрадь дера цунна Мадинас. Тахан ноташца моллагIа йиш дIаязъе ховш ба вай къаман мехкарий а кагий нах а. Ашарий дунен хозал, кIоаргал яйзай царна. Цхьа ха хиннай, сел дукха ха а яц из хинна, ашарий йоазув де ховш, вай къаман меттел, ерригача Даькъастен къамий а саг лаха хала долаш. Вай тахан лоамарой халхар ( «Лезгинка») деш бола мукъам эггара хьалха дIаязбаьр композитор Милий Алексеевич Балакирев хиннав, ше эрсе вале а. ХIанз-м дукха ба из дулургдолаш нах, духхьал гIалгIашта юкъе а. Иштта халкъа иллеш, ашараш дIаязъяь хиннай Инаркиевас иллиалархочун никъ безабенна йолча Ильясовна деннача тетрада тIа. Къаьстта дезаделар тIеххьарчунна «Тайпан мел бараш» яха халкъа илли. ХIана дар цу хана из дезадалар. Лаьттар гIалгIашта хала ха, сагота ха яр. Фусамех беха лелаш бар дукха нах (1992). Илле чулоацам бужаш бар дуккхача наьха дог-уйланца. Цудухьа эггара хьалха из илли Iомаде а дIаала а лаьрхIар Iайнас, духхьашха ший къаманна хьалха иллиалархо санна сцена тIа арайоалаш. Дийкар из илли. Цунца цхьана езаелар хIанзалца малий ца хайна йоI:

«Оаш тамаш ма елаш,
Са дада вац, аьнна,
Са дада ва шоана
Тайпан мел бараш.

Оаш тамаш ма елаш,
Са нана яц, аьнна,
Са нана я шоана
Тайпан мел яраш.

Оаш тамаш ма елаш,
Са воша вац, аьнна,
Са воша ва шоана
Тайпан мел бараш.

Оаш тамаш ма елаш,
Са йиша яц, аьнна,
Са йиша я шоана
Тайпан мел бараш.

Оаш тамаш ма елаш,
Iаьржа лаьтта эттI, аьле,
Дада воацача ва дезала
ЭттIа дог да шоана.

Оаш тамаш ма елаш,
Мела догIа делх, аьнна,
Нана йоацача ва йиIий
Делха дог да шоана.

Оаш тамаш ма елаш,
Нажа гIа дож, аьнна,
Воша воацача ва йиший
Дожа дог да шоана.

Оаш тамаш ма елаш,
Баьца зиза дож, аьле,
Йиша йоацача ва йиший
Дежа дог да шоана.

Цу хана Iайнас дог гIоздаьнна, айденна, юхь тIа елар долаш илли аьннадаларе, къамо из тIаэцаргьяцар, хIана аьлча нахага сагото йолча хана, халхавувлар, бегаш бар, сина сакъердам, салоIам лехар ший мохк безача сага дулургдолаш хIама дац. Ший къаман дагара яр из цу хана, цунга а яр сагото, дог делхар. Иштта хила а веза бакъвола илланча, нах белача хана велаш а, нах белхача хана велхаш а.
Халкъа багахбувцам бовзача, Iомабеча заман чухь, Iайнайна гIо-новкъостал деш вар Зоалтрий Зяудин. ЙиIий даьна дика ховра наьна мотт, шира дувцараш, кIоанолгаш. Каст-каста хулар цар цу хьакъехьара къамаьл, дагабалар, цхьана дешар цхьадола халкъа йоазош. Дагахьа ховр, хозар юхадувцаш а нийслора. Хьехам бора дас, наха товргдар, товргдоацар фуд оалаш. Тахан Зяудин воацаш ва, хIаьта а ший йиIий дагахьа дика лар йита, цунна тIехьаленна хургдар Iомадаь, дIавахав из бакъдунен чу. Дала тоайойла цун цигара моттиг.
Ха дIа мел йода кхоллама лехамаш кIоаргагIа хулаш доагIар Iайнай. Вахарах, дуненах, наьха декхарех, гIулакхех довзийташ, цар маIан доашхаш, кхетадайташ дола иллей мугIараш дар цо хIанз лийхараш. Тахан а сайна хозаш санна хет сона итташ шераш хьалха Ильясовас дIааьннача иллецара мугIараш:

«Елха нана йоацача цу пана мехка,
Када йиша йоацача эрий цу ара,
Елха нана еций хьа ва йоара меца борз,
Када йиша еций хьа Iаьржа ва хьаргIа…»

Из илли моллагIча оазаца товш, дIаоалалуш дац. Цунна ший тайпара ека оаз еза. Iайнас дIаоалача хана, лаьрххIа из цунна яздаьд аьнна хеталора. Сел товш дар халкъа илли цун ашара пхаьний декарга а гIарага а, вешта аьлча, нийса дIаоттаяьча оазо беча балхага. Из илли дIаоалаш хезад сона цхьаькха цхьан сага. ЛаьрххIа сона. Тхо шиъ цхьана висача хана, из вар РСФСР гIорваьнна артист хинна Хамхой Ахьмад. Цо из оалаш хинна тоам санна, кхы кIезигагIа боацаш салоIам хилар сона из илли Iайнас дIаоалаш хезача а.
Лирически иллей доккха дакъа да мехкараша шоай безам бувцаш даьхараш. Цу тайпара чулоацам бараш дар Iайнас доахача иллешта юкъе. ДукхагIдола цу тайпа иллеш мехкараша шоай бала кодабеш даьхад, цаIаш везачунцара къоастабаь хиннаб, вожаш зIамигача сага Iехабаь е ца вашаш бита хиннаб, массагIа хул дукха безача наха юкъе. Царех да Ильясовай «ЙиIий илли» а:

«Iуйре ялара хIана оал?
Сайре ялара хIана оал?
Везачох яьккхача йоIа
Дуне далара хIана оал?
Аз сай бала кодо шуга,
Аз сай гIагIа кодо шуга,
Везар вита сога ма йоах,
Цавезачунга дIагIо ма йоах…»

Ше завуча йолча хана, Ильясовас цхьацца керда хIама юкъеденадар ашарий школан вахара. Масала, цо вIашагIтоххалца иллеш доахаш берий тоаба яцар цига. Тайп-тайпарча классашка дагIача бераша дукха йоккха йоаца хор хьайир, Iомадир бе-бе халкъа иллеш. Цар уж хоза а доахар. Укхаза цхьацца новкъостал хулар композитор, хьехархо йолча Шедежанаькъан Фаризас «СелаIад» яхача берий журнала тIа кепа еттача иллей дешаехи цар нотаехи. Цу иллешка гIолла берашта довзар шоай къаман вахар, лелар, мотт, багахбувцам. Из гIулакх дезаденна, бераш шоаш а доладелар иллеш леха, дIаязде, эггара хозагIа шоашта хетараш дIа а оалар цар. Вешта аьлча, кхоана вай ашарий, иллей гIулакх дийна лоаттадергдола нах бар Iайнас кхебеш хиннараш. Иштта болх бешше, академи чакхйоаккх цо. 1994 шера август бетта из къахьега йода культуран министерствон искусствай отдела болхло йолаш. ДIахо цох керттера болхло хул цу отделе. 2012 шерагара йолаенна, 2015 шерага кхаччалца, цо къахьег культуран министра кхоллама даькъах йола заместитель йолаш. Укхаза концерташ чакхдахари, дешара моттигашта тIахьожам лоаттабари дар цун керттера кхоачашде дезаш хинна декхараш. Из а иллиалархочун болх а теркалбаь, Iайнайна еннай «ГIалгIай республикан искусствай гIоръяьнна болхло», «ГIалгIай республикан халкъа артистка» яха цIераш. Дуккхача шерашка, дика къахьегарах республикан кулгалхочо Ю-Б. Евкурова енна сийлен грамота а я цун. Iайна пенсе яха, карарча хана цIагIа я. Могаш йоацача наьнага Мухьмада Раисайга хьажа, цунна фу эш ха гIерт из. Цул совгIа, цун ший а ба дезал. Цун фусам-да юриста дешар дийша Мусенаькъан Мухьмада Руслан ва. Iайнайи Русланеи воI-йоI кхийнад. ВоIа Тимура, дукха ха йоацаш, саг йоалаяьй. ЙоI Дали вайцигарча университета юридически факультета хьалхарча курсе ягIа. ГIулакхаш дукха дале а, хIаьта а кхоллама болх бицбеш яц из. Инаркъанаькъан Мадийнагара культуран министерствога гIолла ийца а ийца, 2015 шера цо арадаьккхар 60 илле ноташ тIадола тетрадь. Iайна ше хиннай цун редактор. Духхьала халкъа иллеш даьха ца Iеш, Ильясовас доахар цхьаболча вай поэтий дешаех кхеллараш а. Царех цаI дар Вешкаранаькъан Мухьмада «ГIалгIай назам» яхача байтах даьккха. Цун дешашца чакхдаккха лов сона сай йоазув:
«Турпала наькъагIа йоагIа тха Даьхе,
Хьо езаш, хьа духьа лов тхона даха,
МоастагIа калургйоаца сийдола гIалгIай:
Лир доага йижарий, яхь йола кIантий…»

С. Арчаков

№ 34-35 (12169-170), ера, 7 март, 2019 шу / Четверг, 7 марта 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *