Ловзарашцеи ловзара куцашцеи бувзам бола берий багахбувцам

Вай къаман нонагIо да, тайп-тайпара ловзараши иштта ловзара куцаши. Бера ши-кхо шу даьлча денз, уж ондадовллалца бераш бе-беча ловзарех ловзийташ хиннад. ХIаьта йиIигаш пхи-ялх шу даллалца кIаьнкашца къоастам боацаш ловзар могадаьд вай Iадато. Цул тIехьагIа «кхалнаьха» балхаш де: пхьегIаш йила, барзкъаш дитта, тха алха, из къадж де, корхаш хьаде, ноанал де, аьхинг хьувза, тIалхах маша дIабувза, ферташ е Iомаеш хиннай йиIигаш боккхагIча кхалнаха. Цул совгIа царна могадеши леладеши хиннад, йиIигий ловзараш а: джIаккайх ловзар, тIаршингах (пхе кхерилгах) ловзар, тениках ловзар. Цу хьакъехьа яздаьд Мерешков Султана ший цхьан книжка тIа. (хьажа: «ГIалгIай ловзараши ловзара куцаши», Ростов-на-Дону, 2012).

Цу тIа да ловзараш санна сихаоаларгаш, дагардергаш, ховлеш довзалеш, говза хаттараш. Цул совгIа, укхаза тахан кепатох цхьацца дош хувца а хувцаш оалаш хиннача цхьан сихаоаларга массайтта тайпара оагIонашта (цхьа дакъа кепатехад дувцача книжка тIа). Ала деза, гIалгIай меттала дагардергаш нонагIо дале а сихаоаларгаш геттара кIезига долга. Халкъо ший метта говзалца вIашагIдехкараш дикагIа а вIаши гарга йола оазаш йолаш а да:

Со чутакхача да ча чутакхац; ча чутакхача да со чутакх.
Со чукарчача да ча чукарчац; ча чукарчача да со чукарч.
Со чуловжача да, ча чуловжац; ча чуловжача да, со чуловж.
Со чу шаршача да, ча чу шаршац; ча чу шаршача да со чу шарш.
Со чукарче, ча чу ма карча; ча чукарче со чукарча.
Со чушарше, ча чу ма шарша; ча чушарше со чушарша.
Со чуловже ча чу ма ловжа; ча чуловже со чуловжа.
Со чутакхе ча чу ма такха; ча чутакхе со чутакха.
Ча чу шаршача голла со чу шарш; со шаршача гIолла ча чу шаршац.
Ча чутакхача гIолла со чутакх; со чутакхача гIолла ча чутакхац.
Ча чукарчача гIолла со чукарч; со чукарчача гIолла ча чукарчац.
Ча чуловжача гIолла со чуловж; со чуловжача гIолла ча чуловжац.
Со чукарче, ча чу ца карча; ча чукарче со чукарча.
Ча Iокарчача со ма карча; со Iокарчача, ча Iо ма карча.
Кхы а да вай сихаоаларгаш:

Бер чу жерч, жер чу шерч.
Кхаь кIоага чура, кхо боарха, кхо пхьид.
Кхаь кIоага чура, кхо къоарза, кхо пхьид.

Царех лархIа мегаргда, вай йоазонхоша яздаьча сихаоаларгех. Уж нонагIо да. Оаха шоана довзийт Мерешкнаькъан Султана яздаь сихаоаларгаш:

ЧIерха1 тIа элла маша чIилаб2,
ЧIагIашкацара3 чIий4 аз айса тилаб5.

Херха тара я ферха6 цергаш,
Хьун йистошка сай ба жержаш.

ДагIа бажаш боаллар гIолаж7-жий
Цо чудера тханкаш ший.

Пхьоалле кхувсаш лейси8,
ЖIов тохаш болат тувсий?

Тiалхах9 йоалла чIичкъе10,
Тиша маша-биркъе.

Дейца лаьца чкъаьра,
Биар, къу ва къаьра.

Жiолам11 бахьаш доагIа Эсса,
Тедаш вода къоано Эса.

Хьайра оагаш эшар чувчакх,
Доа беза баккха чабакх.

Аьшка-пхьаро кхийсад лейси,
ЖIовнаца болат тувса.

Къурда12 йилла вира тиллад кодж,
Жена хьалха йоагIа модж эга бодж.

Кхаьрача дийнахьа къаь вахав йиа пкъи,
Ворда дIайожаш тессаб ши ткъе.

Харача хена тIа ягIа къорашк13,
Жена юкъе бажаш — массехк гIолаш.

Хи-баьце яьжа бIийг яьннай Iангара,
ЙоI йоагIа кIудал чу, хий дахьаш хьастара.

Даде хьабаьб лакха лоами,
ЙиIиг йоагIа бахьаш чами.

Хьаьро гIоргIа эхьаб жувр,
Дына эзза тиллай нувр.

Са хIанги14 хьанга?
— Сога я хьа хIанги.

Ша башача хана ши бажа, жа дажача вахав.

ГIор йолча горий15 дац, горий долча гIор яц.

ГIайте хьийга къа да гIеттий,
ГIеттий хьийга къа да ГIайте.

Ша тIа яьнна ча, шаттий16 яьннай,
Шаттий яьнна ча, ша тIара яьннай.

КIи ча дахьа енай, хьунагIара йоккха ча.

Шахьаваха17 воагIа Шахмарза,
Шахьара йисте кхаьчав.

Ший цIа-цIай цIа, цIай цIа-ший цIа.

ХьунагIара гIа дежача жа дажа долх,
Аренца зиза техача жа даьгIа18 долх.

ХьажкIашта ка19 баьккхача, комо ка лургда,
Комо ка делча шортта тха хургда.

Iамарчий бердашка къора кхокхарч20,
Хьун йистошка – чхьовкарч21.

Лоам тIа сай, лоам кIала сосакх22,
РаьгIа жа, аренца додакх.

ГIоргIача гIора тIа шийла гIоа йиллай,
Шаьрача ша тIа, шаьра ша биллаб.

Лоам тIа шанаш, аренца шонаш.

ГIоргIастаца – гIоргIаш, фаттанца шолхаш.

Чкъаьрий долча хилац чкъордаш23, форда чу – чкъаьрий.

УстагIа ларгача тха, лаьтта аьхача – кха.

Кхаца24 йила гила кхес къег.

Къулга25 чу тIоа бетта техача пицха26,
Шараца хургба шортта налха.

Кхаьрача дийнахьа къаьр27 вахав, йиъа пкъи28.

Харача хена тIа ягIа къорашк29.

Хи – баьце яха бIийг, IанагIа яьннай.

ТIош тIа вордаш, вордаш тIа тIой.

Чкъойго30 чкъораш чкъорда йихьай,
Чкъордо чкъойга чкъаьра бихьаб.

Къорга чу ийккха чкъойг, оакхарех хьулаеннай.

ДагIа бажаш боаллар гIолаж,
Жа лергача даьккхар тханкаш31.

Маркхал32 хьаха эша ткъоарашт33,
Хьун йисте кхайка къорашк.

Хара34 хоарсам, хьаьра хьоарсам.

ДIахо долха сихаоаларгаш хьадийцар Сурхо тIара Матенаькъан Илез ва.

Саг чу ца текхача ча чутакхаргьяц,
Ча чу ца текхача саг а чутакхаргвац.

Ябакх аьл тIа яьккхача йоалтIе сатта,
ЙоалтIе соттайича ябакх кхач.

ЙиIигий ловзарий белгало хиннай, царех ловзаро цар кулгаш кадай доахаш хилар. Цу гIулакха могадаь хиннад «Кулгаш кIалтIара дахар» цIи йола ловзар а. Цох кIаьнкаш а ловзаш хиннаб. ХIаьта духхьал кIаьнкашца мара ловза ца тугаша йиIигаш а царца ловзаш бола кIаьнкаш а хилча, уж бегашта футтарбора: «КIаьнкашта юкъера вайнар, йиIигашта юкъера кораваьр», «ЙиIигашта юкъера яйнар, кIаьнкашта юкъера кораяьр» оалаш.
Автора укх деношка аьттув баьлар цаI сихаоаларги шиъ дагардерги, Танкенаькъан Хьасана Висан-Гирегара дIаязде:

Сихаоаларг
Са ийс цIенна тилла ийс чана кIина тхов.

Дагардергаш
Азига бизига, биза цIалга,
Шахь шейтIе лом цIе-цIе,
ЦIеча буне дог доахе, сакъерде,
Хьанехка тик… (цIи йоаккх, ловзара аргIа кхоачача кIаьнка (йиIига).

Къа-къа-къанзали,
Фатт-катта цогали,
Цогала нана–цу буарг,
Шийна делча — ца дуарг,
Наха дала ца тугарг…

(ДIаяздаьр Мерешкнаькъан С. 22 февраль, 2019 шу, Нана-Наьсаре)

ЙиIигаш, кIаьнкаш ловзача куллах, гIолгех, бIарех, лечкъаргах, хьалха воаларгах адара, каьрдига бургацах, таьлгах ловзара яхьаш увтаяр, могадеш хиннад, вай Iадато, цар ялх–ворхI шу даллалца. Цхьабакъда кIаьнкашта бехк хулаш хиннаб йиIигашца ловза юкъебахача. ХIаьта говзал совъяккха «уж джIаккайх», «тIаршингаш», «кулгаш кIалтIара дахарах» цIераш йолча «йиIигий ловзарех» шоаш къаьстта ловзар а могадеш дар, оалар боккхагIчар.
Укхаза белгалде деза, кIаьнкашта а къахьегама маькарло, говзалаш боккхагIчар, шоаш масал а луш дIахьехаш хинналга, уж зIамига болча хана денз, царна дулургдола балхаш хьалха а доахаш. МаIа берашта лаьрхIа ловзараши, ловзара куцаши дукха хиннад. (Хьажа: Мерешков Султан, «ГIалгIай ловзараши ловзара куцаши», Ростов-на-Дону. 2012). КIезига хиннадац ховлеш-довзалеш, кицаш, говза хаттараш, дагардергаш, къонахий яхь ювца шира дувцараш, хьехаме алараш. Уж йиIигашта а кIаьнкашта а довзийташ хиннад къоаноша. Уж кепатехад тайп-тайпарча багахбувцаша книжкаш тIа. Къаьстта лоархIаме да, уж дерригаш а гIалгIай багахбувцама антологе тIа кепатеха хилар гIалгIайи эрсийи меттайл (хьажа: «Антология ингушского фольклора» В. 1-10 т. Нальчик 2003-2012). ХIаьта царех пайда эцаро гIо дергда, къаман сакхетама маьхалаш йовза, дикагIа кхетае, царех бизза пайда эца.
Сихаоаларгаш аларца новкъостал хулаш хиннад берашта мотт шаьрбеча. Цу даькъе дика аьттув луш хиннаб дагардергаш Iомадаро а. ТIеххьардараш нонагIо да, вай багахбувцамца, дIаяздаь а кепатеха а. ГIалгIай мотт мара, кхыдола метташ Iомаде аьттув бисача замалахьа, берашта мотт шаьрбеча пайда эцаш хиннаб, иштта иллеех, ашарех. ХIаьта берий хьаькъала ирал, маькарло тохкаш леладаьд говза хаттараш, ховлеш-довзалеш, хаттарца йистедоала кIоанолгаш. Берий сакхетам лакхбеча дика новкъостал хулаш хиннад, фаьлгех, ширача дувцарех, кицаех, хьаькъале хьехам луча аларех, оаламех. Вай Iо мел дийцараш кепатеха да лакхе хьоахадаьча, вай багахбувцама антологе итт тома тIа. Царех пайда эца хьакъ да аьнна хет сона, вайх хIаране.

С. ЗААМИЕВ

1. ЧIерх (й,й) — машикуль
2. ЧIила (б) — распустить плетение
3. ЧIагIашк (д,д) — челнок
4. ЧIий (б,д) — шпулька
5. Тила (хандош) — наматывать
6. Ферх (д,д) барс кавказский
7. ГIолаж (б,д) — баран//овца с тройным подбродком
8. Лейси (д) — меха кузнечные
9. ТIалх (б,д) — домашний ткацкий станок
10. ЧIичкъе (й.й) — вал ткацкого станка
11. ЖIолам (б,д) — нанос
12. Къурда (й,й) потник под вьючное седло осла
13. Къорашк (й,й) — глухарь
14. ХIанги (й,й) — неглубокая, большая миска
15. Гор (б,д) — слепень
16. Шаттий яла (хандош) — скользить по льду
17. Шахьаваха/яха (хандош) — запыхаться
18. ДаьгIе (й.й) — равнина, место медосбора
19. Ка (б,д) — метелка кукурузная
20. Къоркхокха (б,д) — горлица
21. Чхьовка (й,й) — грач
22. Сосакх (й,й) — безоаровый козел
23. Чкъорд (д,д) — жаворонок
24. Кха (д) — горское мыло, щелочь
25. Къулг (б.д) — маслобойка
26. Пицха (б,д) — пахталка
27. Къаьр (в,б) — посыльный
28. Пкъи (й) — молозиво
29. Къорашк (й.й) — глухарь
30. Чкъойг (й,й) — хорек
31. Тханка (д,д) — настриг шерсти с одного барана
32. Маркхал (б,д) — раствор
33. Ткъоарашт (й.й) — терка
34. Хара (й,й) — дупло

№ 37-38 (12172-173), ера, 14 март, 2019 шу / Четверг, 14 марта 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *