Кицай чулоацамах – массехк дош

«Кица» яхача деша маIан да, халкъа юкъе моллагIча а вахара оагIонца бувзам болаш, говза, хьехаме, дувцача деша терко тIаозар. Ма дарра аьлча цу юкъе доагIа даьржа кицаш-притчи, цхьалха кицаш-пословицы и поговорки, алараш-изречения. Цхьалха долча кицаех цаI шоллагIчох къоастаде хала хул. Бакъда, уж шоай чулоацамга диллача, дукхагIдараш маIан гучахь долаш а нундоагIаш (тардаь маIан) долаш а да. Масала: «Адамий барт кхерел чIоагIагIа ба» яхача кицан цаI мара маIан дац. ХIаьта «АргIа йоацаш кхихьа йорт, йоал йоацаш йиссай» аларца да, гIулакх доацаш, моттийта, цIера-хозама арахьа леларах бала пайда бац яхалга. Наггахьа нийслу сардама кепе дола кица а: «Аьлан воI агара ма валва, берза кIаза къоргара ма яйла, яхь йоацар нанас ма волва». Укхан маIан дувзаденна да, аьлаша наха низаш деш, цар рузкъа дIадоахаш хиларах, хIаьта берзо сага зенаш дирца, тIаккха яхь йоаца кIант гIалгIашта юкъе лерхIаме хиннавац.
«Аьннар хозаргдоаца воI-вошеи, яхача яхаргйоаца йоI-йишеи ма хилда вай». Укх кицан маIан цкъарчоа гучахь да, «аьннар хозаргдоаца» яхалга, «дIааьннар дергдоаца», яхалга да, «яхача яхаргйоаца» яхар «маьре яхача тар а луш, лерхIам а болаш Iергйоаца» яхалга.
«Аьхки – мело, Iай – хало». Ахккан къа а ца хьегаш лийннар, Iай даа-мала, дувхар, хьайбашта доакъар доацаш лийннав алар да ер.
«Аьшка ниI зIара наIарга яхай». Ховш да наIараш шоаш лелаш йоацалга. Укханца халкъо тардаьча маIанца йоах, вIаьхий саг (цу замах аьшка ниI йолаш хиннаб таро яраш), къеча (зIара ниI йолча) нахагара, рузкъа деха дезача кхаьчаб.
«Бехк муш хинна тIехьа а такхац, муIа хинна хьажаюкъе а богIалац, баьккхачоа баьккхалга хов». Укх алара маIан да бехкаш ма дахийта яхалга.
«Бакъдолчоаи харцдолчоаи юкъе пхи пIелг пордув мара яц». Укхун маIан да, бIаргадайначоаи хьахезачоаи юкъера юкъ йовзийтар. Вешта аьлча бакъдари харцдари къоастадар. Укханца товш да. «Хезачох ма теша, бIаргадайначох теша».
«Бийса яьккхача хударо мотт Iомабаьб». Укх алара чулоацам ба, моллагIа, чоалхане, цIенхашта дола гIулакх ма тарлу сихагIа дIадерзаде, цу юкъе мотт-йоахар, аьлдитташ, Iотбаккхаргаш, меткIаьллеш юкъе ювцалга доладалехьа.
«Биза кад (йиза пхьегIа) тIехбаханза (яханза) биссац (йиссац)». Массе а долча хIаман хьакъ дола боарам хила беза яха уйла йоашхаш да ер кица.
«Божа уст лургбоацачо, беттача Iаттах ваьккхав». Сутарча, эсалча сагагара хила гIо-новкъостал дац яхалга да из.
Дикеи вои вIаши дустача хана оалаш да ер дешаш: «БIена биркъе хул лаьчан кIориг, бIенара даьлча лаьча хул цох; бекъашха хоза хул вира кIориг, доккха хилча вир хул цох».
«ВоккхагIчунга ийс пхьа ба», яхачун маIан да, зIамагIбараша мел даьчоа хьалхара жоп дала дезар из ва аларца.
«Воча наьха моака дуачул, дикача наьха тух-сискал даар тол». «Воча нахаца гаргалол хулачул, дикача нахаца дов хилар тол», «Дикача наьха зIамагIа хилар тол, воча наьха тхьамада хулачул». Ер кхоъ кица вIаши гарга а маIан цаI долаш а да.
«Гаьнара лекха зурма хоза хиттай». Укх кица маIан шиъ да: нийсеи тардаьи.
«Гуйран михо кхо во денад, бIаьстан михо кхо дика денад». Шера ха хувцаш йоагIача гуйран михаца ца магар доагIаш а бIаьстан йIовхал отташ а хиларах аьннад ер кица.
«ГIалгIай мотт ховчоа массе а къаман мотт ховргда». Укхан чулоацам ба: гIалгIай мотт цIена ховчоа эхь-эздел довз. Эздий саг моллагIча къаман нахаца тарлургва.
«Дагардар – диста лелх». Дагадоалар ала гIерт яхалга да из.
«Дер дайначо даьр дийцад, воча тIехьено даьй бийцаб». Мекъача къахьегама тIера воацачо, наха карагIдаьннар дийцад, даьша леладаьр мара дувца хIама доацача тIехьено даьй бувцаш хиннаб яхалга да.
«Даь-йиша – даьра ча, наьна-йиша – медза Iаг», «Даь-йиша – тух, наьна-йиша модз». Ер ши кица цхьа маIан долаш да. Каст-каста веший бераш бIаргагуча даь-йишас, дукхагIа чувхаду уж. Наггахьа мара уж ца гуча наьна-йишас хьесташ леладу.
«Денача хана – нускал, эттача хана – Iу». Укх кицан чулоацам ба, нускал денача хана хозача гIулакхаца хул, Iунал де эттача хана Iу къахьегара тIера хул яхалга.
«Дукха хекхабеннача кхерий тIа, Iов летаяц». АргIа йоацаш ваха моттигаш хувцар ца могадеш дола алар да ер. (Iов (й,й) – мох.
«ЙистагIа лийнначох йис кхийттай». «Со», «аз» яхаш, ший юртах, мехках хийраваьннар, халкъа, гаргарча наха вицвеннав яха маIан долаш да ер кица.
«ЙоIа цу лаха, воIа фу лаха». Кхийна яьнна йоI маьре йохийташ, чуIе фусам а йолаш, пхьор-марта а долаш болча дезале яхийта, воIа саг йоалаеш хилча нана а наьна-нана а эздий йолча цIагIара йоалае яхалга да, цу дешай маIан.
«Дийнахьа делкъа хана бага а саге де зоахалол». Дика тахка, хатта Iайха гаргалол еш бола нах яхилга да. (Бага (б,д) – сосновая лучина).
«Кхоана хотаргья аьнна йисса гIала цIог – хоттанза йисай». Кхоаненга даьккхар динза дисад яха маIан да из.
«Кера бIена чу къайг тайнаяц, къайга бIена чу кер тайнадац». Укх кицан чулоацам ба, хIаравар ше-ший аргIа йолча ваха веза, шийга цадоагIар ца а леладеш яхалга.
«Кхозза аьннар хьара а хоз». Хьаьро а из кхестаеча хьоарсамо а деча татаех а духьале йоацаш дIахоз яхалга да.
«Къаьна ваха къа дисад, хьаьша ваха бехк бисаб». Дага а доацаш къоаночун а хьаьша а бехк хинна моттиг йолча аьннад ер дешаш.
«Нохарца Iема кулг чIоагIагIа да, шалтаца Iемачул». Хьаьнала къахьегам чIоагIагIа ба, беркатех ба яха маIан доал цох.
«Къонах ший метта кIала воал» яхачун чулоацам ба, саг деча къамаьло цун оамалаш, денал, маькъарло гойт аларца.
«Лийнна цогал, иллача берзал теннад». Кадай, тIах аьнна дола цогал, мекъача берзал котдаьннад.
«Нахага Iа хьайх шиш ца байте, хьох шиш бергбац». Нахага, Iа хье уж лархIарца сий ца дайте, цар лоархIаргвац хьо яхалга да.
«Нахах кхаьрдачох, нах кхаьрдаб». Наьха гIалаташ лехьадеш, уж бувцаш лийннар нахах хаьдав яха маIан да. Укх дешаша хьаьнала къахьегам хеста а беш, довнаш-шовнаш дегаза доах.
«Наьха хьай тIа ды а берстабац, наьха шун тIа къонах а верставац». Укх кицас вайна довзийт, хьоашалха вахара а кхача баара а эздела боарамаш лораде дезаш хилар.
«Оахаш аьннар оардаш корадаьд». БIаьстан гота йоаллаеш хьийга къа, гурахьа, чуийца ялат совдалара дикал хестаю.
«Паччахьа шерч-ворда пхьагал лаьцай». Шерч-ворда меллашха йоде а из паччахьа низ, таро дукха хиларах вIалла а ца соцаш йода яха маIан хьадоал цох.
«ПхьегIа тIа ваьгIачун беша йоархIаш яьннай». Юртара дер дайнараш гуллуш болча моттиге а ухаш, оахаш-оардаш воацаш лелар во могаду укх дешаша.
«Рузкъа ла халагIа да, къел ловчул». КIоарга маIан да укх дешай. ЦIаьхха атта караденача рузкъано, саг кура-сонта воакх. Ишта вар наха дегаза воал. ХIаьта къеча сага йовзац е курал е сонтал а. Цудухьа къел ла дуккха а аттагIа да яха уйла йовзийташ да ер кица.
«Тиша барзкъа цIенача барзкъана Iу ва». Укханца халкъо белгалду, хIара барзкъан тайпа ше-ший моттиг а аргIа а йолаш леладе дезалга.
«Товр даьчунна ловр даьд». Нахаца Iимерза, гIулакхаца волча сага эшар, дIаденнад, кхоачашдаьд яхалга да.
«Топо-туро цаI вийнав, метто ийс вийнав». Мотт-йоахар юкъедаьлча дов кIоаргденнад яха маIан да цун.
«Фата еттачул къулг бийттача тол», «Фата еттачул паьшк бийттача тол». Ер ши кица цхьа маIан долаш да. Къонахчунга товш деце а дер дайна вагIачул, даьсса хабараш дувцачул, шура лийсача, ялат дийгача беркатех, дикагIдолга хойт укх кицаша.
«Хабар дувца эттача, кхо оатхал еза: дирст, баргал, шод». ДIадеш дола къамаьл оттаме, дувцачун дух довзийташ, лерхIамеи боарамеи хилийта деза яхар да укх дешашца.
«Хабарах худар хиннадац». Шийна тIехьа, аргIа йола хоза гIулакх доацача къамаьлах бала пайда бац алар доал цох.
«Хийла дикача даь коа тIа во жIали кхийнад». «Дикача даь во тIехье кхийнай». Къонах дика вале а цун цаI хинна а во дезалхо хиннав яха маIан доал акхарех.
«Хьай цIенна Iу хьо веце, наха аьла хургвац хьо». ГIалгIай мехка цIаккха а Iуй а аьлий а хиннабац. ХIаьта а цу шин деша маIан тардаь да, фусама, дезала, коа-карта эшар кхоачашдеш ца хилча, наха лоархIаргвац яхалга да. Укх кицана тоам беш да: «Шийна воацар наха а хиннавац» яхар а.
«Хьарара воагIачо, тIем тIара воагIар къаьрваьв». Вахара къовсамех, дунен бала текхачул, хьара ваха воагIар маькарах хиннав яха маIан хьадоал цох.
«Хьаькъала къе вар, метта вIаьхий хул». Вешта аьлча Iовдала саг дукха лувш хул яхалга да из.
«Хьаьша хьамара фусамдаь пхьор эргадаьннад», «Хьаьша хьамара фусамдаьна пхьор хиннад», «Хьаьша хьамара даьна». Дукха башхало йоацаш, цхьа чулоацам болаш да ер кицаш.
«Хьийгар денадац, кхаьрдар денад». Хьона хилча бакъахьа хетар, дезар кхаьчадац, Iа бегдаьхар, хьона цадезар хьакхаьчад яхилга да.
«Цхьан циско ийс етт биаб». Тардаь маIан дола алар да, циска сутарал йовзийташ.
«ЦIа доаге а цIи тол, кха доаге а малх тол». Укхаза йIовхал а екхан а дикагIа йолга гойт шелалал.
«ЦIаьрматача саго бIоахалла чо боаттIабаьб, йоакхала фуъ мустдаьд». Тардаь маIан дале а, цIаьрматал во йолга гойташ да ер кица.
«Ший долча хьаькъалах тоъам баь саг – тувлавенна саг ва». Укх говзача алара маIан да, саг хадданза Iилма Iомадеш, тохкаш, хьаькъал хьаэцаш хила веза яхалга.
«Шиш боацаш кха мегадац». Укхаза: доал доацаш, Iунал доацаш цхьакха а доалахье йита йиш яц яхалга да. Iан кхоачо хьалххе а хьае, ялат, доакъар, кхатуллар Iалашъе.
«Iам лаьттача ушал ийшаяц». Укх кицан маIан тардаь да, рузкъа, боахам хиннача метте, эца пайда боацаш хила йиш яц яхачунца.

С. МЕРЕШКОВ

№ 39-40 (12174-175), шоатта, 16 март, 2019 шу / Суббота, 16 марта 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *