ТIемхочун вахара никъ

Дукха ха я Сийлахь-боккха Даьймехка тIом чакхбаьнна, хIаьта а цох дола деррига бакъдар дайза даьннадац вай. Мичахьа байнаб, дIа мичахьа бехкаб ца ховш ба бIаьш бола тайп-тайпарча къамех хьабаьнна кагий нахи мехкарийи, цхьачар тIема наькъах геттара кIезига е вIалла хIама хац, кхыметтел музее царех дола каьхаташ хьалъайдаь, цар фу йоах хьажа ха таац. ХIанз а кIезига бийца, къаьстта кагирхошта кIезига бовзаш ба тIема доакъашхой хинна цхьабола гIалгIай. Масала, ТIой-Юртара хиннав Дарбазанов Ботхий Тухан. ТIема хана цунна тийнна итташ сийлен грамоташ яйча цецваьлар со. ХIаране тIа белгалдаьккхадар мичахьа, маца тIом барах еннай. Иштта вайна кIезига бовзаш ба кхыбола тIема турпалхой а. Цхьабараш даим бада бисаб уж тIема арешка. Царех хиннаб Сурхо тIара хьабаьнна Муцольгов Охлой МаIас, Измайлов Керама Махьмад. Бакъда цар юртхо хиннача Измайлов Iисолта Хьусена кхел кхыча тайпара хиннай, из, дийна волаш, цIавенав къахетамах хIама доацаш хиннача цу тIем тIара. Цул тIехьагIа ший дезалца йIаьхача хана ваха а ваьхав, тIемо яьча човнаша дикка саготдаьдале а.

Хьусен ваь хиннав 1917 (цхьадолча каьхаташ тIа 1920) шера Сурхо тIа. Тайпан дукхагIбола нах баха урам я Гвардейская оалар. Царна юкъе кхувш венав из а, Темаркъий Iисолтаи ЦIечой Салиматеи дезале. Мехкара хьал цу хана мишта хиннад хетта дезаш дац, хIана аьлча Октябрьски революци яьннача шера нийсденнад цун дунен чу вар. Мехка моцал, деха латташ Iаьдал, дIачIоагIдаланза кердадар – иштта халонаш ловш баьхаб цу хана лоамарой. Даь дикал бокъонца йовза кхец Хьусена, хIана аьлча кIаьнка пхи шу даьннача хана кхалх Iисолта. Пхе дезалхочунца цхьаь юс Салимат. Хьусенал совгIа, цу хана кхы а диъ бер дар цун. Хьусена 5 шу мара даьннадацар цу хана. Укхаза дагайох сона Iалбаканаькъан Жабраила ноаноех – гIалгIай истех йола стихотворени, поэта белгалдоах, мел хало ярах, деналах ца бохаш, гIалгIай истий чакхбувлаш хиннилга. Сона хеташ, Салимат санна болча кхалнахах язъяьй Албаковс ювцаш йола байт. Турпала хьинар, сабар, къахьегам безаш гIулакх хиннад цу кхалсага белаж тIа IотIадижар. Цо, када ца кадаш, йоха ца йохаш, тIаийцар шийна язъяь кхел. Шоай мохк безаш, харцахьарча хIаманца доацаш, кхеду цо бераш. Хьусен кхийна нийсвенна дIаэттача хана, вай мехка качбоагIа фашисташ. Цу хана, эскаре ваха цIавена, цIагIа хиннав Сурхо тIара зIамига саг. Бакъда эттача хьало юха а мохк лорабе тIавех из. ХIанз тIем тIа ваха везаш дар гIулакх.
Юххьанца денз цо дIабихьа тIема никъ, цо тIом баь юрташ, гIалаш ерригаш меттаоттае, дагайоха воларах хIама хургдац, хIана аьлча из ше кхелхав 2000-ча шера. Боккхий нах дийна болаш, цар леладаь хIамаш дIаяздеш, тIехьаленна уйла еш, Iаьдал дац вай. Цудухьа дуккхадар дицденна дIадаьннад, боккхийча наха шоашца дIадихьад. Иштта нийсденнад укхаза а. ХIаьта а Iисолта Хьусена тIема никъ бовзийташ йола цхьацца моттигаш дIаязъяь хиннай цу лирача шерашка тIема госпиталашка, вешта аьлча, доарахошта дарбаш деш хиннача лораша вай мехкахочоа хиннача човнех дувца тешал дисад. Наьсарерча тIема а къахьегама а сийлен музея дирктора (цу хана дийна хиннав из хьаяь вола Мальсагнаькъан Тухан) СССР герзашцарча низий Министерствонна чуйоагIача тIема-медицински музейга дахьийтача каьхата жоп а луш, 1977 шера 27 мае 5-ча отделене начальника Суворовас яздаьд: «Аз хоам бу, 1920 шера (укхаза гIалат даь хила тарлу, тIема хана кхыметтел тайпан цIераш а харцахьа язъеш моттигаш хиннай – А. С.) ваь хиннача 81 полка цIеэскархочоа Измайлов Iисолта Хьусена Даьймехка тIема юкъе 1943 шера 14 июле аьрда пхьарса, баламал лохехьа, чакхйоалаш чов яь хинна хиларах, из бахьан долаш кулга голанна а айп даь ва из. Цул тIехьагIа из дарба деш хиннав, 1943 шера 29 июлагара 1943 шера 21 октябрага кхаччалца, тайп-тайпарча тIемай доарахошта дарбаш деча моттигашка (МСБ 384, ЭГ 2783)»… ДIахо цу каьхато яхачох, чов яр бахьан долаш аьрда кулг дика лелаш хиннавац Хьусен, цудухьа СССР доазош лорадара халкъа комиссара №336 йолча амарца, тIема гIулакха пайданна цахиларах, эскаре деча гIулакхах мукъавалийтав из. ТIема-медицински каьхатий музея 1 отделе №431 ЭГ 2783 йолаш из шеддар дIаяздаь да, аьнна, белгалдаьккхад Суворовас. Кхыча дешашца аьлча, из номер йолаш хиннад чов хиннача Измайлова лазара истори. Цу хьакъехьа дувцаш да 1956 шера 13 июле мехка доазув лорадара СССР Министерствонна чуйоагIача тIема-медицински музея доарахоех, унахоех дола хоамаш деча бюро справкаш телача отделене начальника полковника Додзина дайта каьхат а. Лакхе вай мел аьннар бакъдеш да из, цудухьа цун чулоацам боалабергбац вай укхаза.
МалагIча метте хиннав Измайлов, ювцаш йола чов цунна еча хана? МалагIа гIала е юрт бахьане лаьттача тIем тIа яьй цунна из чов? Цу хьакъехьа дувцаш, цун дезало яхачох, из чов цунна яь хиннай Сталинград лораеш лаьттача тIема юкъе. Дарба деш кхо бутт баьккхачул тIехьагIа, Сурхо тIа цIавоагIа из. Бакъда дукха ха ялале, цун бахьа безаш бола никъ тIемал чIоагIагIа цунна Iаткъаш а вас еш а хул. Даькъастенцара, ваьча цIенцара, юртацара къоаставу из. НизагIа къоаставу, мехка моастагIа ва аьле. Даьхе бахьан моастагIчоа духьаллаьттача, тIем тIа яьча човнах кулг лелаш доацача сагах, халкъа моастагIа хул. Из ца хийтача фу хетаргда хала? ХIаьта а де хIама дацар, Хьусен-м мугIарера салте мара а вацар, баламаш тIа седкъий дада, наькх тIа орденаш, медалаш яда эпсараш а бацар, эттача хьала е духьале йолаш. Сибре Iоухийтар уж а, тIема юкъера хьа а боахаш. Казахстана Кокчетавски областе кхоач Исмейлнаькъан Хьусен. Ха дIа мел йода деча дарбаех, кIеззига дикагIа хулаш доагIар кулг. ХIама ца деш Iохайна вагIа йиш йолаш дацар цун гIулакх. Балха вода из. Хьу хьокхача нахаца волаш, къахьег цо дIахо, ше а ший дезал а кхабар духьа. Атта балхаш мехках баьхача нахага кхоачаш хиннадац цу хана. Е сага сий лохдеш, е дегIа чIоагIа Iаткъаш хиннад уж дукхагIдараш. ЦаIаш эрий дада лаьтташ оахаш хиннаб, ден-бус салаIар фуд ца ховш; вожаш Жамансопка тIа кхера боаккхаш хиннаб; кхоалагIбараш – хьу хьокхаш. Вешта аьлча, нах сихагIа бовргбола хIама хиннад леладаьр. Хьу хьокхача къахьегар, духхьал хала болх хинна ца Iеш, кхераме болх а хиннаб, хIана аьлча харцахьа бежача хиво нах лозабеш а моттигаш хиннай аьнна хезад сона. Хала дале а, ваха везаш, дIахо а ший къам кIезига ца долийташ, дебаргдолча тайпара никъ дIакхахьа безаш, этта хиннад гIулакх. 1954-ча шера ГIайтакхнаькъан Iумара йоI Либихан йоалаю Хьусена. Из яьха а кхийна а хиннай Галашка. Хьахила болалу дезал. Цхьа-ши шу доаллаше а, геттара паргIато йоалл нахá. АргIанарча парте съездо могабац Сталина хьабена, шийна ца дезаш дола къамаш халчаоттадара никъ. Из зуламеча, къизача, адамал дIадаьннача сага никъ санна белгалбоаккх. Мехках даьхача къамашта, шоаш хьалха даьхача цIадаха пурам лу. Цул боккхагIа кхаъ вайнаьха сага цу хана хиннаб аьлча бакъхургдац. Дукхача наха йIаьхача хана сатийса хоам бар из. 1957-ча шера эггара хьалха шоай фусамаш хинначахьа болх 13 шера Iазапа кIалха лаьтта нах. Хьалхарчарца вар Измайлов Хьусени цун дезали. ЦIавенавале а, дезал кхаба безар. Массанена кийчдаь латташ балхаш дацар. ГIалгIай мехка вай Сибре дигале хьаяь цхьа мельзавод йоацар йоккха промышленни предприяти яцар, кIезига-мезига хIамаш тегар мара фабрика яцар. Цига а массийтта кхалсага мара къахьега моттигаш хилацар. Вешта аьлча, сискал яа моттиг лаха езача эттадар гIулакх. ТIема юкъе дакъа лаьцача, доарахо а заIапхо а волаш цIавенача цунна ший мехка болх бе моттиг хилац. Шерагара шерага дукхагIа хулаш боагIар дезал. Уж Iалашбе безар. Цу заман чухь гIалгIашта юкъе чIоагIа даьржа дар «доагорах» ухилга. БIаьсти хьаяьлча, болх булургбола къонахий, кагий нах, цхьайолча хана боккхий нах, мехка шерача доазонашка гIолла дIа-юха ухар, болх бе дагахьа. Уж дукхагIча даькъе Россе областашка е Казахстане совцар. Деш хинна балхаш дувзаденна дар хьайбай фермаш, массехк да вола цIенош хьалдарца. Халкъа йоазонхочо Чахкенаькъан СаIида ший «Трасса» яхача дувцар тIа хьоахадаьча беса, цигара цIабоагIаш, ахчал совгIа, лазараш а дахьар. ЛерттIа салаIар доацаш, бIайха хьакийчбеш кхача боацаш, цIенача бувшар-гIовттар доацаш, хулар цига йоаккха ха. Цудухьа шоай унахцIено толхайора. Иштта вIашагIкхийттача нахаца арахьа балха дIааха ваьлар тIема ветеран. ДукхагIа цо балхаш даь моттигаш яр Тюмень, Новосибирск. Дезал дукхагIа мел хул, дукхагIа эшар. Боккха дезал бар хIанз цуни Либиханеи хиннар: кхо воIи кхо йоIи – ялх саг. Белггала цIераш яьхача, уж бар (карарча хана а болаш ба берригаш) Башир, Назир, Батыр, Лида, Лиза, Люба. Фусам-нана ший маьра гIонча хилча, дезал дика а беркате а кхувш хул. Иштта хиннай ала йиш я Iумара Либихан. Ялххе бер эзделца, гIулакхаца, къахьегама тIера долаш, кхеду цо. Таханарча дийнахьа уж берригаш, шо-шоай дезал болаш, бахаш ба. Либихан ше а йолаш, ший зIамагIволча воIаца Батыраца яхаш, я. Уж бах да ваьхача коа Сурхо тIа. Йоккхача сага 83 шу дизад (1936), ший маьрал 20 шу зIамагIа хиннай из. ХIанз чу-ара йоалаш, ламаза отта могаш я.
Ше дунен чу яьккхача хана, кадай волаш, хьинар долаш хиннав дезала да. Цун воIа Батыра яхачох:
— Ший дезткъа шу даьлча а, говра тIа хоалуш, ураэтта ворда хоахкаш вар из. Аьлга ваха, кхыметтел хьайззе гаьн тIа вала могар. Цо лаьрххIа лелаеш Iажий беш а яр. Цхьацца кулга говзал яр цун. Цу заман чухь еш хинна саьргий карт хоза йора, вордах йоахка цхьацца оатхалаш хьае Iомавеннавар. Бакъда Iаьдалгахьара хьадоагIачун аьттув кIезига болаш вар. Вай арадаьхача хана, ше тIема заIапхо хилар дIадийцача, хьо Iе, бакъда дезал-м арабоахаргба, аьнна хиннадар цунга. ТIаккха из а юхакъаста лаьрхIа воацилга хайча, цун каьхаташ, тIемхочун билет дIаийцад, водача Iокхаьчача хьалургда аьнна. Уж деррига каьхаташ доадаь, 1964 шера мара хьадаланзар цунна дIадихьа хинначоа когаметта тIема билет. Сталинграде тIом беш, шиъ чов яьча цунна цхьа шай пенси даланзар, иштта ваьха дIавахар-кх укх денен тIара…
ЗIамагIволча, цунца ваьхача воIа дувцачох, цо дика масалаш гойтар ший дезала. Уж Iимерза, барта баха Iомабора. Дергдоацар дергда ма ала, хьайна дулургдоацар дIа ма доладе оалар. Эздел, ламаз-марха хилар даим шийца долаш ваьхав из. Къаьстта а леладеш хиннав Хьусен даарца дувзаденна эздел. Дукха хIама юаш Iаьдал хиннадац цун. Iодежа е Iокхесса улла ялат дайча, цох вас хулаш а хиннай воккхача сага, ше а ший къамо а лайна меца ха дагайийхе. ДегIа тIа совлен дулха хьоаса боацаш, эздийча сага хила ма доаггIара, леладу цо ший дегI. Изи цул воккхагIа лоархIаш вола Хьасани шола баь хиннаб. Уж шоайла раьза боацаш, вIаший къовсама тIехьа бIаргабайна дагадагIац, уж бовзаш хиннача наха. ЦаI раьза воацаш моттиг нийслой а, шоллагIвар, йист ца хулаш, Iадда Iеш хиннав.
Iисолта Хьусена виIий бераш деша дагIача школе 20 шера болх баьб аз. Царех цхьабараш дикка боккха хиннаб. Масала, лакхе вай вийцача Батыра воккхагIвола воI Жабраил, школа яьккха, цул тIехьагIа Шолжа-ГIалий тIарча мехкдаьтта техникум яьккха, эскаре гIулакх даь, цIавенав. Цул зIамагIйола Залина ГIалгIай паччахьалкхен университете дешаш я. Царех тарра, шоай вахара никъ нийса дIабахьа гIерт кхыбараш а. Эггара зIамагIйола Батыра йоI Индира 7 классе дешаш я. Ший даь-да вувцаш, цо яздаьд: «19 шу да из тхоцара дIакъаьста. ДоттагIашта, лоалахошта накъавоалаш, майра, дика саг вар яхаш вувц из. ЧIоагIа безам бар са из бIаргаго».
Юххера, цун виIий йоIа Залинас язъяьча стихотворенеца чакхдаккха безам ба са ер йоазув. «Шо ца хилча» яхача цу стихотворенена кепа техай, «СелаIад» яхача журнала тIа, соахка арадаьннача «Сурхо тIара бераш яхача» книжка тIа:

«Дукха еза сона нана,
Дукха веза сона да,
Шо ца хилча, массахана
Даьсса хиннад сона цlа.

Дахалда шо, дог гlоздувлаш,
Долаш шоашка рузкъа, чот;
Гlайгlа йоацаш дег чу къувлаш,
Бувцаш наха тоам бу мотт.

Ма йоагlийла деш шо тувла,
Дегlа lаткъаш йола цхьоал.
Наькъаш хьехаш, цlайга кхувла,
Тlехьенашта ду оаш доал.

Массанена дезаш дукха,
Шо дахалда хоздеш ков,
Лаьчаш санна долаш мукъа,
Ца доалийташ наха сов».

С. Арчаков

Сурта тIа:
(аьрдехьара аьттехьа) Измайлов Хьасан,
цун уст-йиша Хьоашалгнаькъан Лейла,
Измайлов Хьусен

№ 39-40 (12174-175), шоатта, 16 март, 2019 шу / Суббота, 16 марта 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *