ХЬЕХАРХО, МАЙРА ТIЕМХО

Вай мехкарча кхыча юрташка бахача наха хоза ца хете а, СурхотIе улла моттиг Iалам дIаьхий долаш я. Укхаза да хьасташ, гувнаш, ораш, аьлеш, долха хиш, хьунаш. Вешта аьлча, бокъонца лоаман юрта хила дезача тайпара сурт да цундар. Цунца дувзаденна хиннад дуккхача цIихезача наьха вахар. Укхаза ший хана школе къахьегаш хиннав гIалгIай йоазонхо хинна Зязиков Бахьаудин. Цо яздаь «Турпала вахарцара ийс ди» яха книжка-повесть хетадаьд Граждански тIема турпал хиннача Нальгиев Мандречоа. Сурхо тIа кхийна хиннав из а.

Дукха ба цигара хьабаьнна вайна кIезига бовзаш бола турпалаш а. Царех цаI ва Арчаков Бексолта Берса. Со зIамига кIаьнк волча хана денз, цун цIи хеза а из ше бIаргавайна а ва со. Наьсарерча тIема комиссариате хинна чувенача тха воккхагIа волча вошас аьлар: «Военкомата уйча хьалтеха доаллар Сийлахь-боккхача Даьймехка тIем тIа хиннача Арчаков Берсий сурт». Из бIаргавайна вовзаш деце а, тхона хоза хийтар тхоай юртара, тхоай тайпан саг иштта денал долаш хинна. Цул тIехьагIа дикка ха яьлча, тхоай цIагIа из вайна а, цун оаз хеза а ва со. Цу хана цо ше ГI. Ахриева цIерагIча «Электроинструмент» завода болхлой хьаийбеча отделе балха ва аьлча санна хет сона, цхьаннахьа йоазонца цо ше из белгалдаьдеце а. Из вар лакхарча дегIара, тIехваьнна тенна воацаш, дегI диза долаш къонах. Иккаш (эскара эпсара ювхаераш), галфе хачи ювхар цунна, тIемхойчарех таралесташ яр коч а. Бакъда, даггара дагадоха воларах, цун керта тIа фу туллар дагадоха маганзар сона. Бакъда цун йоIа Томас яхачох, цо лакха вайнаьха кий лелаеш хиннай. Из тха фусаме нийсвалар а цаховш нийсденна хIама дацар. Тайпан хинна ца Iеш, кхоаччара гаргара саг вар Бексолта Берса. Цох а цун дезалах а дукха хIама сайна хой а, Наьсарерча музеера из вувцаш дола каьхаташ дайзача со цецваьлар. ДIахо аз мел дувцар ший кIийленга каьхаташ дадаш да.
Арчаков Бексолта Берса (тIехьа а долаш, язйора цо ший цIи) ваь хиннав 1910 шера Сурхо тIа. Бакъда цун учётни карточка тIа из, кIеззига хинна а ца Iеш, дикка эргаш да. Из «Къилбаседа хIирий АССР Коста-Хетагуровски района Сурховка яхача юрта ваьв», аьнна, яздаьд. Хетаргахьа, из карточка оттадаь хиннад вай Сибре дигачул тIехьагIа, цу хана иштта цIи тилла хиннай Наьсарен районах. Атта зама хиннаяц цунна нийсъеннар. Паччахьа Iаьдал хиннад къеча наьха хьакъ дуаш даьллар. Дешар, Iаьдала болх, алапи яхараш санна дола дешаш дукха хьехадеш хиннадац. Паччахь вохавеча хана, ворхI шу даьнна кIаьнк хиннав Берса. Хьужаренаш юрташка хиннилга, Сурхо тIа мутаIаламаш дешаш хиннилга ховш да. Из дешар а цо дийша хиннад аьнна хет сона, хIана аьлча воккха хинначул тIехьагIа а КъорIа дицдаланза а деша ховш а хиннав из. Мичахьа дешаш хиннав Берса дунен дешар? Цу шин дешарах малагIа хержа хиннад цо? Хьагучох, цхьаннегахьа озабезам ца беш, шаккха дешар довза гIерташ хиннав юртара кIаьнк. Школе дийша, каьхата мотт, белггалара Iилмаш довзаш хиннавецаре, цунна дIахо дешалургдацар. Аз из хIана ях аьлча, 1932 шера цо чакхйоаккх Буро тIара хьехархой техникум. Цунга дешийта атта-м хинна хургдац, хIана аьлча, да-нана 1917 шу хьатIакхаччалца къе боахка ахархой хиннаб. Революци яьлча, 1934 шера денз колхозе болх баьб цар. Сурхо тIа хила а хиннай колхоз. Цига болх беш хиннача нахах цхьабараш бувцаш хезаб сона а. Масала, цига цхьан юкъа кулгалхо хиннав са даь-да Эсолта Iусман, цига къахьегаш хьавенав Евлоев Инала Махьмад. Дувцаш хезад, цигарча ахархошца къамаьл де НКВД хьаким Ханиев Махьмад вена хиннав яхаш а. Болх дика дIабодаш хиннабац цигарча ахархой. Вешта аьлча, цу ханарча Iаьдала декхарех лоархIабеш хиннабац уж. Дезал зIамига хиннабац Инала Бексолтаи Оздоева Хьавайи, сона ховш, виъ воIи ши йоIи хиннад цар: Лорса, Берса, Мухьмад, Абоезит, Сахрат, Сахар. ХIанз цхьа Абоезит мара саг висавац царех. Вешта аьлча, гIулакх къахьега дезаш хиннад, хьадоагIаш ер ма дий аьнна доккха хIама деце а. ЗIамига волча хана денз, говр-ворда, гота лелае Iемарех хиннав Берса. Ах боахама нийса хиннад говр хилар. ДукхагIа мел дола боахама дукъ цо леладеш хиннад. Коа тIарча хьайбашта лаьрхIа аьлга вахар, Iанна доагаде дахча Iалашдар, ялат дIадер, цIа-карт деш хилча хьу яр, саьргаш дар, хьоашалгIа, дикан тIа, вон тIа вахар – деррига говра гIонца леладаьд. Цул совгIа, кагийча наьха беррига сакъердам, яхь лелаяр а говра дикалца, чехкалца, цунна доал де харца дувзаденна хиннад. Цу хана говр лелае Iамар, тIема хана чIоагIа накъадоал Берсанна.
Зама хала хиннаяле а, дешар дагадоагIаш дукха нах хиннабеце а, Iилманца чам болаш, из Iомаде а, ший къаманна накъавала а гIерташ хьавенав Берса, кхувш воагIача хана денз. Из дика гуш да цун каьхаташка хьежача. 1924 шера Буро тIа хьайийлла хиннай гIалгIай хьалхара хьехархой техникум. Кхы а массехк шу даьлча, 20-гIа шераш чакхдоалаш, цига деша вода Сурхо тIара зIамига саг. Хетаргахьа аьлча, 18-19 шу даьнна хиннав из цу хана.
Хьалха школе дийша, цхьацца Iилмаш Iомадаь, дийша хиннав из. Цудухьа ала таро я, Берса техникуме деша отта кийчлуш, цу дешарца сакъердалуш хиннав аьнна. 1932 шера цо чакхйоаккх из, юххьанцарча школан говзал караерзаеш. Цунна тешал деш да РСФСР дешара халкъа комиссара кулг яздаь №153473 йола аттестат, из хьаденнад 1938 шера 23 июле. Укхаза теркам тIаозаш да цхьа хIама. 1932 шера техникум яьккха хилча, 1938-ча шера мара аттестат хьацадалар фу маIан долаш да? Уж шаккхе таьрахь дийша хилара тешал деча каьхата тIа латташ да. Из дувзаденна хинна тарлу вай область дIайоаккхаш, нохчех Iотохаш йола ха юкъеэккхарах. Хетаргахьа, вай йоазув а литература а кхелла нах Мальсагов Зоврбик а Беков Тембот а бовзаш хиннав Бексолта Берса, хIана аьлча техникуме из деша вагIача хана, уж шаккхе дийна хиннав. Цо из яьккхача шера цига деша эттав Базоркин Идрис, хIаьта Озиев Салман цул цхьа шу мара хьалхаваьнна хиннавац. Коммунистий мугIараш чIоагIлуш доагIа ха хиннай из. Цунна юкъеваха дагахьа, ше техникум яьккхача шера кандидаталла дIаэцар дехаш, заявлени язъю цо, цу хана ВКП(б) ГIалгIай обком хиннай. Лаьттар кегаенна ха хиларах, парте дIаэцар а дикка тIехьадоал. Вайгара Буро дIайоаккх цу юкъа, нохчийи гIалгIайи вIашагIтох, хьаю Нохч-ГIалгIай республика. Парте из дIаийцав 1938 шера ВКП(б) Нохч-ГIалгIай обкомо.
Ше хержача балха тешаме волаш, школе болх бе дIаволалу Арчаков. 1932 -1933 шерашка цо къахьег ГIалгIай областа чуйоагIаш хиннача Ахкий-Юрта. Хьалхарча лагIан лоархIам бола хьехархо хул цох. Царна тIехьа доагIача шин шера (1933-1935) йизза йоацача Галашкарча юхьерча школе къахьег. Балха тIа лакхвеш, 1935-ча шера из хьожаву Мужечарча йизза йоацача школан директоралла. ДIахо, шин шера цу гIулакха тIа хилча, 1939 шерга кхаччалца цу школан завуч а хьехархо а хул Берсах. Хетаргахьа, цун балха гIулакхаш во дIадолхаш хиннадац. Хьакимаша зув из, парте балха юкъеоз. Цу хана Галашкински оалаш район хиннай вай мехка. Цигарча ВКП(б) райкома болхлой хьаийбеча отдела кулгалхочун гIонча хул цох. 1940-1943-ча шерашка цу отдела инструктор, пропагандаи агитацеи отдела кулгалхо; ВКП(б) райкома секретарь хул. Парте болхлоша къахьегаш йола моттиг Мужеча хиннай.
1943 шера январь бетта, Берса цу хана 33 шу диза зIамига саг хиннав, эскаре амал де вода. Из Галашкарча военкомато эскаре ваьккхача хана, фашисташ МагIалбике кхаччалца хьатIа а бита, цул тIехьагIа юхалаьхка хиннаб вай бIухоша. Царна юкъе майрал гойташ, моастагIчох мохк мукъабоаккхаш, хиннав Бексолта Берса а. 1944 шера 1 мае арадаьннача СССР Лакхехьарча Совета Президиума амарах, цунна енна хиннай «Кавказ лораярах» яха медаль (удостоверени Т № 047008). 1945 шера 9 мае цунна еннай «Сийлахь-боккхача Даьймехка тIем тIа Германи эшаярах» яха медаль. ХIаьта эггара цун доккхагIдола тIема совгIат хиннад ЦIеча седкъан орден.
1938 шера цунна хьаденна хиннача тIема билета тIа дIаяздаьд, из гIашлой бIунцара (пехота) лейтенант, взвода командир хилар. ТIема хана (1943 шера март бетта) керта човнаш яь (контузи) хиннай цунна. Из бахьан долаш керта тIехк, хьоа човхабаь, юкъ-юкъе меттазлелхаш а хиннав Сурхо тIара тIемхо. Цхьан хана Наьсарерча музея кулгалхочо М. Зангиевас яздаьча каьхато геттара лоаца а дика а гойт эпсара тIема никъ: «Арчаков Бексолта Берса 1910 шера ваь хиннав. Галашка ваьхав. 1932 шера чакхъяьккхай педагогически техникум. ТIом беш хиннав лейтенант волаш. 1943 шера март бетта яь контузи хиннай цун. Госпитале иллав. Цунна еннай ЦIеча седкъан орден. 9-ча кавалерийски дивизе 34-ча полка эскадрона командира заместитель хиннав».
ТIом чакхбаьнна бокъонца котало яккхалца, эскаре гIулакх деш хиннав Берса. 1945 шера октябрь бетта (фашисташа шоаш эшара мукIарал даь 5 бутт баьнначул тIехьагIа) мукъавалийтав из тIема декхарех. Галашкара тIем тIа ваха саг Казахстане Iоваха везаш хул, мехках даьккхача ший къамо бихьа никъ ийца. Иштта кхоач из Петропавловски областа Ленински района Заградовка яхача юрта. Цу района Явленка яхача юрта баьхаб тха тайпан нах а къаьстта тха цIенбараш а. Ше хьоча наькъах цунна фу хийттад довза хала дац. Мохк лорабеш, 3 шера тIем тIа лаьттача сагах халкъа моастагIа ваь хиннав. ХIаьта а наха, яа сискал йоацаш, хьабе болх боацаш, хало озача хана, Iаьдало (1945 – 1949) из оттаву Петропавловскерча хьалхарча советски больницан гIишлоний коменданталла. Из ха я цо Богатырёв Iалихана Iалимат йоалаяьр а. Цу юкъегIолла (1946-1947) из деша отт Петропавловскерча сайран дешача партийни школе. Цига Iомадаьча ВКП(б) исторех, И. Сталина «Советски Союза Сийлахь-боккха Даьймехка тIом» яха книжка харах, СССР а доазол арахьарча мехкий а географи йовзарах, СССР а Казахстана а халкъа боахам меттаоттабарах йолча пхе шера планах кхеташ хиларах йиаш оттаю цунна. 1949 – 1953 шерашка цо къахьег Петропавловскерча вIашагIтехача гIалий тIарча больницан цIеной комендант волаш. Иштта (1953) болх бу цигарча царгаш тохача кабинета йоазош деш волча сага дарже. 1953-1957 шерашка цу больницан завхоз хул Арчаков Берсах. Уж дар мехках къоаставаь цо даьха тIеххьара шераш.
Цхьаболча наьха сатем хиннаб, цIадахка мукъа баьнначул тIехьагIа цIа ца боагIаш, Казахстане а Киргизе а массехк шу доаккхаш багIа. Бакъда из сабар Бексолта Берсан хиланзар. 1957 шера август бетта из болх беш вар парте Наьсарен райкома орготдела инструктор волаш. ЦIа-м из кхы а хьалхагIа венавар. Ваха е Галашка а е Мужеча а водац из. Цун даьй баьха юрт яр СурхотIе. ХIанз ший тайпан наха, вежарашта юккъе ваха хов из. Сурхо тIара нийш йола моттиг дика йовз аьнна хет сона боккхагIчарна. Цу нийшта юхегIолла аьрда оагIорахьа дIалестача бах Арчаков, Ганиев язбайташ бола нах. Царех хиннав Бексолта Берса. Итт шера гаргга бу цо инструктора болх. Из фу ха хиннай (1957-1966) аз ца аьлча а дика хов, сол боккхагIа а са ханара а болча наха. Нах мехкабувлаш, керда боахамаш деш, промышленность, культура кхоллаш хиларца белгала яр из ха. ДукхагIйола транспорт дукъа йоахка говраш яр. ДагадоагIа, тикашка маькх кхухьаш лийннар а тIехьашка къайла цIа дагIаш, говр-ворда яр. Цу шерашка йир Наьсарера ГI. Ахриева цIерагIа «Электроинструмент» яха завод, трикотажни фабрика, культуран Дворец. Уж гIишлош хьалъяро дикка эргадаьккхар Наьсарен района бахархой вахар, хьал-таро. Болх бе а толамаш даха а йолаелар совхозаш. Царна юкъе а цIихеза яр «Назрановский», «Октябра 40 шу», «Экажевский» оалараш. Хьахулаш бар хьалхара къахьегама турпалаш. Лоацца аьлча, парте райкома болхлошта хьалхашка лаьттараш доккхий а бехктокхаме а декхараш дар. Уж толамца кхоачашдара ший дакъа юкъехьош хьавоагIар Арчаков Берса.
1966 шера Бексолта Берса хьожаву Сурхо тIарча юрта Совета председатела балха тIа. ГIалгIай меттала аьлча, Сурхо тIа юртда хиннав из. Дукха биц цо из болх, бархI бетта къахьийгачул тIехьагIа, из цигара дIавоал. Цу хана 56 шу даьнна хиннав тIема доакъашхо. Хетаргахьа, дешаро, тIемо, Сибре вахьаро, халкъа боахам меттаоттабеш къахьегаро кIаьдваь хинна хила тарлу из, цул совгIа, тIемо яьча човнех верзанза а унахцIено дика йоацаш а хиннав вай мехкахо. СалаIа лаьрхIа хинначох тара да цо. Цунна 1966 шера август бетта персональни пенси хьожаду. Бексолта Берса ваьхав 1977 шера январь бетта ялхлагIча денга кхаччалца. ДIавеллав юртарча тайпан кашамашка.
Сона ховчох, тIема ветерана кхо воIи йоIи дар. ВоккхагIвола Бахьаудин сона дагавагIац. Из геттара къона волаш веннав. Руслан цхьан юкъа МагIалбике ваьхар. Цун пхи йоI, кхо воI да. Бахаш берригаш Сурхо тIа ба. Эггара зIамагIчун а 25 шу дизад. КхоалагIвола Сусан даь коа ваьхар ше мел вах. Карарча хана Берсий кхоккха воI воацаш ва. Ха яха боккхий нах беце а, сов йоккха юкъ юкъе ца йолаш, кхелхар уж. Из а дар саг цецвала мегаргволаш хIама. ЙоI цаI мара хиннаяц цу дезале. Цун цIи я Тома, дукхагIчар Тами оал цох. Из йолаш я, воI-йоI кхедаьд цо а. Сона сайна царех дикагIа вовзар Сусан вар. Шолжа-ГIалий тIа университете деша вагIаш, цхьан аьхки цунца гIишлош еча къахьийгад аз. ДогцIена, камаьрша, бегаш болаш, нах дукха безаш, ше царна везавалийта ховш вар Сусан. ЦIаккха цIи яьккхе кхайкаргвацар, со дIавеха везаш моттиг нийсъелча. «Студент», — аьле кхайкар даим. Ше дийна волаш, юртарча администраце дIачуденнадар цо цхьан улицах ший даь цIи тиллар дехаш дола каьхаташ. Бакъда, из дийна волаш, цун дехар кхоачашдинзар юртарча хьакимаша. ХIанз цох фу хиннад сона хац. Сусана воI тIема дешар дийша ва. Мусас Сурхо тIара Лоаман кадетски корпус яьккхай, цул тIехьагIа цIермашиннаькъаца ювзаенна тIема академи яьккхай. Карарча хана Бексолта Берсий виIий-воI Москве болх беш ва.
Иштта саг хиннав Сурхо тIара хьаваьннар. Укх йоазоно кIеззига мукъагIа ший мехкахошта из вовзийтаргва аьнна хет сона. Кхы а дукха ба вай къаман из санна денал долаш баьха къонгаш, мехкарий. Хулачох, уж а дIабовзийта беза кхувш йоагIача тIехьенна, цар вахарах дика масал хургдолаш.

С. Арчаков

№ 41 (12176), шинара, 19 март, 2019 шу / вторник, 19 марта 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *