Мишта кхоаб оаша шоашта бехкеча, шоай гаргарча наьха цIераш?

ГIалгIаша шоай кхоачарча гаргарча нахах йизза цIераш яхац, е уж лоацъяь кегаеш Iаьдал а дац вай. Бакъда, бехкеча наьха цIераш йизза ца йоахаш, уж дагахьа кхоабаш, царна когаметта кхыйола халкъо эзараш шерашкахьа кхелла йола сийдола цIераш йоах вай. Кхыдолча къамай а да цу тайпара хьал, бакъда, кхычарел бочагIа а, хьамсарагIа а леладу из гIулакх гIалгIаша. Цох дувцаргда вай дIахо.

«Ховр малав аьлча, хийттар ва», яхад вай даьша. ХIама хаттар, тахкар, цун дух тIа валар геттара дика а, тахан латтача хана эшаш а гIулакх да. ХIана аьлча, вайна хала хете а къаман оамалаш, куцаш, Iадаташ, гIулакхаш, мотт – из деррига ма хетта техка а, довзаш а, ховш а дац гIалгIай халкъ. Цу гIулакха бехке моллагIа вале а, латтача хьалага ладийгIача дерригача къамо гIайгIа е а дIанийсде а дезаш гIулакхаш да уж. ТIехьарча хана аз зийна да, вай кхувш боагIа кагирхой хIама довзара, тахкара из хара геттара сутара болаш. Шоашта нийса жоп корадергда аьнна мел хетача хаттараш деш къахьегаш ба уж. Хоатташ хилча мара моллагIа долча хIамангахьа цIенагIдар хоа а луц адама. Бакъда, цар нийсагIдар хьалоацаргдолаш къахьега деза вай.
Дукха хана денз сона дагадоаллаш а, са ха уйла йолаш а, аз техкаш а дар вай йизза цIияккха тоам боацача кхоачара гаргарча нахага йистхулча хана малагIа цIераш лелаю. ХIана аьлча, цхьаяраш вайна йовзаш а ховш а я царех, хIаьта вожаш яйна дIаялар кхерам болаш я. Царех дукхагIяраш аз дIаязяьй вай боккхийча нахага, Iилманхошка, йоазонхошка дIа-хьа хеттарца. Бокъонца из ишта хиларах се тийшача мара аз кепа а тохац укх йоазонна.
Хетаргахьа со шоллагIча классе деша вагIа ха яр из, сай нанас тхоай даьла боккхагIболча сай даь-йижарех йоI оалаш хилар, воккхагIволча даь-вошах зIамсаг оалаш хилар со цецвоаккхаш дар. Са бера хьаькъало кхетадицар цу хана цо цар цIераш ишта хIана кхоаб.
Хаттар оттадергда вай: Шоай даь, наьна, даь-сесага, даь-даь, даь-наьна, даь-веший, даь-йиший, маьр-даь, маьр-наьна, наьна-даь, наьна-наьна, наьна-веший, наьна-йиший, наьна-веший сесага, маьра, сесага, маьр-йиший, маьр-веший, даь-веший сесага, иштта кхы дIахо а болча наьха цIераш малагIча тайпара кхоаб? Цу вай хьоаха мел баьча нахах йизза цIи ца а йоаккхаш, из кхоабаш Iаьдал да гIалгIай. Бакъда, царех дукхагIаяраш мишта кхаба еза хой а, цхьаяраш йицъеннай хийланешта. Цудухьа из хIанз вай доашхаргда дIахо.

1. Да – отец.
2. Нана – мать.
3. Дади – папа.
4. Нани – мама.
5. Даь-сесаг – кхали.
6. Даь-даьх, наьна-даьх дада ала деза – дедушка.
7. Даь-нанах, наьна-нанах нана ала деза – бабушка.
8. Даь-йишах даьци ала деза – тетя по отцу. Даь цIий яхилга да из.
9. Наьна-йишах наьци ала деза – тетя по матери. Наьна цIий яхилга да из.
10. Даь-вешах воти ала деза – дядя по отцу.
11. Наьна-вешах лорхи ала деза – дядя по матери.
12. Йиди – даь-веший сесагах ала деза.
13. Сайди – наьна-веший сесагах ала деза.

ДIахо хьоадергда вай несас ший маьр-цIаьй кхаба езача цIерех. Ший маьр-вежарашкареи, маьр-йижарашкареи дIахо мел болчарех ший марас йоаккхаш йола цIи йоаккхаргья цо.

14. Маьр-даьх – дада е дади оал. ДукхагIча даькъе дада оал цун сий деш.
15. Маьр-наьнах – нани е нана оал. ДукхагIча даькъе нана – цун сий деш.

Укхаза теркал де дезаш цхьаькха цхьа хIама да, нагахьа санна хьаенача несий маьр-даь даи, маьр-даь нанеи дийна бале царех дада, нана ала деза, хIаьта маьр-даьхи, маьр-наьнахи ший марас оалашдола дади, нани ала деза. Нагахьа санна, маьр-даь даи, маьр-наьна нанеи дийна беце маьр-даьхи, маьр-наьнахи дада, нана алар хозагIа а сийдолашагIа а да цун. Иштта хила деза маьр-ноанахошкахьарча боккхийча наьха цIи кхабара гIулакх а.

16. Ший маьрал боккхагIа болча маьр-вежарех зIамсаг ала деза несас. «ЗIамига саг» яхача дешах хьахинна да из дош.
17. Ший маьрал зIамагIа болча маьр-вежарех кIаьнк ала деза.
18. Ший маьрал боккхагIа болча маьр-йижарех йоI ала деза.
19. Ший маьрал зIамагIа болча маьр-йижарех йиIиг ала деза.
20. ХIаьта тайпан маьр-вежарех боккхагIчарех воккхагIвареи, зIамагIчарех зIамагIвареи ала деза.

Мараи сесагаи юкъе лелаш йола цар шоайла кхаба еза цIераш массехк тайпара я. Шоайла дIа-хьа йистхулча хана а, кхайкача хана а йоах цар уж.
21. Сесага ший маьрах къонах, яй, из оал.
22. Мара ший сесагах сесаг, яй, из оал.

Уж цIераш вай цу тайпара йоах вошта дукхабезача вай хьамсарча нахах. Укх юкъера цхьа дош белгалдаккха лов сона халкъа кицаца дувзаденна из доландаь. «Воча кхале дезал акхабаьннаб, мар айлаюкъе ваьнав». Кхы дашха ца дезаш ма дарра гуш да цу кицан маIан. Бакъда, цхьайола даь-сесаг хул нанас дергдолчул дикагIа ший маьра дезала гIулакх деш а, уж эзди кхебеш а, мехка юкъе цар сий лакхдаккхарца цIи хозийташ а.
Цхьаболча боккхалгахьа лестача марои, сесагои дезала хозаш а, кхы дIахо болча наха хозаш а шоайла шоай цIераш йоахаш нийслу. Кхы бехк боаккхаш, сов саг эсалвоахаш деце а, къамо къоабалдеш дац из хIама. Цхьайола нус а хул ший маьр-вежарехи, маьр-йижарехи цIераш кхаба доастама хеташ, е эсала хеташ, е уж ший кхоачара хеташ хиларах цар цIераш йоахаш. Из ийрча товш а, хоза доацаш а, наха бехк баккха безаш а гIулакх да. Къамо белгалдаьха Iоовттадаьча керттерча Iадатех Iац да из. Хулаш цхьаккха хало ца хилча хIаьта а, шийна бехке йола цIераш кхаба еза кхалсага. Къаьстта уж оамалаш, гIулакхаш бахьан долаш тахханналца ца дохаш хьаденад вай къам. Кхыча наха а мича ду из, аьнна моллагIа къаман Iадатацара цхьа хIама вай дIаарадаьккхача вай къаман цох доккха зе доал. Вайна хала хете а дIадоаккхачул дикагIа а долаш хьаоттаде керда Iадат дац вайга. Цудухьа, дар кега а ца деш, ше долча дитача дуккха а шийгахьа фарал долашагIа да.
Несо ший маьр-даьи, маьр-наьнеи, боккхагIболча маьр-вежарийи, маьр-йижирийи цIераш яхар геттара ийрча а, цо цар сий ца деш а лоархI гIалгIашта юкъе. Иштта шоай даь-даьхи, даь-наьнахи, наьна-даьхи, наьна-наьнахи цIераш виIий йиIийи дезалаша, боккхагIболча даь-вежарийи, даь-йижарийи, наьна-вежарийи, наьна-йижарийи цIераш веший, йиший дезалаша яхар а эзделаца доацаш а, геттара во товш а, вIалла хила тоам боацаш а хIама да гIалгIашта юкъе. Цунга хьежжа бехк баккха беза вай цу Iадата бокъон чура аравоалача сагах из кхы дIахо даргдоацаш.
ХьаннагIчо фуннагIа яхе а, тахан вай лораде дезаш гIулакхаш да уж, лора ца дой вайна доккха зе а хургдолаш. Хийла да хургва аз дувцар къаденна, тишденна Iадаташ да аьнна хеташ, бакъда вайна геттара эшаш а хозача гIулакхаца товш а Iадат да из. ХIаьта тIеххьара чакхвоаллаш сона ала лов, кхоачарца бехкеча наьха цIераш кхабар къам хьаллоаттадеча керттерча хозача гIулакхех дакъа да, аьнна.
Уж цIераш кхаба нах боацаш ма дусалда вай! Дебалда, дахалда гIалгIай халкъ!

Матенаькъан Илез
Сурт Илдарха-ГIаларча музеера

№ 44-45 (12179-180), шоатта, 23 март, 2019 шу / суббота, 23 марта 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *