Наьсархойи Алханчуртски канали

Вай Сибрера цIадаьхкача хана, Наьсаре бахача наха эггара дикагIа йовзаш йолча моттигех цаI яр канал оалар. Сагага хоатташ нийсделча:
— Мичахьа вах хьо?
— Канала йисте вах, — хулар луш дола жоп.
Бераша ахкан хана каст-каста оалаш нийслора:
— Тхо хи тIа лувча долх.
— Мичахьа лувч шо? – хулар боккхагIчар луш дола хаттар.
— Канала чу лувч, — цу сахьате жоп дала сихлора бераш. Из нийса а дар, цу хана Iам бацар Наьсаре, из дуккха тIехьагIа хьабир укхаза. Лувча моттиг цаI мара яцар – канал. Берда тIа гIолла хьалволавелча гуш хулар бераша Iаьржача хоттах даь диъсаьна гIайбилгаш. Цар тIа хьалтIадувлаш, корта хьалха хи чу чукхувсалора уж.
Кхы а дукха хIамаш дар каналаца а цун йистаца а дувзаденна. ГI. Ахриева цIерагIча «Электроинструмент» завода болхлой, цIай долча е балхара мукъа болча деношка цунна йисте багIа а цIенача феца садаха а болхар. Укхаза бар сийна бай а болаш, шера хьун оаса. Гаьнаш дукхагIъяраш кIарсхалаш яр. Къаьстта хоза хьаж йоагIаш хулар цига, кIарсхалашта зиза тохача хана. Цул совгIа Наьсарен юкъегIолла чакхдоалача цу хиво шин даькъа екъар из моттиг. СехьагIа нах бахаш дола лаьтташ дар, дехьагIа дIадувш дола Iаьдала кхаш.
Сенна, маца, малагIча гIулакха дилла хиннад из канал? Советий Iаьдал даьннача хьалхарча шерашка, геттара лоархIаме хеташ, дувцаш хиннад лаьтташта эшаш дола хиш дехкаш, хиш детташ болча болхлой тоабаш вIашагIтохилга. Дукха лаьтташ хиннад декъа, хиш цатаар бахьан долаш цхьаккха тайпара хьувкъам ца луш дадаш. Къаьстта а царех хиннай Алханчурта атагIе, цох кхыметтел «Iоажала атагIе» аьнна цIи тилла а хиннай, даим йокъал латтар бахьан долаш. Паччахьа зама йолаш а уйлаш хиннай ахархой а кулгал деча наьха а из моттиг, бизза пайда лургболаш, караерзае. Хиш дехкара говзал йолча наха увттадаь тайп-тайпара каьхаташ а хиннад, из мишта дича бакъахьа да дувцаш. Бакъда мел дика проект яле а, кхоачашъе эшаш дола ахча ца хуле, из алхха каьхата тIа юс, ер ма бий аьнна пайда ца луш. Иштта дусар канал диллара белгалдаь гIулакхаш а. ХIаьта а ха йоагIа, цу деша цIенхаштта уйла яь ца Iеш, белггалара балхаш дIадоладеш. Из хул 1928 шера. Цхьа шу хьалха М. Калиманов яхача инженера оттаяь проект уллар цу дерригача гIулакхий кIийленга. Цун юхьиг дIайолалора Алханчурт оалача хIирий юртара, Буронна 10 километр мара гаьна йоацача моттигера Тирка чура хий дар цу каналагахьа дIалостадаь хиннар а канал кхоабаш хиннар а. Цига даьча сунтах цхьан секунда 450 кубометр хий чакхдоалаш хиннад. Из кхоачаш хиннад ХIирий, ГIалгIай, Нохчий республикай лаьтташка. Цун деррига дIоахал 182 совгIа километр хиннад. Лоаццача хана чакхдаха лерхIаш хинна канал диллара балхаш дикка дIаьхденна хиннад. Итт шу ийшад из бокъонца чакхдаккха а цо пайда лургболча тайпара из болх бе дIадоладалийта а. Сона хеташ, цу юкъа а дика карагIдаьннад из йистедаккха, хIана аьлча деш дола балхаш кулгкара деш хиннад. Из фу яхилга да дика кхетаду аьнна хет сона къаьстта лаьттанца болх беча наха. БIаьш километраш дIаьха а, шера а, кIоарга а дола из доаккхача лелаяь транспорт дукхагIдараш шерч хиннад. Цхьа ха яр, сона дагадоагIаш, наха шоай коара беш белаца оахкаш. ХIанз трактор хьачулаьлле дIаоахийт. ДIауйла ел, мел хала болх хинна хила беза из канал доаккхаш хиннача наха баьр. Уж-м аьшках баь хинна хила безаш ба. Цул совгIа, из болх бе безам бараш а тIехбаьнна дукха хинна ца хила тарлу. Къахьегам хала болча ваха безам болаш хилац цхьаккха а саг. Балхаш дIаьхдалара бахьанаш кхы а хиннад. Масала, вайна хеттача тайпара сиха, кхоачам болаш лоаттадаь ца хила тарлу гIишло хьалъеча дIадахийта дезаш дола, хиланза даргдоаца гIирсаш. Фу гIирсаш дезаргда цига, аьле хеталу. Ала деза, из деррига а лаьттах даьккхача ор чугIолла додаш цахилар. Цхьайолча моттигашка из геттара сомача турбашка гIолла чакхдала дезаш хиннад. Буро кIалха зIамига волаш дукха хиннав со, гаргара нах болча хьоашалгIа ваха. Цу юртарча берий оамал яр, шоайцига венача сагага канала турбаш дIахьокхаш, сона а яйнай уж цу заман чухьа. КIалха когаш латташ, кIор мо Iаьржа, сомача аьшках яь яр уж, цхьайолча моттигашка бийнаш миссел йоккхий болташ йоахкаш. Ахкан хана берашта боккха тоам хулар цар тIагIолла удаш, хIана аьлча хиво шелъяьча турбаша дерригача дегIацара йIовхал лохйора.
Дукхача къамех бола викалаш хиннаб из канал доаккхача, шоай дегIа хьинар ца кходеш, къахьегаш, царна юкъе хиннаб эрсий, гIалгIай, нохчий, гIумкий, хIирий, селий, кхыбараш. Къаьстта а цун йоакхо еш, из хьалдеш йолча моттиге водаш, фу эш, мала эш хьожаш хиннав ГIалгIай облисполкома председатель хинна Горчханов Iисий Iаьла. Цун тIахьожам болаш хиннад из, лаьца, набахта чувелла суд йилцца.
1939 шера август бетта 24-ча дийнахьа деррига хьалдаь доал, болх бе долалу из. Вешта аьлча, укх шера нийса 80 шу дуз гIордаьннача канала. Лаьттанна цу хих боалача пайда-м мах баь а варгвацар, чIоагIа эшаш дар из дIадийнача хIаманна, цох лерттIа хьувкъам хьахилийтара. Цо хиш лоаттадаь лаьтташ ткъаь цаI эзар километрага дIакхоачаш хиннад. Ала деза, цун хи тIа Ачалкхе ГЭС яь хиннай аьнна а. Канал диллар боккха лоархIам болаш хIама хиннилга хов вайна, гIалгIай эггара хьалхарча поэтессас Мальсагова Фатимас из ший цхьан стихотворене тIа «кхоачашхул вай Алханчурт» аьнна хьоахадаь хиларах а.
Из канал даьккхача, цу чу хий чухийцача доалаш хиннадац гIулакх. Хиш кхашка дIа-юха дехка а детта а дезаш хиннад. Из болх бе а вIаштIехьбаккха а дикка низаш, из де ховргдола говзанчаш безаш хиннаб. Цу гIулакха лаьрххIа хьаяь хиннай АМООС (Алханчуртски мелиоративни хиш дехкара а хиш деттара а система). Из ший урхалле а хьакимаш а болаш, дуккхача наха болх а беш моттиг яр. Кулгалхой чухинна цIа Наьсарен керттерча цхьан урам тIа дар. Из дар Свободы (хIанз С. Осканова) цIерагIча урам тIа, шоллагIча школанна дукха гаьна доацаш. Цунна юхегIолла тIехвоалаш хилча, гуш дар хоза лостам бола доккха ков, коа латта цхьацца техника, къаьнарча хьисапе даь цIа а цунга товш йола карт а. Уж цIенош дикка накъадаьлар вай республика хьаяьча хьалхарча шерашка. Цхьан юкъа цар чу хилар Шолжа-ГIалий тIара хIетта хьалъена «Сердало» газета редакци, иштта берий «СелаIад» яхача журнало а яьккхар мотташ ва со цар чу цхьа ха.
АМООСа болхлошта юкъе къаьнагIчарех цаI вар Евлоев Коне Тухан. Из саг дика вовзар наьсархошта – зIамигачарна а боккхачарна а. Вай Сибрера цIадаьхкача хьалхарча шерашка дар из, Тухан, балха отта безам болаш, вахар хишта доал ду нах болча. ДIаийцар из балха. Шийтта километр хиллал йола канала дехьа-сехьа егIа кIарсхала гаьнаш лорае езаш вар Евлоев. Беррига нах бацар цу хана сакхетам лакха болаш, бийсан хьалъарабаьле, кIарсхалаш дахчанна хьакха а хьекхе дIахьора, иштта дIайихьача гаьнех йиса гударгаш а хулар гуш. Хозахета егIаяцар уж гаьнаш, хин бердаш чIоагIде егIаяр. Цудухьа уж хьайоахаш хиннача наха зулам дора духхьала Iалама даь ца Iеш, кхашта чIоаггIа эшаш долча канала а. Тухан хьун юккъе ваха хов, цига цIенош а дийя. Цу хана нах цецбоалар цох, ше цхьаьккъа борз санна хьун юкъе вахарах. Укхаза дагавох сона И. Тургенева «Бирюк» яхача дувцара турпал. Фома Кузьмич хьун хаьхо вар. Хьу чIоагIа лораеш а вар. ЦIимхаро саг вар дувцара турпал. Иштта саг хийтар сона бера хана эггара хьалха вайнача Коне Туханах а. Хетаргахьа, 10 шерал кIеззига тIехваьнна хила мегар со. Са оамал яр каст-каста канала йисте лела ухаш. Нанас етта-м еттар сона цкъаза из бахьан долаш, сона хIама хилар кхерар из. Цкъа иштта хин берда тIагIолла со хьалводаш, духьалвоагIа говрбаьри вайра сона. Из вар юкъерча дегIара волаш, кера саг. Йиза герга юхь йолаш вар из, керта тIа туллар морача элтара кий, дегIа тIа ах полтув ювхар, азиатски иккаш ювха когаш чIоаггIа IогIортадаь лийташка латтар. Сийрда-цIеча говра тIа вагIаш, вар сона духьалкхийтта къонах. Сона IобIарахьежа, тIехваьнна дIавахар из. Вувцаш хазарах, сона из цу сахьате вайзар. ТIой-Юрта дIабодача новкъа, хIанз гIоазота кашамаш долча IотIакхачале тIий дар (хIанз а из цига да мотташ ва со). Цунна тIехвалале, аьтта оагIорахьа дIаласташ бар машенаш лела никъ. Цу новкъа Iочувахача, хьун юкъе вахар Коне Тухан. Хоза, тIера хьаьха, кIай кIир теха цIенош дагIар цхьан ведолга тIа, гонахьа карт а йоацаш, духхьал сийна, лоха бай баьнна дар цун ков. Со хиннав цу коа. Моттиг сапаргIата а сатийна а яр къаьстта бIаьстан заман чухь. Бакъда Iай хала хулар аьнна хет сона цига ваха-лела. Боккха дезал бар Тухана. Школе аха ма безарий цар. Цун бераш а аз дийшача Наьсарерча №1 йолча юкъерча школе дагIар. Гаьнара хьааха безар цар. ХIанз мо дукха автобусаш, газелаш, таксеш, бахача наьха машенаш лелаш хилацар цу новкъа. Наггахьа мара гучаялацар цу тайпара транспорт. Иштта хий, лампай сердал, газ яцар цига, юххьанца цар шоай вахар цу моттигаца дувзадаьча хана. Урокаш е кхыдола де дезар цIагIа де хала хулар. Цунца цхьана борз е цогал чуласташ хулар бус, шоай бат хьаьнъергйола хIама лохаш. Лоацца аьлча, хала дар цига ваха. Из ваьхар гIалгIайи хIирийи доазув къасташ йола моттиг хиларца бувзабенна а цхьацца кхерам хулар. Цу хана дукхагIа ма хуларий лаьтташ къувсара тIагIолла хьалхьеду довнаш. Тухан шин оагIон юкъе машар беш йола кхоалагIа оагIув санна вар. Дуккха наха юкъе хинна цатоамаш дIадаьхар цо цу заман чухь. ХIирашта а дика вовзаш вар из, ший къамах болча гIалгIашта санна. Из зуламе саг воацилга ховш а, цунца хьоашал леладеш а бар лоалаха дахача къаман викалаш. ХIанз чIоагIа эргаяьннай из ваьха оагIув. Наьсарера 105 массив оала моттиг я из. Цига хьалдаьд доккхий боахамаш, вIаштIардаь цIенош.
Тухан дийна мел ва, хоза лаьттар цо лораеш хинна моттиг, кIарсхалий гаьнаш. Бакъда из дIаваьнначул тIехьагIа из моттиг чIоаггIа ийрчаяьлар. Цу юкъе гаражаш а аькхилгаш (пхьагалаш, кунеш) лаладу вагонаш а увттае баьлар. Кхалаж кхувса, гаьнаш хьекха ловраш а дукхагIа хилар. Иштта хувцаделар Наьсарерча канала куц-сибат. Сехьара санна эргаяьннай уж моттигаш дехьара а. Хьалха цига, аз лакхе аьннача беса, дIадувш дола «Назрановский» оалача совхоза кхаш дар. Цига дика хулар коартол, хьажкIа, кIа, генар, буракаш, кхыдола ялаташ. Хих воалаш, хIара шишша-кхоккха километр яьлча, тIаьш дар. Уж а цхьа моллагIдараш а доацаш, аьшках-бетонох даь дар. Царна дукха гаьна доацаш дагIаш хулар тракторийи кхаш леладерийи бригадай цIенош. Канала гаьна йоацаш ший профилакторий йир «Электроинструмент» заводо, хIаьта Наьсаре эггара хьалха даь 5-зза вIаштIардаь цIенош а канала йисте дир. Къастта дийнъелар из моттиг цул тIехьагIа. Уж санна цIенош а, Наьсарера №4 йола юкъера школа а, района пенсионни фонд а хьахилар укхаза тIехьагIа. Вешта аьлча, канала йист наха езаеннача моттигех цаI хинна дIаэттар.
АМООС хьаяьча хана денз, цунна кулгал деш хиннаб тайп-тайпарча къамех бола а бе-бе тайпан цIераш лелаю а нах. Эггара хьалха цун хьаким хиннар ва С. Самолазов, цо из болх 1955 шерга кхаччалца баьб. Цул тIехьагIа цу балха тIа 1962 шерга кхаччалца Н. Петров хиннав. ХIаьта цул тIехьагIа цунна доал мел даьраш гIалгIай къамах хьабаьнна нах хиннаб: Х. Ториев, И. Абадиев, Я. Галаев, М-Б. Хидриев, М. Хашагульгов.
Дика хIама дукха хьадаьнна дале а, цхьаццаболча зуламхоша а пайда эцар цун хих. Масала, сона дагадоагIа, боабеш, кхалнах цун хи чу кхийса. Йизза цар тайпан цIераш яха лац сона, хьан хов цар гаргарча наха цох вас хулий а. ЙIаьххача хана лийхачул тIехьагIа, канала чура хьакорадир маьре йолаш хиннача И. дакъа. Из кхалсаг бIаргаяйна а йовзаш а вар со. ЧIоагIа сабаре, куц долаш саг яр из, е а хила кхосса а кхо йолаш. Бакъда воча наха водар мара хьа мича ду. Иштта маьре а йолаш, дезал а болаш, «Электроинструмент» заводе балха йолаш, яр кхыча къамах (татре яр мотташ ва со из) цхьаькха кхалсаг. Цун маьрцIай Т. тайпан цIи язъеш бар, цо ше малагIа тайпан цIи язйора сона хац. Цу канала чура хьакорадир цун дакъа а. ЧIоагIа новкъа хилар из хIама, дIа мел хезачоа, из йовзаш а цайовзаш а мел хинначоа. ЦIаккха йицлуц сона каналах зе даьнна нана. Са ханара волаш, Беслан яхаш цIи а йолаш дика кIаьнк вар. Наьна цаI мара воацаш вар из. Цу кIаьнка ягIаш, кхы хIама доацаш, яр цун нана. Цох чIоагIа садоаллаш, дегаондо еш, из чIоагIа лоравеш яр из кхалсаг. 10-12 шу даьнна хургдолча хана, цу канала тIа лувча вахача, хила ваха велар из кIаьнк. Цун саготонна йийлха, енна дIаяьлар дукха ца говш из кхалсаг.
Иштта дар сона дагадоагIаш хинна канал. Цхьайолча хана камаьрша, цхьайолча хана къиза хила могаш дар цун хий. Вешта, из иштта къиза хургдола гIулакхаш леладаьраш-м во нах бар, канал ше а доацаш. Цун 80 шу дузача шера иштта тайп-тайпара уйлаш сомайоах Алханчуртски канала дIаяхача ханаша.

С. Арчаков.

№ 46 (12181), шинара, 26 март, 2019 шу / вторник, 26 марта 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *