«Сай хьамсарча халкъа лу аз сай уйлаш»

МоллагIдолча хIамангахьа ший вахара оагIонаш ехкаш, царца шийчул хьалха наьха вахар а, хьашт дале деррига дуне а хоздеш къахьегаш хул цхьавола саг. Къаьстта кхоллама даькъе кхувшвоагIар хIаьта а хул ший уйлаш нахага кхайкаеш уж малха йоахаш. Цхьаволчо бера хана денз доладу из гIулакх, цхьаволчо хьал а кхийна воккха хилча мара хайтац ший уйлаш.

Нах дукха безаш, бакъдар-харцдар къоастаде ховш, ший маьршача уйлашца адама юкъе машар, цхьоагIо, барт, безам хилар ловш, наьха бокъо массаза а лакха латтар дезаш ва тахан аз вувца лерхIа поэт. Дукха ха йоаццаш вай паччахьалкхен керттера шахьар йолча Москве вахача со нийсвелар Бокнаькъан Шамсудина ГIапур волча. Нахацара гаргалол совъяхарца ший вахар эргадоахаш саг ва из. Ше цIенхашта саг вале а нахаца бегаш бе а, царна сакъердам баккха а хов ГIапура. Ишта из ца хилча цун вIаштIехьа а даргдацар ший уйлашца маьрша вахар, хьаькъале хьехам, нахацара безам – эзди гIулакхаш кхайкаде. Сагл лорадарал лерхIамегIа а, лакхагIа а хIама дац гIалгIашта гарга. ГIалгIаша оалаш да: «Саг волча сагагара цхьаккха гIалат даргдац», аьле. Цу наькъаца вахаш хьавоагIа вай лоархIаш вола поэт ГIапур.
Шамсудина ГIапур ваьв Казахстане 1952 шера, апрель бетта 1 дийнахьа, Павлодарски областа Сазоновка яхача юрта. Ваь пхи шу даьлча Казахстанера цIавенавале а, цигара цхьацца дола хIамаш дагадоагIаш ва из. Цу хьаькъе цо ше дувц:
«Лоалахой дика бар тха. Тхона юхе баьха нах вай къаман хиннача а ца Iеш тайп-тайпарча къамех бар. Юххьанца хинна халонаш а йоацаш, кIеззига ваха-ва, аьттув бар цу хана. Тхо даьхача гаьна доацаш IодоагIаш «Иртыш» яха хий дар, из сона дика дага доагIа. ХIана аьлча, цу хи чу лувча болхача боккхагIболча кагийча наха зIамига да, аьнна тхоаш лувча ца дугаш дитарах. Иштта лоалахоша цхьацца дар-доацар шоайла декъаш хилар а, Iуйранна цхьана дIаи, юха сайранна цхьана чуи ухаш цар балхаш леладаь а дагадоагIа сона. Балха ух яхаш цох доаккхал а дора наха. Массаза а хиннад балха вола саг наха лоархIаш а, царна везаш а», — йоах поэта.
1957 шера Казахстанера цIабоагIа ГIапура даи-нанеи шоай дезалца. Сибаре бераш къаьста дале а кхо кIаьнки йиъ йиIиги дар цар. ГIапура дай шоаш СоагIапчара ба. Говр, доахан, жа, дIадувш лаьтташ долаш, ше хьегача къих беркат а хулаш вахаш хиннав ГIапура даь-да Бокнаькъан ХьакIаьш. МугIарах болча нахал совгIа долча сагара хIама дIа а даьккхе, цох кулак а вий кхычахьа ваха дIавохийташ хиннав лелалуш вола саг цу ханарча Iаьдало. Ишта шийна къахьегаш, вахаш саг хиннав ХьакIаьш цхьан сага оакхал дилца. Цунга таро а я, наьха долчул совгIа хIама а леладу аьле саг аькх вахарца тIавех ХьакIаьш Iаьдало. Цига тIавийхачо, кулак вар кхерам ба хьох, укхазара дIа а ваьле МагIалбике ваха дIагIо хьайна аьнна хьехар дича, цунга ла а дийгIа МагIалбике ваха дIавахав из ший дезалца. Цул тIехьагIа цига вахаш МагIалбике школе а вахе дешаш волаш, массехк шу даьлча цIаькха а цаI аькх вахе Къаским ваха дIавода из. 1944 шера мехкара арабоахача хана цига Къаскимара арабаьхаб ГIапура даи Шамсудини, нана Калимати.
Казахстанера цIабахка бокъо а енна шоай мехка цIабаьхкача тамашийна хет кхувш воагIача ГIапура Кавказера Iалам. Даггара елхаш лаьтта хьестача ший наьнах а кхычарех а цецвоал из. Бакъда, тIехьагIа дика кхетаду зIамигача сага из фу бахьан долаш дар. 1958 шера Къаскимарча школе деша а вахе цига пхелагIча классе кхаччалца дешаш хул ГIапур. Бакъда, МагIалбике дас цIенош а даь цига баха дIабахарах из школа йита а йите МагIалбикерча кхоалагIча школе деша вода из, цига дийше чакх а йоаккх цо из школа.
Деша вагIача хана дика кхеташ чакхвоал ГIапур. Хьехархоша а школан кулгалхочо а доаккхалдеш хул цох. Ший вахара наькъ тIа шийна гIо а деш массаза оагIо хьаллоацаш лаьттараш даи-нанеи да йоах ГIапура. Бакъда, массаза а аьттув болаш хилац ший дезалхочун кхоачам лоаттабе. Къам мехках а даьккха Сибаре тохкаш долча хана йоккхагIйола йиша еннай ГIапура. Из дагаухаш дувц ГIапура:
«Сибаре бигача нахага юххьанца мел хало хиннай, моцал цар мишта Iайшай аз дувца ца дезаш ховш ма дий наха. Казахстане Iокхаьчача хана дIайхача лазарах цамогаш а хинна йиша еннай тха, цул совг1а кхы а массехк саг къаьстар тха дезалах. Нанас дувцар, шекара бIалг ба шийна яхаш, из бехаш елар ший йиIиг, аьле. Цо дIабехар пайда бий, Iаьдало моастагIа а ваь мехках ваьккха фуд ца ховча Iокхайсача акхарга из боацаш хинна хилча. Толашка бахаш хала хиннад вахар. Массаза дагадоаллаш из дувцар нанас. Аз со зIамига волча хана денз шекар даац, из шекар дехаш еннай са йиша, цудухьа аз мотт техабац цох. Чай молча хана а, кхыча хана а – вIалла из дуаш вац со. Стихотворени а я са цу шекар бIалг бехаш еннача сай йишийна хетаяь язъяь, «Кусочек сахара» яхаш. Ший аьттув мел ба, низ дIа мел кхоач тхона де йиш йолаш мел дола гIулакх деш чакхъяьннай тха нана», — яхаш дувц ГIапура.
Ше школе яьккха ха а, ший хьехархой а, директор а дикача, къаьгача уйлашца дагаух ГIапура. Уж эзди хилар бахьан долаш дийшад цо дика. Школа яьккха ваьлча из деша вода ГIаьбартой-Балкхарой паччахьалкхен университете филологически факультете очни отделене. Дешаш волаш 4 курсе хьалчуваьлча, заочни отделене а ваьле «Ленинское знамя» яхача МагIалбика районни газете балха аравоал из. Цига къахьегаш массехк шера болх бу ГIапура. ХIаьта ший дешар дукха а дезаш, хIама юкъагIа а ца дуташ чакхдоакх цо. Газет, журналистика яха хIама ший да аьнна хеташ, из дукха дезаш ва ГIапур. Вай оал-кх цхьа моллагIа хIама дика кхоачашдеш, е дукха дезаш волча сагах, Дала цунна денна да из, аьле. Ишта гарга волаш хьавоагIа ГIапур газета, цу хана денз. Цу юкъе гIолла комсомоле вахе цига а хьинаре къахьег цо, цул тIехьагIа парте а вода из.
Газете къахегаш волча юкъа, комсомоле ер дIавар дезаш кхайка дIавахача, цига балха аравоал ГIапур. Цул тIехьагIа шера гаргга тешаме волаш цига хьинаре болх бича Москве а вахе ЦК ВЛКСМ чуйоагIача «Высшая комсомольская школа» яхача деша цо 1977-1979 шерашка. Ерригача Советски Союзера 120 саг деша вагIача, Нохч-ГIалгIашкахьара Джукаев Ахьмади – нохчо, Бокнаькъан ГIапури – гIалгIа; ер ши саг хиннав дешаш. Цига шин шера мара деша дийзадац ГIапура хьалха лакхара дешар дийша диплом долаш хилар бахьанца.
ГIапур ше журналист, поэт, таржамхо ва. Обкома комсомола бюро доакъашхо волаш а, хьалхара секретарь волаш а болх баьб цо МагIалбике. Цул тIехьагIа Нохч-ГIалгIайчен парткома гIишлон урхален секретара заместитель волаш а къахьег ГIапура. Бакъда уж балхаш деш ше вале а журналистика ца юташ ший мукъа вола ха цига а дIахьош, яздеш хул из. ДукхагIа журналист хилар духьа а вахав из филологически факультете деша.
Школе деша вагIача хана денз яздеш хьавоагIа ГIапур. Цхьайола ше язъяь байташ цо хьехархошта а нанна а ешаш хиннай. 1941-1945 шерашка лаьттача Боккхача-даьхен тIемах лаьца язъю цо ший хьалхара стихотворени. Из язъе шийна безам тIабахар йоах ГIапура, МагIалбике фашисташта духьал вайчар баьча тIемах юхе диса цхьацца герзий дакъилгаш бIаргадоврах. «Тхо даьхача юрта Къаским немци хьатIабаьннабацар, хIаьта а зIамига долча хана ловзаш лийнача тхона дукха гора юртал арахьа цхьацца тIемхоех юхе диса герзий дакъаш а, цар кертошт тIа тийхка каскаш а, иштта кхы тIема чоалхаш а. Цудухьа цу тIа гIолла кхолладеннадар уж мугIараш. Эрсий меттал язъяьй аз айса хьалхара язъяь стихотворени», — дувц поэта. Циггара болабеннаб цун кхоллама болх. Цу хана денз, кхы из болх ца буташ къахьег цо.
Ший стихашта эггара хьалха ГIапура кепатехай МагIалбика районни газете, дIахо Нохч-ГIалгIайчен газеташка а, доазол арахьарча газеташка а. ТIехьагIа стихаш дукха хьаIайча къаьстта книжкаш долаш арайийнай цун стихаш. ГIапура 10 книжка да ший байтех латташ яздаь. Эрсийи, гIалгIайи шинна а меттал яздой а, дукхагIйола стихаш эрсий меттал я ГIапура.
Ерригаш йийша еце а цхьайола ГIапура стихаш йийшай аз. Царна юкъера сона хоза хетача массехк стихотворенех цаI я «Московский ковчег», яхаш. Цун аз укх деношка гIалгIай меттал таржам а даьд шоана из гIалгIай меттал йовзийтар духьа.

Москвай ковчег

Дийнахьа да вай хьакимаши, лораши.
Къахьегаш да балхеи, школеи.
Сайранна магнитаца вай ловзаро тIаоз,
Бургацах мIарг бетта а вай долх.
Селе, эрсе, жалте, е гIалгIа –
Вай дерригаш боккхача мехка бераш да.
Нухьа гулдича санна да вай «Москвай ковчеге»,
Вай хеташ геттара лерхIаме.

(Таржам Матенаькъан Илез, 2019 шу.)

Укх ший байташца авторо хьахьокх барт хилар наха эшаш долга а, дукхача къамех бола нах шоай йоккха паччахьалкхе тоаеш, цун духьа къахьегаш хила безалга а. Ший меттаца ший уйлаш дIакхайкаеш царца наьха вахар даькъала хургдар дувц ГIапура. Цун стихай чулоацам моллагIча къаман меттал яхача а кхетаергйолаш ба.
Лакхе таржамца аз йоалаяьча стихотворене тIа автора дувцар йоккхача шахьара Москвера хьал дале а, ший къам, мохк, халкъ, даьхе, паччахьалкхе царца дувзаденна мелдар дезаш, из деррига машарца дувзаш язъяь дукха я ГIапура стихаш. ХIана аьлча, Советски Союза уйлашца вахар диача а ца Iеш, хьалха дIаихача къаьнарча ханашка ший даьша фу леладаьд ховш а, таханара зама дика йовзаш а къахьегаш ва из.
1985-1986 шерашка Шолжа-ГIалий тIа ваха дIаваха чам болаш хул ГIапур, цига болх беш а къахьегаш а хилар бахьан долаш. Цу юкъа хувцамаш хул ГIапура вахаре, ший вахар даьсса хургдоацаш, массаза шийца яхаргйола саг лохаш хул из цу юкъа. Юххера а 1987 шера Буро тIарча Южный поселкера ТIомнаькъан (БIархой) Бекхана йоI Мадинат йоалаю цо. Ший оамал а, йистхилар а, гIулакх а эздий дола йоI ГIапура йизза цIен-нана а хиле, цун оагIо хьал а лаьце уллув дIаотт. Цу хана денз юха ца йоалаш ший дезала кхувч бIайха латтаргболча даькъе къахьегаш хьайоагIа Мадинат.
1989 шера Москве дIавода ГIапур ший цIен-наьнаца. ЦIавоагIаш а юха водаш а лелача гIолла 1991 шера Москве прописка а йий масса хана ваха вус из, хIанз болх беш цига хилар бахьан долаш. Къилбаседа Кавказе гIоллеи, Азербайджански ССРе гIоллеи долча «Медицинская газета» яхача редакцен доалахьа вола, лаьрххIа корреспондент волаш болх бу цо 1988-1990 шерашка. ГIалгIайи нохчийи мехках бахарахи, Хьайбах яхача нохчашкахьарча юртахи лаьца «Къамаш хIалакдар» яха ГIапура статья арайоал цу газета тIа 1990 шера. Ала деза, цу тайпара лаьрххIа болх хьалхара язбаь хинналга. Москве арадувлаш хиннача цу газета тIара из статья бIаргъяйча цхьабараш тешаш а хилац, Iаьдало из дувца а язде а бокъо еларах.
1991 шера боккха кхаъ кхоач ГIапурага – воI ваьв хьона аьле хоам бу цунга. ХIаьта 1993 шера цхьаькха воI ву Мадината. Шаккха воIага дешийтад ГIапура, воккхагIвола Мухьаммада тIех дешаш МГУ биологически факультети, Францерча структурни биологен институти чакхъяьккхай. ХIаьта шоллагIволча воIо Тухана РАНГХИНКС чакхяьккхай, цул тIехьагIа МГУ магистратура а яьккхай. Наха накъа а боалаш, шоашта къа а хьегаш ба цар дезал.
1991 шера денз, 2015 шераг кхаччалца болх юхасоцабилца «Жизнь национальностей» яхача журнала керттерча редактора заместитель волаш болх бу ГIапура. ХIаьта хIанз из пенсе ваха цIагIа ва. ХIанз балха ца хиларагI язде ха дукхагIа я цунга. Яздаь дала доалаш «Ожившая легенда» яхаш роман да ГIапура. Карарча хана цу тIа къахьегаш ва из. Цул совгIа студенташта а, къонача говзанчашта а ший низ дIакхоачачох, диссертацеш, кхыдола Iилман балхаш мишта язде деза хьалха доаккхаш новкъосталаш а ду цо хIама тахка, довза, ха чам болаш мел болчарна.
Дукхача наха салоIам хулаш, къаман истори довзийташ болх ба МагIалбикерча музеяс беш бар. ЧIербажнаькъан Башираца цхьана МагIалбике из «Боевой и трудовой славы» яха музей хьаеллаш къахьийгад ГIапура.
2008 шера денз Россе йоазонхой Союза доакъашхо ва из. Балха тIа хьинаре къахьегарах Iаьдало баркал оалаш дукха совгIаташ, дипломаш тийнад ГIапура. Царех цхьанне цIи йоаккхаргья аз. «Мастерство и преданность творческим традициям классической литературы», яха Бунина медаль еннай ГIапура Россе йоазонхой союзо.
Москве вахача юкъа ГIапура дукхача стихашта кепа йиттай «Московский литератор» яхача газето. ГIапура эрсий а доазол арахьарча а поэтий стихашта гIалгIай меттал таржамаш ду. Царех ба тIеххьара цо таржамаш даь цIихеза Французски поэташ Шарль Бодлер, Артюр Рембо, Поль Верлен.
Ховш ма хиллара Бокнаькъан ХIаме Ахьмад воккха йоазонхо хиннав. Хьалха дIаяхача хана цаI мара ца хиннача цу тайпан тахан шиъ ва эзди йоазонхо. Ше мел яздешдар халкъа хилда аьнна язду ГIапура. Хьай исбахьлен кхоллама мугIараш хьанна лу Iа, аьнна аз шийга хаьттача йоах ГIапура: «Сай хьамсарча халкъа лу аз сай уйлаш. Са халкъах ва, харц а ца луш нахаца хьарама а воацаш цIена вахаш мел вар. Ираз хилда бакълувчар, гIоза бахалба маьрша нах, Далла безалба цIенабараш».
Уж тIеххьара дешаш тоъаргда аьнна хета сона, ма варра ГIапур вовза. ХIаьта сай оагIорахьа цун ловца боаккхаш аз ях, Дала даькъала волва хьо, кхоллама болх а Дала даькъала болба хьа.

Матенаькъан Илез

№ 50 (12185), ера, 4 апрель, 2019 шу / четверг, 4 апреля 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *