БЕЗАМ-КХЕЛ

(Хиннар)

Мочкъий-Юртара Iайшет яхаш хиннай цхьа Дала теха дика йоI. Кхы башха хоза-м яцар йоах из, хIаьта а ший эзделца, хозача оамалашца, чувена хьаьша-да лархIарца чIоагIа цIихаза хиннай из.
Цхьан гаргарча наьха саг йоагIача метте ловзарга Iайшет езаеннай; Кате Гинез яхача хоза а эздел долаш а волча зIамигача сага. Цунца мара халха ца воалаш, цун хьамара ший кура ды ловзабеш, геттара чIоагIа хьайзав зIамига саг йиIий теркам шийна тIаоза гIерташ.
ХIаьта йоI а хиннай кхыча кагийча наха юкъе из белгалваьккха. Цунгахьа дIа а йийрзе мара ловзарга юкъе йоалаш хиннаяц Iайшет. ТIаккха Гинез ураэккхаш хиннав Iайшетаца халхавала кхывар юкъеэккхалехь…
Дукха ха ялалехь, къоаной юкъе а баха, йийха Iохоаяьй Гинеза Iайшет.
Къилбаседа Кавказе Совети Iаьдал даьккха ха хиннай из. Бурув хьаяьккха баьхка ЦIеча Эскара салтий лаьттаб цу хана Мочкъий-Юрта йисте. Из хала ха а йоландаь, хьатIабоагIаш тIом а боландаь, Iайшет сихагIа цIаяр дезаш хиннаб Гинез а цун даьй а. ХIаьта йоI бокъонца кийч а яь, йоаггIача тайпара поартол а яь мара йохийтаргьяц, аьнна духьалъяьннай нана. Цхьаккха дича а кхы хIама ца хинна, шоай бийса а йилла цIабахаб из гIулакх дахьаш баьхка хинна Гинеза гаргара нах. Боккхий нах дIгабахачул тIехьaгIa, дикка уйла а яь нанас кхетадаьд уж бакълувш хинналга. ТIом гаьна боацилга хойташ наг-нагахьа етталуш хьахозаш топаш хиннай. ТIаккха лаьрхIад нанас Iайшет Экажкъонгий-Юрта маьре яха ший йоккхагIйола йоI, йолча хьалъяхийта аьнна.
– Хьайна паргIатта поартал а кийчъергья Iа, хьай йишас новкъостал а деш. Аз, хьал а яха, хьа найц Iовайтаргва, цунца, хьай йола хIама тIа а йилла, хьалйоагIаргья хьо, – аьнна, нана яхай.
Найц Iо а вена, хIамаш ворда тIа а яхка, Iайшет цун говр-вордацеи, хIаьта ший говраца тIехьа найци Iоъарабаьннаб уж Мочкъий-Юртара Экажкъонгий-Юрта баха. ХIаьта цу хана Гинез ший коа-карта кулг тохаш, кийчо еш хиннав, кастта нускал цIа ма доагIий са, яхаш. Ший ды арабаьккха хи тIа а бига, кIезига из хаьхка ший самукъа а даьккха, сайранга лестача хана из чувоагIаш цIаьхха чIоагIа сахьайзад цун, цхьа во кер кIалтIабаьннаб. ТIаккха кхийстав из кхы са ца тувш, бус вижачул тIехьагIа а наб хьа ца кхеташ. Юххера а сатоссаш тхьайсачул тIехьагIа, гIaна кхелах духьалденад цунна салташ йийнай яхаш сийнача баь тIа енна уллаш Iайшет а йолаш сурт. Цу сурто унзарваьккха Гинез сомаиккхача, дикка айбенна хиннаб малх.
Ер кхоачаш хьалгIаьтта валалехь, коа цхьа саг чукхайкав, Гинеза веший цIи а йоахаш. Корах арахьежача Гинеза вайзав Iайшета гаргара саг. Сихха хIама тIа а йийха, ер дIаараваьлча, вена саг дIа а ваха, уйланга ваха лаьттав Гинеза воша. Сенна венавар из, аьнна Гинеза хаьттача, цо дена гIулакх хьаала ца могача вошас аьннад:
– Iайшета вежарий нахах лийтаб аьнна венавар из-м.
Ший веший дIабаха бос а, цун бIаргашка латта хий а, цун вохар а бIаргагуча Гинеза аьннад:
– Сох лечкъо эшац хьона, сона хов хьона, Iайшет йийнай аьнна из веналга.
Цигга бакъдар дIахайна Гинез отар чу ваьннав ший ды кийчбе. Ер дIачуваьлча, могаш-маьрша хинна ды бенна иллаб, хьай чу а бежа.
Фу хиннад-теш Мочкъий-Юртарча наькъ тIа Iайшета тIакхаьчар? Юртара арабовлаш Iайшета найций говр эсала хиннайий а хац, из гаьна тIехьавита йоI ший говр-вордаца гаьнаяьнна хиннай. Цу боккхача наькъ тIа гIолла шийна духьал воагIа массехк салте бIаргавайна Iайшет дIа-юха хьажача, улув саг хиннавац укхун. Кхайка а яда а йиIий кхелехь, говраш хаьхка боагIа салтий хьатIакхийнаб. Дирст лаьца говр-ворда юстара а яькха, ворда чухьажаб салтий. Цу чу дехарийна кийчдаь дикагIдола кIадаш а, кхыйола хIамаш а яйнай салташта. Шоаш ворда тIа хинна хIамаш дIа-хьа йийкъа баьнначул тIехьагIа, Iайшета тIера хIамаш увзае болабеннаб уж. Фу дергда цхьан кхалсаго массехк салтечоа духьал? ХIаьта а царна калуш хиннаяц Iайшет. ЧIoaгIa бирсъенна шоашта из духьал оттарах эгIазбахача салташа шод йийттай Iайшета дехьа а сехьа а йоаккхаш. ТIаккха настарашта кхаччалца йола кIажараш а лаьца ворда тIара токкхаяь Iо а яьккха, топ техай дега юккъе.
МалагIа сурт духьал дера-хьогI Iайшета ший са доалача хана? Са аькх а ухаш, гIадж лайза цу боккхача наькъ тIа гIолла шийна духьалйоагIа нана яйрий-хьогI цунна? Е дог даьттIа бенна уллача ший дына йисте кер лотабенна латта Гинез вайра-xьогI цунна?..
Лерга яьда гIалкхаш хьа а яьха, пIелгах боалла гIоз увзабарах хьа ца а боаккхабенна, урс хьаккха пIелг дIа а баьккха гIоз дIабихьаб салташа. Шоаш даьр кIезига хеташ, хьаккха Iайшета кIажараш дIахоадаяьй юххера шоаш дIаболхаш…
ХIаьта Iайшета тIехьавоагIаш хинна найц мичахьа ваха хиннав а хац. Салтий бIаргабайна, нах оарцагIбаха ваха хиннавий а хац. Мичча тайпара из хиннадале а, йоIа хургдар хинна даьнначул тIехьагIа тIакхаьчав из а, цу юртара нах а, Экажкъонгий-Юртара ара а яьнна духьалйоагIа Iайшета нана а.
Доккха оарц даьннад, бакъда хургдар хинна: Гинеза мел бола гаргара нах баьхкаб таьзета. Таьзета Гинеза даьша къамаьл даьд:
– Ер тха саг а яр, тхона йийха ягIаш а яр. ЙоI, зIамига саг шоайла чIоагIа дезаш а дар. Iайшета а дика хетаргдар, Гинеза а иштта хилча ловра, оаха чIоагIа дехар ду шута, Iайшет ший маьр-цIаьшта юккъе дIайоллийта тхога.
Дукха дIа а хьа а дийцачул тIехьагIа, сов чIоагIа цар дехарах духьал бовла ца могаш Iайшета даьй раьза хиннаб дакъа дIадахьийта.
Малх чубузаш Йоккхача Ачалкхе кхаьчаб дакъа дахьаш боагIа кодаме баха нах. Из бийса Гинеза Iайшета йисте вагIаш яьккхай. ТIаккха Гинезар коа доккха таьзет эттад кхаь дени кхаь буси, бакъда Гинеза дег чу-м из венна дIаваллалца дIадаргдоацаш таьзет хиннадар цох. ДIайоллалехьа бIаргтоха ший маьр-цIай чубаьлча, боккха ши тIадам хий Iобахар йоах Iайшета бIаргех. Баьццарча дувхарца кийч а яь, Йоккхача Ачалкхе хозача метте, гув тIа доахкача кашамашка дIаеллар Iайшет.
– Iайшет йоалача кашамашка дIавелла саг Iазапе хила йишъяц, – аьлар йоах дийшача наха. – Ший сий доаде аьнна духьалбаьннача нахага ший сий ца доадайташ, цо яьча духьален эгIазбахача моастагIаша къиза йийна из хиларах, гIоазот еннар лоархI из…
Дукха ха яьккхай Iайшет енначул тIехьагIа Гинеза саг йоалае ца тугаш. ХIаьта гаргарча наха ца вуташ цхьа ха-зама яьнначул тIехьагIа саг йоалаяьй цо. Шийна хьалха яьча йиIигах Iайшет аьнна цIи тиллай Гинеза.
Из наха чIоагIа везаш, наха лоархIаш саг хиннав. Шоай коара йиIигаша пандар локхаш хазача, уж хьа а бийхе шийна пандар локхийташ хиннаб цо. Цунна малагIа йиш еза ховча веший мехкараша, «воккхача воте йиш», аьнна цIи тилла хиннай цу ашарах:

Аз цхьа дехар ду шуга,
Са дехар кхоачашделаш,
Со лаьтта чу юллача дийнахь,
КIорне кулге кховдаделаш.

Иштта хиннад цу ашарий дешаш. Йиш мел локх, кий дукхагIа Iочуувзаш хиннай воккхача воте бIаргашка….

Малсагнаькъан Нурдин

№ 55-56 (12190-191), шоатта, 13 апрель, 2019 шу / суббота, 13 апреля 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *