ГIалгIай шу-кад

ГIалгIай къаман хозеи, дикеи гIулакхаш дукха да. Къаьстта хьаьшан гIулакх дар чIоагIа лерхIаме да, лаьрххIа цу гIулакха лоаттадеш хьаьша-цIа а да. ЦIаьхха нийсвеннача сага, хьашаи-даьнеи аьнна лоаттадеш даа хIама хул, нагахьа из хьаьша сиха вале, катехха хIама а кхаллийта из вохийтаргволаш. Хьаьшан лерхIам геттара лакха ба, цар бехкага, бахарга-бахкарга хьажжа ду царна деш дола гIулакх: дайгIдар — котамаш йоаяр, юккъердар – москала боргIал ер, тIехдар – устагIа бер. УстагIа венача хьаьшан бехкага хьежжа цIунто бале а, тоа бале а, ка бале а, кхохка бале а був.

ДукхагIйолча хана урс хьокхаш бола устагIа моллагIа бале а, из тулабаь баьлча, цох нийсса аханех маьженаш йоах. Эггара хьалха гIогIахьар ха хьадоаккх, тIаккха гIогIа ностеи, гIолга ностеи вIашагIкъоастаю, царех кхо маьже хул. ДIахо тIаьнахар пхандар хьадоаккх, тIаккха бийностеи чIийностеи вIашагIкъоастаю, царех а кхо маьже хул. Цхьан пIендарех шишша е кхоккха пIенда боаккх устагIан боккхалга хьежжа, пхорагIча букъах шиъ-кхоъ дакъа доаккх, бIарчча болча тайпара цар тIа думии накхеи IотIадул – уж ах устагIах яьха маьженаш я. Вож ах устагIа шоллагIча гIогIагара ха хьа а даьккхе цхьан сага хьаэцаргйолча боарамегIа чIегилг а йоаккхаш догарца оатт. Тарлой шин яь чу кхехкаду из дулх шоайла вIашагIаургдоацаш – маьженаш цхьаннахьеи, аьтар цхьаькханахьеи. ДIахо дика марца а марце къаьсттача яь чу кхаол корта.
Дулх хьадаьлча, дехье хьаьшашта хьалхашка шу Iооттаду шийца новкъост а волаш 18-20 шу даьнна хургволча тIахьовза, дIахо геттара чехка гата IотIа а дилле хьаяй лоа мо кIай герми хьокх ишта а цIена долча цу тIа. ДIахо чувоагIа бе доаллаш къаьга геза таз, гIумагIа а долаш, балама тIа уллаш гата а долаш берашха зIамига саг. ВоккхагIчунгара доладай хьаьшашка кулгаш дулийт цо, ше кулгаш дилла воаллаше кIаьнка дIадаларга а ца хьежаш хьалхагIа кулгаш диллачо цун балама тIа улла гата дIа а ийце кулгаш докъаду. Цо ше ваьлча Iоахо лу гата. Кулгаш дулаш воаллача сага товчча тайпара кIаьнка хий IотIа а дохийташ, вокхар а цхьа тIадам арахьа Iо ца божийташ боккъала дика чакхбоал из болх.
Цу сахьате чувоагIа лакхе уллаш ха а долаш, тIера Iи хьалъухаш, чIегилг йоаккхаш аьтача дулхах кхехка дахчан оаркхув-таьркх бе а доаллаш тIахьовз. Цо из Iооттаду шун тIа шоллагIа вагIачоа нийсса духьал, цу сахьате новкъосто чудахь цхьаькха оаркхув. Из Iоахо оттаду тIахьовза, цу чура дулх маьженех дар да. ДIахо дахь москала боргIал чуулла оаркхув, из юккъе Iооттаду, эгIе-магIе кагий котамаш оттаю, маькх, хьалтIамаш, берхIа, тух, бурч, кхыйола хIама Iоотта а яй, хIараненна хьалхашка дулх, кхы хIама хьачуюлларгйолаш оаркхингаш оттаду чудадаш мIареи, Iаги, урси долаш, иштта массанена хьалхашка дукха доккха доаца кулгах хьекха гата дул.
ТIахьовза шуна юхера дIахо вала ца везаш цун эшача тайпара хьувза беза арахьара хIама хьатIаяхьараш. Шу кийчдаь даьлча оал хьаьшашка бIарг кхоабаш латтачо, жи бисмал деша. Тхьамадас бисмал деша, цигга шоллагIа вагIачо хьа а ийце ха магIа вагIачоа хьалчудул, (устагIан маьженех тIех лоархIа дакъа да из). Цо цкъа-шозза кхаллал дулх а даьккхе из хьалчудиллачоа Iочудул, вокхо тхьамада яьккхачул шозза зIамагIа хIама а яьккхе кхоалагIа вагIачоа дIачудул. Цо дукхагIйолча хана хIама ца йоаккхаш оаркхо чу дIачудул ха, тIаккха шоллагIа вагIачо ше даьккхача дулхах ах цун дIачудул. Иштта боккъала эздий хIама даа болалу шунхой.
ХIама диа хьаьший боалачахьа баьлча, – из я хIама дуаш шун тIа йоаккха ха кхаь даькъе йийкъача, ши дакъа даьлча – цу хана дилла хьая оал шунахоша, тIаккха боккъала чехка чу а дай кортеи, накхеи, думии Iоовттаду, дахчан чамешка дилла а чуяхь. Кхы хьалхагIа чуя бокъо яц уж маьженаш а дилла а, хIана аьлча уж чуеначул тIехьагIа шоаш хьаийцар дIакхоачаелга мара кхы хIама хьаэца бокъо яц шунахой. Иштта да къаман Iа́дат.
Шун тIа хIама дуаш багIачарга бIарг кхоабаш латтачо оал:
— Жи, думех хIама яккха, кхозза думий кхаллар бIаргаштеи хьаьнеи дика да. Мацхилгах (корта) а яккха хIама, из кера дика да. Наькхах а даккха дулх, из а сийдолаш маьже я.
Шунхоша шоашка я́хар а дий кортеи, накхеи, думии кхычахьа багIачарна дIадохьийт, тIаккха дилла а мале хIама диэ бовл. Цигга дуIа а дий алхьам деш. Иштта чакхбоал шун тIара хьалхара болх.
ТIахьовз ший новкъосташца шу доасде волалу, тхьовра хинна кIаьнка таз, гIумагIа, гата дахьаш юха чу а вай хьаьшашка кулгах хий кхорзийт.
ДIахо дика пахашк а хьакхе шу цIена а дай чаьцара юахIама оттае йолаю. Эггара хьалха датта даьтта тIахьакха лоа мо кIай чIаьпилг оттаду, дIахо кIодар сискал, модз, дуга, масса тайпара гаьн тIара сом, кхы кагий хIама оттаю, топпара чамешка чай а дотт.
Боккъала эздий чаьцара хIама а йиэ, фусам-даьшта а, гIулакх даьча кагийча на́ха́ а баркал аьле хьаьший чуболх. Цу тайпара гIулакх ду мехка тIех лерхIам болча на́ха́.

Абас Матиев

№ 61 (12196), шинара, 23 апрель, 2019 шу / вторник, 23 апреля 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *