Пушкина лакъаргбоаца хьаст

А. С. Пушкина 220 шу дизарга

Ха дIайода, хаьхка вода говрбаьри санна, дицлу вахаре хинна хIамаш, нах, деза денош. Бакъда мел дукха шераш дIаахарах йицлургьяц сийлахь-воккхача эрсий поэта Александр Сергеевич Пушкина тIехьале, цо хьабена никъ, цун ший цIи. Уж мугIараш Iодийшача, цхьан сага аргдац: «Фуд сел виц ца валлал цунна карахдаьннар?» Духхьала вай мехкарча наха вайза ца Iеш, дерригача дуненна вовз из. Массадолча метташка ек цун лергйоаца байташ. Укх наькъа из сона дагавохара бахьан да, укх шера из вича денз 220 шу дузаш хилар. Цо даь йоазош дерригаш дийшача мара ховргдац, из мел говза дош ала ховш, мел дика эрсий мотт ховш саг хиннав. Пушкина 20 эзар дош ховш хиннад, хIаьта Шекспира 12 эзар мара ховш хиннадац, язду Iилманхоша. Поэт, прозаик мишта хиннав гучадаккха вIалла хала дац. ВорхI книжках латташ бола цун гуллам, тIера ца воалаш, бийшар аз. Дукха кердадараш, хьалха сайна вIалла хьоахадеш ца хеза йоазош дайзар. МоллагIа цо даь йоазув а ший маIан долаш, кIоарга уйла йолаш, керда хIама довзийташ хул, цул совгIа айхха дувзаденна хул истореца. Из дика гучадоал, цар цIераш яьхача. «Капитана йоI» аьлча дагавох Пугачёв Емельян, «Борис Годунов», «ЦIаста говрбаьри» аьлча – эрсий мехка паччахьал даь нах, иштта кхы дIахо а.

ЦIаккха дувцаш ца хеза (школе, университете вагIаш) йоазош а гучадоал, веррига Пушкин вовза ловш волча сага. Сона чIоагIа езаеннарех яр «Кирджали». Нах бовхаш, царна таIазар лоаттадеча гIаьрхошца волаш чакхваьннав из, ший новкъостий боабилцца. Лаьцав из, чов хинна волаш. Бакъда Iаьдал Iехадийя, кIалхарваьле дIавода. Ганз дIаелла йоалла моттиг дIахьокхаргья, аьле, дийхка кулгаш долаш, тIехьа ха долаш, дикка дIагаьнавоаккхийт цо ше. ДIакхаьчача, кулгаш хьадоастийт, ганз хьаяккхар духьа. Ше лоравеш мел лаьтта комбой йийтте Iо а баьхке, дIаийккхе вода Кирджали. Ча санна низ болаш саг хиннав булгар (татре). Пушкина геттара хоза дийцад из, аз санна а ца дувцаш.
«Мисарера бийсаш» яха дувцар а да дийшачоа дезалургдолаш. Воккхача йоазонхочун кхолламцара юха а дагадохийта лов сона «Тепча ялар», «Лай дуIа», «КIийхо», «Станцега хьажархо», «Хьал дола йоI-ахархо», «Горюхино яхача юрта истори», «Дубровский», «ХьаргIан йоI», «Истола тIа ду къамаьлаш», «Афоризмаш», кхы а массагIа я уж. ХIаьта цун байташ дIахо къаьстта ювцаргья вай.
Дика дийцад аьнна хет сона Александр Сергевича ший вахарах, кхыча дешашца аьлча, биографех лаьца. «…Са даь даь-дас йоалаяь хиннай эггара хьалхарча андреевски кавалера Головин яхача графа зIамагIйола йоI. Из веннав геттара къона волаш, керта хьаьрваьнна, берах йола ший сесаг а ювш. Цун цаI мара воаца воI Лев Александрович амал деш хиннав артиллере. Даь-да сиха а къиза а саг хиннав. Цун хьалхара сесаг йиIий тайпан цIи Ваейкова йолаш хиннай, чах даьча кIалхьарцар тIа еннай из, къонгий хьехархочунца французаца харцахьа лийннай, аьнна, чуелла йоаллача моттиге. ХIаьта цунца лийннар хьалъэлла хиннав. ШоллагIъяр – Чечерина. Цо а Iазап эзад цунца. Цхьан дийнахьа, дIакийчле аьнна, цунца хьоашалгIа ваха лаьрхIад мара. Берах йолаш хиннача цо, новкъа йодаш карета чу Iоваьв ший дезалхо.
Наьнагахьара овла кхы а сакъердамегIа ба. Цун даь-да негIе хиннав Ганнибал Ибрагим, Пётр I яхача паччахьа болхло. Цун хьалхара сесаг желте хиннай, цо кIай бос болаш йоI яьй цунна. Из йитай цо, цул совгIа, корта башийта, Тихвински киназа чу гIулакх де дIаеннай, хIаьта йоI Полексена шийца йитай, бакъда шийна бIаргагургйолча лелийташ хиннаяц. ШоллагIйола цун сесаг Христина-Регина фон Шеберх хиннай. Шаккха тайпа дукха Iаьржа бераш даь хиннад цо. ВоккхагIволча цар воIа Ивана яьккха хиннай Наварин, хьалъяьй Херсон. Чесме ийккха урагIдахача кема тIа хиннаволлаше, дийна висав из. Наьна-да Осип (бокъонца йола цIи Януарий) форда тIа амал деш хиннав, цо йоалаяьй Пушкина Марфа Алексеевна, из Тамбоверча тIемхой баьччан йоI хиннай. Из йитай цо. Цул тIехьагIа, из дийна йоллаше, еннай аьнна харцтешал а даьккха, цхьаькха саг йоалаяьй. Бакъда хьалхаръяр паччахьага леткъай, из шийна гучадаьлча, бахьан из долаш, Iаьржача форда тIа амал де вахийта хиннав из цул тIехьагIа. Ткъаь итт шера къаьста баьхаб уж. 1807 шера веннав из, вахара морзонех лорацаваларах. Кхы а 11 шу даьлча, цига еннай наьн-нана а. Святогорски киназа чу вIаший юххе дIабехкаб уж шаккхе…»
Пушкина вахарца кхы а дукха я сакъердаме а массанена кIезига йовзаш йола а моттигаш. Хетаргахьа, из дувзаденна да кепайоазон тIа цох кIезига яздарах, яздаь арадаьннар кIезига дешарах. Цхьайолча хана эггара аттагIдар а ховш хилац кагирхой гIорваьннача йоазонхочун вахарера. Бе а бац моллагIча къамах бале а, цхьадола хIамаш цахар эхь долаш нийслу. 1970-ча шерашка дар из. Со цу хана Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета студент вар. Новосибирски областа цхьан юрта нийсвелар со. Цхьан-шин бетта яхар мо, гIишлонхошта гIо деш, къахьегаш со волаш, цу юртарча управляюще (из вар цигара эггара воккхагIвола хьаким) йоI хулар каст-каста, оаха деш латтача цIеношта юхегIолла тIехбоалача новкъа йоагIаш. Школе деша ягIаш, 7-8 классе хила мегаш, яр из. Цкъа, дIа а кхайка:
-Школе ухий хьо? – хаьттар аз.
-Ух, — жоп делар йиIига лоацца.
-Пушкин малагIча шера ваьв хьаалал хьайна хойя, — аьлар аз, дIахо из кIеззига кегаеш.
-Хац сона-м, — аьнна, цох доккха гIалат ца хеташ, яхар дешархо.
Тахан а нийслу вай школашка дешаш долча берашта юкъе цу хаттара жоп дала низ цакхоачараш.
ХIаьта Пушкина масса бер хиннад, цар цIераш мишта хиннай ховраш наггахьа а кхетаргбац шух. Шоана хой? Хьаалал хIаьта. Хац мотт сона. Сийлахь-воккхача поэта Александр Сергеевич Пушкина диъ бер хиннад: ши воIи ши йоIи. Цар цIераш хиннай Григорий, Александр, Мария, Наталья. Поэта цаI мукъагIа стихотворени дагахьа хьаювца ховраш кхы а кIезигагIа хул, массехк мугI мара беша цаховраш а нийслу царна юкъе. ХIаьта Пушкин веррига вийшача (деррига дагахьа дусаргда оалалургдац сога) дуккха хIама Iомаде, довза йиш я. Сона къаьстта езаеннай цун «Table-talk» (истола тIара къамаьлаш) яха жанр. Пушкина яхачох, Пётр I ва «Котам оалхазар а дац, прапорщик эпсар а вац» яха дешаш аьннар. ШоллагIдар кхы а зокх болашагIа да. Чаплицке мел даьча халахетарех, Ричи Посполитаяс яьча судах, Хмельницкена кхаьчад моастагIчун дIадаьша мекх.
МалагIа бувзам хиннаб эрсий поэтаца, цун кхолламца вай къамах болча йоазонхой? Уж цхьан дешаца белгалдоахалургдац, хIана аьлча массехк тайпара да ала деза царех. «Вайнаьха культура дегIайоалаяра а тахкара а эрсий интеллигенце даьча новкъосталах» яхача ший статья тIа литературни критик хиннача Мальсагов Абос яздаьд: «…Вайнаьха халкъа багахбувцама юкъера сюжеташ, образаш, мотиваш шоай говзамеча йоазонашта юкъекхувлаш, боккха пайда ийцаб кхыча цIихезача йоазонхоша а. Царна юкъе цIераш яха йиш йолаш ба Россера а доазол дехьара а бола гIорбаьнна йоазонхой. Уж ба эрсий эггара цIихеза бола сийлахь-боккха поэташ – Александр Сергеевич Пушкин, Михаил Юрьевич Лермонтов, Алексей Максимович Горький.
Ший массехк поэмашка, стихашка, повесташка Александр Сергеевич Пушкина тайп-тайпарча жанраех латтача вайнаьха халкъа багахбувцама произведенеех пайда ийцалга белгалдаьккхад дуккхача дунен цIихезача Iилманхоша. Цу хьакъехьа дикка белгала йолаш я 1820-1821 шерашка А. С. Пушкина язъяь йола «Кавказа есар» яха поэма…» Укхаза Мальсагов Абос аьннача «вайнаьха» яхача деша когаметта дикагIа товш хургдар аьнна хет сона «Кавказа» яха дош, хIана аьлча цу поэма тIа дувца хIама черсий мехка хиннад, цул совгIа тутмакх кIалхарваьккхар а черсий йоI хиннай. Цхьаькха цхьа моттиг я белгалъяккха езаш. Пушкин вай мехка хиннавац. Из хиннав вайца доазув долча Владикавказе, Ларсе, Кисловодске, Минеральни Воде, Пятигорске, Ставрополе, Георгиевске, Тифлисе. «Арзруме вахар» яхача цун йоазон тIа дувц 1829 шера хинна хIама, цу хана Тифлисе а хиннав из. Цу хьакъехьа цо аьннад: «Гуржий хьакхийттаб Россех 1783 шера, хIаьта а Аге-Махамеда вIаштIехьадаьннад Тифлис (Тифлис-кала – йIайха гIала) карайига а, йовха а, 20000 сагах тутмакх ве а (1795)». Цу заман чухь дайнад цунна, Туркий мехкара цIадахьа, ийрчадаьккха А. С. Грибоедова дакъа. ДукхагIйола Кавказах ше язъяь байташ Пушкина Гуржий мехка дайнар кIийленга ийца язъяьй. ХIаьта а гIалгIай поэташта боккха пайда баьннаб цун кхолламах. Уж эрсий классикагара Iомалуш хиннаб, стихотворенеш кхоллара законашка хьежжа шоай йоазош де. Цу лостамагIа къахьегаш, царна дика масал хиле дIаотташ хиннай поэта кхелла стихотворенеш, поэмаш. Из лечкъадеш хиннабац боккхагIбола вай йоазонхой, цар дуккхача шоай йоазонашка хьехаваьв Пушкин а цун кхоллам а, цох шоашта пайда баьнна хилар белгалдаьхад цар. Халкъа поэта Яндиев Жамалдас ши стихотворени хетаяьй цунна, уж я «Пушкинга», «Хьаст» яхаш. ТIеххьаръяр ешаргья вай, шийна цох даьнна беркат Хамарзий Жамалдас мишта дувц кхетаде дагахьа:

«Лоамий хьастара денна
Шийла шовда ма мийннад аз,
Пушкина хьеIача хьастара санна,
Мерза шовда ма меннадац аз.

Дог цох дузаш мел мол,
Мел аз из, Александра сий деш,
Аз из мел, вIалла сих ца хьокхаш,
Цун хозонах цецваьле, тамаш еш.

ДIайхача дийнахьа мангалхо санна,
Дилла хьога хул со из мела,
Безам ба мел вах денна
Из мелаш шергара-шерга вувла.

ВоагIаш е водаш, со цу тIа кхаьчача,
Нана бер санна, со цо хьест,
Лоамашкара хьасташ лекъача,
Лакъаргбац Пушкина шовдан хьаст.

Ухаргба вIалла из менна ца боалаш,
Цун бух боацача хьаста нах,
Дунен тIа мел вах, со а вахаргва,
Баь ца воалаш цу шовдан мах».

Пушкина стихотворенешта, поэмашта, фаьлгашта, «Капитана йоI» яхача повеста таржамаш даьд вай къаман йоазонхоша, уж гIалгIай метта йоахаш. Язде Iамаш, цу гIулакхаца кулг шаьрлуш хиннад цар бувцаш бола болх беча заман чухь. 2018 шера «Сердало» яхача издательствос арахийцаб кхаь книжках латташ бола «ГIалгIай меттала яьккха эрсий классика» яха гуллам. Александр Сергеевича йоазош кхычарел дукхагIа да цу тIа. КхоалагIча книжка тIа да, 43 цо кхелла йоазув, царна юкъе я стихотворенеш, поэмаш, фаьлгаш. Уж наьна меттала доахаш къахьийгад тайп-тайпарча ханашка Озиев Ахьмада, Озиев Салмана, Муталиев Хьажбикара, Чахкиев Ювсапа, Чахкиев СаIида, Аушев Мусас, Гагиев Гирихана. Дувцаш дола книжкаш чIоагIа накъадаргда аьнна хет сона университета студенташта, школай дешархошта а хьехархошта а, журналисташта, Iилманхошта, йоазонхошта шоашта. Лоацача байташта таржамаш аттагIа дулу, итташ оагIонаш йолча поэмаел е фаьлгел. ХIаьта а чулоацам болчча тайпара гIалгIай меттала уж ешаргьярашка дIакхачийта дика вIаштIехьадаьннад таржамхой. «Моцарти Сальерии» пхийтта оагIув дIалоацаш хиларал совгIа, кхы а драматически йоазон кеп йолаш я. Чахкиев СаIида къаьстта цу йоазонна таржам дар цаховш нийсденна хIама дац, аьнна, хет сона. Цун ший а я цу тайпара кеп йола драматически поэма «БIаргий хих бизза кад». Цудухьа из таржам деш, геттара йоккха халонаш цунна нийсъенна хургьяц аьнна хеталу.
Лоаца стих дика язъе ховш вар Гагиев Гирихан, цунга хьежжа да цо даь таржамаш. Дешаргда вай царех цхьадараш, масала, «Морх»:

«Дехача цу дуIан тIеххьара морх,
Ма цхьаь йисай-кха хьо сигала лела!
Морх яц хьо цаI мара сигале баьдъеш,
ГIоздаьнна доагIача денна ца езаш.

Ма дукха ха яцар еррига сигале
Iа хьайна чулийца, ди детташ даггара,
ТIоа сегаш цIенхаштта, хьогденна лаьтта
Мехкача догIанца дийнде хьо гIийрта.

Тоъаргда! ДIаяла!
Ха хьа чакхъяьннай,
Дийнденнад из лаьтта, дIадижад дуIа.
Цхьа тайжа мух бисаб…
Гаьнилгаш хьесташ,
Ма хулла сихагIа хьо лалла гIерт из».

Къаьстта а массанена дезаденна, йоазонхоша шоаш а дешаш дар Муталиев Хьажбикара «Iан сайре» яхача стихотворенена даь таржам. Плиев Махьмад-СаIида къахьегамхошца е дешархошца вIашагIкхийтта моттиг хилча, дешаш нийслора из. Цунна кепа йийттай газеташа а журналаша а. Из байт ешаш чакхдаккха лов сона Пушкина байташта даьча таржамех дола къамаьл:

«Лай уж шийла чоалпаш хьееш,
ДуIо сигале къайлайоах,
Цкъаза цIувз из аькха тардеш,
Цкъаза бер мо гIийла делх.
Цкъа тха тишача цIен тIа улла
Кхалар цIаьхха кегаду.
Наькъах тиннача сага санна,
Цкъа тха корах тата ду!
Ер тха къаьна, тиша оагилг
Маьлхара, баьде дийрза да,
Кора кIала, ва са нанилг,
Йист ца хулаш хIана я?
КIаьд-ха мича яьй хьо, доттагIа,
ДуIо беча узамо?
Иллеш доахаш, тхьовсаю хьо
Бедоаллача йоачIинго?
Малар мал вай, гIайгIа, бала,
Къе са къонал хьоахаеш,
Мала вай, нана, мичад пела?
Дега ловзадалар эш.
Илли ала, фордал дехьагIа
Оалхазар теIа дахарах,
ЙоI цу Iуйран цу замалахьа
Хий да хи тIа ахарах!
Лай уж шийла чоалпаш хьееш.
ДуIо сигале къайлайоах,
Цкъаза цIувз из, аькха тардеш,
Цкъаза бер мо гIийла Iах».

Пушкин ваь 220 шу ха я, амма хIанз а наха кIордаваьвац, вицвеннавац сийлахь-воккха эрсий классик, хIана аьлча цун йоазоша адамий дагалаттараш дувц, халонаш эшае гIо ду шоай хьаькъал долча дешаца. Ноахалаш хувцалой а, бакъда цар Пушкина кхолламцара бувзам цIаккха хадаш, эшалуш бац. Иштта хиннад, иштта да, иштта хургда.

С. Арчаков.

№ 74 (12209), шинара, 21 май, 2019 шу / вторник, 21 мая 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *