Лора цIи еза лелаю саг

16 июнь – унахцIено лораеча наьха ди.

Со зIамига кIаьнк волча хана денз, сона хозаш хиннача дикача лорий цIерашта юкъе яр Куштов Сосе Ахьмада цIи. Белггала из малагIча лазарашта дарбаш деш ва хацар сона цу хана, бакъда цаI дар шеко йоацаш, ший гIулакх тIехдика ховш саг из хилар. Иштта ца хилча къаманна юкъе сий долаш а вувцаш а хургвацар из. Вай мехка гIорваьнна вовзаш ва тахан онколог, ГIалгIай республикан заслуженни лор Куштов Ахьмад. МоллагIча гIалгIай фусаме вайнаьха дикагIбола лораш хьехабеш хилча, эггара хьалхарчарца йоаккх цун цIи. ЧIоаггIа цамогаш вола унахо, цо дарба ду лазар шийна деце а, из тIавоалавича бакъахьа хеташ, шийгарча цамагарах цунна фу хет ха гIерташ хул. Кхыметтел лораш а, шоай шеко йолаш моттиг хилча, даим цунца дагабувл, лазара корта нийса белгалбар, дарба нийса дар духьа.

Ер йоазув далехь, дуккха шераш хьалхагIа Ахьмадаца вIашагIкхетар хиннадар са. Цу хана Куштов болх беш вар Шолжа-ГIалан 9-ча больницерча онкологически отделене заведующи волаш. Нахаца къамаьл де а ха йоацаш, сел дукха болх бар цун. Цунгара интервью эца водаш, сай никъ хург ма бий аьнна дукха тийша вацар со. Амма сона ца меттача тайпара никъ хилар са. Балхара из йистеваьлча, тхо шиъ цхьаккха саг новкъа хургвоацача фусаме чу а ваха, йIаьххача хана къамаьл деш Iийра, дерригача са хаттарашта цо жоп даллалца.
Ахьмад ваьв 1936 шера 2-ча июле Буро тIа. Кхувш воагIача хана, лора болх бе вIалла дага а хиннавацар Куштов. Бера хана хулаш ма хиллара, цхьацца лакхара уйлаш яр цун. Инженер-изобретатель хила лаьрхIа лелаш волча цунца, цхьан дийнахьа цу хьакъехьа лаьрххIа къамаьл ду дас. Вешта аьлча, цо дIахайтар воIа ший лоIам миштаб. Ахьмадах лор хиларга сатувсаш вар из. Лорий дешар дийша веце а, кулг дарбане долаш, цхьацца говзал йолаш хиннав Соси ше а. Iайна хIама цунга хьахецийта, кулг хьакхийта ухаш нах хиннаб. Дол дилла ховча дукха боацача нахах хиннай Ахьмада нана Хадишат а.
1946 шера хиннад из. Дас цхьа хьехар ду кIаьнка. Цо яхачох, вIаштта кхаь шера бIаьстан юхье бIехала цIока, бисмал а даьккха, кулгашка хьокхае езаш вар из. Цу тайпара хIама дича, лорал доаллаш дола кулг аьттув болаш хул оалар. БIехалах а дарба доал оаландаь, дас яхар дир воIа. Да а нана а дукха дахаш хилац. Дукха ваханзар Соси а. Ахьмада 11 шу даьннача хана, бархI бетта метта а илла, кхелхар къоано. Дукха хIама хьаала а Iомаде а ловра цунна ший воIа, царех дуккхадараш цо шийца дIа а хьу, цар къайле йовзийта ца кхоавеш.
1959 шера берригача мехка боаржабаь, шерра дIахьош хиннаб профориентацеца бувзабенна болх. Шийна езаш йола балха говзал харжа йиш йолаш хиннав хIара. Цу хьакъехьа воI дагавоал наьнаца, хIаьта тIеххьарчо дагабохийт даь лоIам. Иштта вода вай мехкахо лорий дешар деша. Юххьанца, 1956 шера, Алма-Ате; цул тIехьагIа, 1957 шера, Буро тIа дешаш хул из. Хила ма еззара, цIенача дегара яхь яр цун шийца деша багIача кагирхошца. Цудухьа дика а атта а дешар. Укхаза ала доагIа, дикача хIаманна тIехьа лелаю яхь дика тIехьале йолаш хул, аьнна. Дийша ваьлча, зIамига саг эггара хьалха Наьсаре кхаьчар. Дика лораш кIезига хиннаб цу хана вайцига. Бакъдар аьлча, уж дукхагIа хилийтара сагота волаш саг а хиннавац. Буро чурча больницен коа ваха моттиг лу къонача специалиста, цига вахаш цхьа ха йоаккх цо, цу хана дийна хиннача ший наьнаца. Юххьанца цох хул хирург. Бакъда дIахо дIайодача хана, нейрохирург хила дага вар из цу заман чухь. Цхьан хана изобретатель хила безам хиларца, дувзадора цо нейрохирург хила гIертилга а. Из а ма дий кIоаргга хьаькъал эшаш, чоалханеча моттигашца дувзаденна гIулакх. Дийнахьа цхьа бIаь совгIа унахо тIаэцаш хиннав лора. ХIаравар, лазар доккха е зIамига дале а, цун дух тIа воаккхар цо. Цу тайпарча хIамо а дикка гIойле йора цамагар летача наха. Шоаш чIоагIа теркалбар, шоай йоакхо яр кхычарга дIадувцар цар, больницера арабаьлча. Цу гIулакхо кхы а дукхагIа хулийтар говза кулг долча лора тIакхача ловш бола унахой. Цул совгIа, Ахьмада дийнахьа 2-3 сахьата болх бе безар поликлинике. Из Наьсаре яр. Цигара ваьлча, гIаш Буро чу водар, сахиллалца болх беш хулар цигарча больнице. Массе а тайпара лазараш долаш хиннаб цу ханара унахой. Балха тIа сиха лакхлора ше караийца гIулакх дика довзаш вола зIамига саг. Кхаь шера дарба деш вола лор-хирург хул цох, тIаккха керттерча лора заместитель а керттера лор а волаш балхаш дир. Цхьа юкъ яр Наьсарен а МагIалбика а шин районе цаI мара лор воацаш. Цу гIулакхах лоархIаваь ца Iеш, Ахьмада бархI бетта керттерча лора а цун шин заместитела а декхараш кхоачашдир цу хана. Из мел атта доацаш гIулакх хиннад кхетаде хала дац аьнна хет сона. ХIаьта а хало ла могар цунна, хIана аьлча къона вар, низ бар, халонаш дукха зувча хилацар. Нохч-ГIалгIай республикан унахцIенон министра массехказа тIавийхар Куштов Наьсарерча больницан керттера лорал де хьожаве мукъа бехаш, амма, цун юхь а яь, из гIулакх шийна тIаэцанзар Ахьмада. Больницан керте латташ вола саг дукхагIа боахама гIулакхаш леладеш хила везар, хIаьта цун наха дарбаш де ловра.
Иштта лелаш-хьувзаш, цунга хоам боагIа Ленинграде онкологех йолча ординатуре вахийта таро хиларах. Шин шера хила везар цига. Ше цига яьккхача хана, из Iомавелар наха юкъе лелача, цIийоацар оалача лазарашта дарбаш де. ЦIавоагIаш шаьра дувца ховра лоаман мехка кхийнача зIамигача сага гаьнарча ингалсий а немций а халкъий метташ. Уж а цига Iомадаьдар цо. Цо дешаш хиннача института директор вар А. И. Рыков. Ший института цхьан кафедре ассистенталла Ахьмад Iийча бакъахьа хийтар цунна. Бакъда Куштов цIавера, хIана аьлча цунна ховра гIо эшаш, цун дарбашка сатувсаш итташ а бIаьш а мехкахой болга, цIагIа ше чIоаггIа эшаш волга. Воддаше а министр хиннача Индербиевна тIавахар из. Цунна бакъахьа хийтар Ахьмад Iарамхерча курорте, керттера лор волаш, балха вахача. Хьалха мо хIанз а хьатIаэцац цо кулгал де дезаш бола болх. Иштта кхоач из Шолжа-ГIалий тIарча №2 йолча больницан онколога дарже. 1967 шу дар из. Цхьан юкъа болх бича, мединституте мел Iомадаьр юха кердадаьккхача бакъахьа хийтар цунна. Болх бешше, ше мел Iомадаь лорий деррига Iилмаш юха кердадаьхар. Хьалха санна а доацаш, кIоаргагIа гора биологе, генетикан кIийленга дада Iилмаш. Вешта аьлча, шозлагIа институт яккхар санна хIама хилар цох. Цул тIехьагIа малекулярни биологи йовза волавелар из. ЦIийоацачун хьахилар миштад, цун къайле гучаяккхара фу де деза – уж дешаш дар хIанз цун теркам а хьаькъал а тIаозаш хиннараш. Миллионаш къайленаш йолча лазара еррига кетарлонаш йовза йиш яцар. ХIаьта а хьожаш, тохкаш, йоазош деш, къахьегар лора, хьакхаштавоалаш воагIар дарбанчан балхаца. Унахо тIавеча, цун лазара корта цу сахьате хьалаца ховш из волга зийра кхыча лораша. Сихеи нийсеи диагноз оттаеш вола лор санна, вовзаш хилар из дIахо дIайодача хана.
1982 шера Куштовс болх беш йола онкологически отделени дIакъовл. Кхаь шера ах шера тайп-тайпарча моттигашка, бе-бе балхаш деш лела везаш хул. Дукха къахьег, дукха хьинар, низ дIалу цо онкологически отделени юха хьаеллийта гIерташ. ТIеххьара а 1985 шера из отделени хьаелл Шолжа-ГIалий тIарча 9-ча больнице, хIаьта вай мехкахо цунна керте а оттаву. Цунца цхьана цох ву НГIАССР унахцIенон министерствон керттера онколог.
Массехк тайпара хулача цу лазарашта дарбаш де дезаш хул из. Цо ше а нийса лархIацар цу тайпара хIама. Онколог къаьсттача цхьан дегIа маьженна хулача лазара дарба деш хила везар, аьнна хетар цунна. Бакъда цхьацца бахьанаш нийслуш хиларах, хеттача тайпара вIаштIехьадалацар из. Ца хьоахадича нийса хургдац, иштта беча балхага а ше кийчвеш Ахьмад хьавена хилар. Интегративни медицина оалаш я, цо дIадехачох лор дуккхача специальностех вола говзанч хул. Цу лостамагIа лекцей бIарчча цикл кийчъяьяр цо, лорашта хьалхашка еша дагахьа. Цу даькъе къаьстта боккха теркам тIабохийтар цо, саг малхавоалача хана даьшкара тIехьенга доалача хIамашта, лерттIа дегIаахара царна новкъарло еш долча лазарашта. Кхыча дешашца аьлча, саг Iовешше цун оамалца, дегIаца хила тарлуш дола хIамаш довзаро гучадоах цунна хила тарлуш дола лазараш а. Цунца цхьана тоахк даьшкара тIехьенга доала цIийоацараш малагIаш да а, уж сево хьоадаь, сенах хьахинна да а. ДIахо белгалдоаккх, из лазар мишта чакхдаргда хьалххе а ха йиш хилар. Ахьмада яхачох, цкъаза духхьал дIабарахьежача а хоалуш хул сага фу лазар да.
ЦIийоацара диъ тайпара дарбаш ду: саг эттIаварца, токаца дестам дошадарца, радиоактивни зIанарашца, молхашца. Иштта дарбаш а деш, цо къовсам лоаттабаьча лазарех да пехка, шергашта, кхалнаьха наькха, дегIа кхыча маьженашта хулаш дола лазараш-дестамаш. Цхьаькха цхьа никъ а ба, унахочоа дикка гIойле еш: лора тешаве веза из шийна дарба хургхиларах. Нагахьа санна унахо, шийх дог ца дуллаш, дарбанга сатувсаш хуле, цох а пайда боал. Вешта аьлча, цамогаш волча сагаца бувца беза мотт ховш хила веза лор. Метташ, доазол арахьардараш хайна ца Iеш, лора геттара дика хов эрсий а гIалгIай а дараш. Наьна мотт-м цунна санна шаьра, кIоарга ховш цхьаькха хуле а тамаш я. Лазарий цIераш, дегIа маьжений цIераш, баьций цIераш, кхыдараш — фуд цунна цаховш?! Из мотт къаьстта дика ховш а, цун Iилман кIийле йовзаш а я Ахьмада фусам-нана, дуккхача шерашка из мотт университете хьехаш хинна Куштова Елизавета Султановна.
ХIара шера дукха нах бов вай республике гIаьле увзар бахьан долаш, пехкашта, метта, къамаргашта лазар хиле. Сенах хул из лазар? Из хьоадеш я новкъа лелача машенаша, мехкдаьтта чакхдоахача заводаша аракхувса фо бIехду хIамаш. Иштта цIийоацар хила йиш я чIоагIа саготдеш волча сага а, хIана аьлча вахаре деш дар сихонца де дезаш йола зама тIаэттай вайна, цу тIа саготонаш а тIакхийтача лазар атта хьалтIадоал. Куштовс яхачох, чIоагIа лоархIаме да, гаьна ца доалийташ, лазар хьагучадаккхари, цу сахьате цунна духьала къовсам болабари. Цхьа масал доаладергда вай укхаза лора вахарера. ТIой-Юрта яхаш хиннай А. М. яхаш йола кхалсаг. 1976 шера кхалнаха хулаш йола цIийоацар хиннай цунна. Цу сахьате лазара корта хьа а лаьца эттIаярах, цох йийрзар из. Бакъда 1986 шера цIийоацар хилар цун наькха. Накха дIабаккха бийзар. Цул тIехьагIа йийрза дIаяхар из кхалсаг. Цу масало хьагойт, ший ханнахьа лорашка вахар мел лоархIаме да, дарба дика чакхдалара.
ЗIанарий (лучевая) терапия оалаш ба дарбан цхьа никъ. Цу тайпара дарбаш эшарашта а дукха гIо даь ва Ахьмад. Цхьадола лазараш да аттагIа е халагIа дарбаш дулуш. Дарба аттагIа дулу цIоканна, кхалнаьха наькха, шергашта хулача лазарашта. ХалагIа ду из цIийна хилча, пехка хилча. Царех цхьадола лазараш радиоактивни зIанарашца дарбаш деш да. Сага дегIах кулг ца тохаш, эттIа ца веш, ду из дарба. Цу тайпарча унахоех дукха нах дIахьежабу вай мехкарча кхыча больницашка. ТIехкашта, кхалнаха хулача лазарца, иштта кхыча цIийоацарца белгалбаьнна нах Москве, Ростове, Махачкале, Буро тIа хьежабеш моттигаш хиннай. ХIаьта хIанз, вай республике (Пхьилекъонгий-Юрта) онкологически диспансер хьаяьчул тIехьагIа, уж лазараш долча наьха кIезигагIа дIа-юха аха безаргба аьнна хеталу. 85 унахочунна дарбаш де таро йолча цу дарбан цIагIа а каст-каста хулаш, цигарча болхлошта гIo деш ва гIорваьнна лор.
— Онколога оамалашца керттера фу хила деза аьнна хет хьона? – яха хаттар делар аз лорага. Цунна жоп а луш Ахьмада аьлар:
— Нах безар, царна тIера хилар, царех дог лазар – уж лоархIаме хIамаш хет сона моллагIча лора оамалца. Наьха сагото шийяр санна хьатIаэцаш хила веза из. Ший дегIаца чIоагIо е еза: новкъостал эшача сага гIо дерг ма-д аз, аьнна. Ший гIулакхаш кхоачадаларга сатувсаш волча сагах визза лор хургвац. ЦIаккха кхоачалургдац са гIулакхаш, са болх, яхаш, хила еза цун уйла. Хала лазар кхийтта, шийх догдиллача сагаца болх бе хала да. Цунна хов ше цу лазарах варгвоацилга. ХIаьта а вахарга догдоахийташ хила деза цунца леладу гIулакхаш…
ХIара са чудоаллаш мел вола саг ше цамогаш хургвоацар де хьажа веза. ХIаьта а, хиланза ца воалаш, цамогаш хилча лорага ваха веза, харцахьа-бакъахьа дарбаш а ца деш. Цхьавола саг хул новкъа мел водачо аьннар хьаийдеш, шийна дарба де гIерташ, е хьежача наха тIаухаш. Тахан, говза лораш болча хана, из хIама леладар нийса дац. Иштта ду дарбаш къоабалдеш вац Куштов а.
Духхьал унахцIено лораяь ца Iеш, вай къаман сий, даьша хьабена никъ, хоза гIулакх лорадеш хьавоагIа из. Цо лелабаьб къаман юкъара болх а. Из хиннав 1970-ча шерашка хьахиннача вай къаман болама доакъашхо, из бахьан долаш партера дIаваьккха а лийннав. Цо дакъа лаьцад 80-ча, 90-ча шерашка хиннача гIалгIай къаман, Лоаман къамий конфедераце съездий балха юкъе. Цхьаькха цхьа хIама а да хьоахадинза даргдоацаш. Дуккхача шерашка бIаьш болча студенташта хьеха а хьехаш, медицински факультете деша багIача вай кагийча нахах а мехкарех а лораш хургбола хIама хьадаьд цо. Цо хьийга къа теркал а деш, 2002 шера цунна елар «КарагIдаьннарех» оала вай республикан орден, кхы а ши шу даьлча «ГIалгIай Республикан гIорваьнна лор» яха цIи лу цунна. Тахан цу совгIаташ тIа IотIакхийттай «Россе гIорваьнна лор» яха цIи а. ХIанз а, кIаьд ца луш, къахьегаш, ва из. Куштов ва республикан больница онколог, онкологически диспансера лор. Медицински факультете деша багIарашта диагноз оттаяр кердача хьисапе хьехаргдола болх беш хиннав из укх тIеххьарча шерашка. Цу лостамагIа къахьегача лорашта эшаргдола книжка а, из дIа мишта хьеха деза дувца методически кулгал а яздаьд цо.
— Вай республика хьаяьчул тIехьагIа, фу хувцаденнад унахцIено лораеча даькъе? – хаьттар аз Ахьмадага.
— Лорий балха говзал лакха яц, — аьлар цо лоацца.
Куштов Ахьмада 83 шу да, дIахо а из могаш-маьрша вахар ловра сона, из ловш ба аьнна хет сона лор мел вайза нах а.
Куштов Сосе Ахьмад тайп-тайпарча моттигашка го вийзав са: гIалий тIа нах вIашагIкхийттача, форда тIа салаIа вахача, шахматни клубе ловза венача, кодаме вагIача. Бакъда цIаккха цунгара гIалгIай эздел доаккхаргдолаш хIама зе дийзадац са. Иштта хул вай даьша яьххача тайпара вола эздий саг.

С. Арчаков.

№ 85-86 (12220-221), шоатта, 15 июнь, 2019 шу / суббота, 15 июня 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *