Фу ду оаш цига?

Ховш ма хиллара, школе деша дагIа бераш ахкан кхаь бетта цIахец. Цхьабола хьехархой царца цхьана отпусках болх. ХIаьта цхьабараш балха ухаш лелаш хул бIарчча бетта. Иштта балха вода хьехархо бIаргавайча, каст-каста хоатташ хоз:
— Бераш чу ма хийцадий, хIанз фу ду оаш цига?
— Де хIама-м корадоагIар цига, — ала дезаш хул, бехказвоалаш санна. –Тха отпуск 56 календарни ди мара мичад, цудухьа цхьан бетта болх бе безаш хул тхо.
— Фу ду оаш цига? – юха а оаха дечун дух тIа вала гIерташ хул наькъахо.
Цхьаболча наха хет, бераш цIагIа сайцача, школе кхы де хIама доацаш санна, бакъда из иштта дац. Дукха а цхьайолча хана хала а болх ба царна хьалхашка латтар. Эггара хьалха белгалдоаккхаргда вай школашка экзаменаш дIайолалуш хилар. Дешархой шоай лоIамагIа дIахийца, чу а баха Iоховша йиш мичай царна Iилмаш хьехаш хьабаьхкача боккхагIбарий. Ийс шера е цхьайтта шера дешаш школа яле, из яьккха баьннача дешархой массехк экзамен яла еза. Из болх кIезигагIа бале, цхьан бетта бIаьхлу. Масала, аз болх беча ООШ (ийс шера деша школа) яьккхача кхувшбоагIараша эрсий меттах, гIалгIай меттах, биологех, географех, математиках экзаменаш елар. Царга уж кийчбеш, консультацеш чакхъяха еза. Цул тIехьагIа, царна машен Iалашъяь, берригаш хьагулбаь экзамен дIаяла дIабига беза, цIабоалабе беза, царех кхера-эга веза, кхерамзле Iалашъеш. Цкъаза, бер хьа ца доагIаш, цун саготде дезаш хул. Сона дагадоагIа, цхьан шера гIалгIай меттах диктант язде дезаш бар ийслагIча класса дешархой. Берригаш хьагулбелча, царех цхьа кIаьнк воацаш вар. Вешта, кIаьнк а даьра вацар из-м, зIамига саг вар, тIавагIаш эггара дикагIйола «Мерседес» жип йолаш. Йоазон болх дIаболабе йиш йоацаш дисар тхо, цох фу хиннад халцца. Юххера, цIагIа телефон техача, вож вижа уллаш хиннавар, ийслагIа гIа а гуш. Наьнага дехар а даь, чехка машенаца Iовоалавайтар дешархо.
Цхьайолча хана нийслу, Iоажал вайга хаьтте мича йоагIа, юрта саг венна таьзет долаш. Нагахьа санна веннар цун коара саг вале, экзамен дIаяла вIаштIехьадалац, нийсагIа аьлча, карагIдалац. Из кхетаде хала дац. Бакъда цу коара доацача, тайпах долча бераша экзамен юкъахйитар цхьаккха тайпара бакъде йиш йолаш хIама дац. Кодаме цIен боккхагIбараш дIабахача кхоачам ба, таьзета даха бераш шин сахьата тIехьадаьннадар аьнна, царех сага бехк боаккхаргбац цхьанне. Экзаменаш цар дешача школе яле (диктант е наьна меттах йола тохкама тесташ), царга хьажа везар малав? Юха а хьехархо ва. Арахьара хьавенача сага цун хьалхара берг мичаб из болх. Укх шера бераша, май бутт болалуш, экзамен елар гIалгIай меттах. Массехк вариант йола хаттараш дар цар жоп дала дезаш, язъе езаш сочиненеш яр. Цар даьча балхий мах беш, уж тохкаш вагIа везаш хилар диккача хана. Массане цхьатарра дика экзаменаш дIалуш хилац наггахьа мара. Во оценкаш яьхараш юхаяла езаш хул, уж кхестабе безараш а хьехархой ба. Уж шедола хIама чакхдаьлча, царна дIадала деза аттестаташ кийчде деза. Уж а хьалха мо кулгкара харцахьа-бакъахьа Iоязде йиш яц, кIеззига а гIалат цу тIа нийслойя, деша оттача моттигерча каьхаташ дIаийдеча комиссе чакхвоалийтаргвац, юхавайтаргва ше дIавахача новкъа гIолла. Цу гIулакха компьютерца геттара хьакхаштаваьнна саг веза, шедар, махеи мIареи миссел кхоачамбоацар доацаш, хьаде ховргдолаш.Цу тайпара нах тха школе болаш а ба. Цу балхах дика кхеташ ва дукхача хана денз школе информатика хьехаш хьавоагIа Муцольгов Зяудина ХIарон. Школе компьютерца бе мел безаш бола чоалхнегIа бола болх беш ва из. МоллагIа компьютер ехача, из тоае хов цунна. Цул совгIа, школерча интернетага хьож, хьехархочун цаховш хIама нийслойя, даим цунна гIо де кийча ва Зяудина ХIарон. Шийца болх беча дукхагIболча хьехархошта компьютер Iомаяьр, интерактивни улгаца болх мишта бе беза довзийтар а из ва. Школе духхьаш компьютераш хьаенача хана, цIаккха а цунца болх бе се Iамаргвоацаш санна хетар сона. Амма уллув дика новкъост, ший гIулакх довзаш саг хиларах, цхьаккха хало йоацаш, заман керда чоалх караерзайир аз. Иштта ала йиш йолаш ба школера дукхагIбола хьехархой а. Нагахьа санна дешархошта йоазонхоех кинофильм хьокха дезаш хуле, интернет классерча улгаца ювзае езаш хуле, хьа а вайя, цига мел эшачунга хьаже мара дIаводац Муцольгов, ший дуккха гIулакхаш дале а. Цунна мо из болх ховш, цунах кхеташ ва дукха ха йоацаш школе балха вена Котиев Салмана Ахьмад а. МоллагIа сурт даккха, дIадахьийта дезаш хилча, цу миноте цу балхах лоархIаву из. Кхы а дукха да цу шин сага школанна деш дола гIо.
Аттестаташ дIадала а ма дезий. Берригаш цхьан дийнахьа багIац уж дIадахьа а. Цхьа шу даьккхар цхьан выпускника, ше дешарах дола тешал дIадахьа вIалла хьа ца воагIаш. Из миссел ха яьккхар цун каьхато директора сейфа чу уллаш. Деша дукха сагота воаца саг, аттестат хьаэца а дукха сагота хилац. Фу ду цо цох хьаийцача а? ЦIагIа Iокхувсаш, хьалкхувсаш леладергда. ХIаьта укхаза чIоагIача директора сейфа чу улл, бIаь шера улле а, хIама а дергдоацаш. Цудухьа дIаIийна хургва-кх из, цу балха сагота воацаш. ХIаьта а дукхагIбараша, цох доккха совгIат хеташ, шоай ханнахьа дIахьу ийс шера дешарах дола каьхат. Из доадаь нах а боагIа цхьайолча хана хьехархой болча, дIахо фу дича бакъахьа да хатта дагахьа. Цхьа бутт хьалха тхо долча чуена яр, цу юххе яха кхалсаг. ЙиIий дешарах дола каьхат дайнад, кердадар мишта даккха деза? Из хаттар дар бера нана йоалаяьр. Дича бакъахьа дар, законо яхар дIа а аьнна, дIаяхийтар из а.
Дийша баьнна вIаший къастале, тIехьагIа дагадоха хIама хургдолаш, сакъерда е салаIа баха а ма безий. Цхьабараш дукха гаьна болхац. Магасе аллейке, шан элгац долча, мемориал, музей, берий ловзарий цIа долча баха ловраш хул. ХIаьта цхьабараш лоамашка, даьй гIалаш ягIача баха а, лоаман Iаламга хьажа а, шашлык даа а безам болаш хул. Хьалхавала везар малав? Юха а хьехархо ва. Цаховш цига харцахьа хIама хьаэккхе, эггара хьалха аргдар фуд вайна ховш да: «Хьехархо вецарий шуца?»
ДIанакъабаьхар вай выпускникаш, хьаьшашта санна гIулакх даь. ХIанз паргIата вий школе болх беш вола саг? ТIаккха хатта мегаргдий цунга: «ХIанз фу ду оаш цига?» Эггара чIоагIагIа болх бикълу ха ма йий из-м. Бераш салаIа дахадале а, юхадоагIаргдоацаш мича дахад. Соахка хиннача тайпара бIеха йита йиш яц классаш. Цхьацца керда хIама дагадоха, дешархой сакъердалургдар де гIерт уж. Техничкаша басараш-кIираш техачул тIехьагIа, классаш кийчъяь Iооттае еза, керда дешара шу долалуш бераш доаггIача тайпара тIаэцаргдолаш. Укхаза корага хIамаш охка, уголокаш хьалъохка, дешар дIадоладелча эшаргдола гойтара гIирсаш кийчде дезаш хул. Вешта аьлча, бераш Iоховша мара ца дезаш, шедар тоадаь, дIаоттадаь, Iалашдаь хила деза. Хьалъохка деза бе-беча Iилмашца, литературашца бувзабеннача наьха сурташ. Къаьстта а йоакхо е еза пенгазетий. Уж хоза хьадаь, чулоацам сакъердаме болаш хуле, царна юхера дIадалац берий цIоз. ГIалгIай меттала арадувл «Зирак» яха пенгазет. ЛаьрххIа Шолжа-ГIалий тIара художник леха, цунга язъяйтай цун цIи. Гаьннара бIарг тIаотташ, хоза я из. Чулоацам а цун цIерага хьежжа хьаькъале хилийта хьож тхо. Укхаза дешархой таро хул школан вахарера кердадараш довза, яхьашка, олимпиадашка, фестивалашка котбаьннараш малашб ха, цул совгIа кепа етт берий дувцарашта, фаьлгашта, стихашта, анекдоташта, кроссвордашта, кицашта. Белгалдаккха лов, соахка бIарчча бетта компьютер тIара хьалгIаттанзар со, цар даьча йоазонашта кепа тоха гIерташ. Уж дерригаш гул а даь, «Сурхо тIара бераш» яха книжка арадаьккхар оаха. Цу тайпара книжка арадаьккха цхьа школа яц вай ГIалгIа мехка, тхаяр мара.
Кхы а сенна йоаю оаха ахкан ха? Дешархоша «СелаIад» яхача берий журнале дIале аьле, хьадахь бе-беча жанрех даь йоазош. Царна юкъе гIалаташ, тоае езаш моттигаш хул, кулгаца яздаь уж, компьютерца кепа теха, дог-безам тIагIоргболаш хила деза. Цудухьа берий журнала оагIонаш тIа каст-каста хул тха школерча бераша даь говзамеча литературан йоазош. Цу берригача балха ха еза. Цу тайпара болх бераш цIагIа долча заман чухьа паргIатта бе йиш хул. ФГОСа дикка теркам тIабохийташ гIулакх да кхоллама болх бе дешархой Iомабар.
ХIанзалца школе ухаш цахиннараш, укх шера эггара хьалха гIоргбараш а ма бий дIаязбе безаш. Бедоахкаш тетрадаш долаш, цар наIарга аха безаш а ба дуккхабараш. Харцахьа лелаш шу дIадихьарий даьшца-ноаношца вIашагIкхетараш де деза. Уж де паргIатагIа я аьхки. Деша хьа ца ухаш хиннарий цIагIарбарашца къоастаде дезаш а хул цхьадола дешаш. Цкъаза зокх болаш чакхдоалаш а хул царех цхьадола вIашагIкхетараш, цIенхашта йовхьамаш йолаш дIадаха тхо, делаш юхадерза дезаш хул. Цхьан аьхки школе хьа ца ухача йиIигашта наIарга дахадар тхо. Тхаяр-м бIарчча бригада ма йий — машен йизза хьехархой. ЦIагIара хьаараваьннача дас эггара хьалха тхога хаьттар дар: «Мичахьа гIолла доагIа шо? Эккажкъонгий-Юрта гIолла доагIий шо?» ДIаделаденнадий тхо. Совца могий. ХIаьта а тхоай лоткъам дIа а баь, тхоаш Сурхо тIарча школера долга дIа а хайта, юхадийрзар тхо. Вешта аьлча, ший бера хьехархой бовзаш, уж малашб ховш вацар да. Тхо токах е газах ахча доахаш лела нах да мотташ, хинна хургвар из.
Бераш, тIеххьара гургал теха ма баьллинге, экзамен ярашкара дIаийккхараш, кхы гучадовлац школе. Кхыметтел шоай диса тетрадаш а дIахьоц. Царна юкъе хул бIарчча шера во дийшараш, тIехьабусаш хиннараш. Дуккхача шерашка, цар тетрадаш бе а дехке, ахкан хана цIагIа бергбола болх а ийце, наIарга аха вийзав са, урхен тIара мухале вувлаш, аьлен чура гув тIа вувлаш. ГIаш лела хала да гувнаш долча юрта, дешара шу чакхдоалаш, когий кIоажош лазадоалаш а нийслу, дикка дарба де дезаш. Нагахьа санна цIагIарчар цхьан бетта бер школе хьаухийташ хуле, цунца школе къахьег, вогI ховш дола Iилмаш Iомадеш. Бакъда цу тайпара дай-ноаной кIезига хул. Кхоана Iодайтаргда аьнна бер, школе Iокхаьча ца доалаш бутт дIабоалл. Е цхьан-шин дийнахьа хьадена бер, телефон техача а корадоагIаш хилац. Токах ахча доахарий декхараш кхоачашде дезаш а хул цкъаза хьехархо. ДIакоа вахача, делкъа хана лампаш йоагаш хул отара кIалха е коанаIарга. Царга уж дIайоае ца оалаш хьавоалуц, Даьлах эхь хеташ. Школан ков, наIартIе цIенъеча бераш юкъеозаш хул цхьадолча шерашка. Бакъда берий лоIама духьала, царна хала хургбола болх царга байта бокъо яц.
Ахкан хана кхыча юрташкара, шахьарашкара цIадаьхка бераш доаладеш, уж моттигерча школе хьачудала ух цхьабола дай-ноаной, уж тIаэца, цар гIулакхага хьажа а ма безий школан болхлоех, берригаш ца хьоже а, цхьабараш. Сурхо тIара нах дукха ба Россе тайп-тайпарча регионашка: Москве, Астрахане, Магадане, Ставрополе – царех тарра кхыйолча моттигашка. Цигара цIаихарех цхьабараш ерригача республике бовзаш а ба. Масала, Москве деша ваьгIа цIавена ва Булгучев Хьусена Муса. Из дика спортсмен ва, кIалтохаргах латаш Россе йоккхийча яхьашка толашагIйола моттигаш яьхай цо.
Цхьабола хьехархой говзал лакхъяра курсашка баха безаш хул, уж вайцига каст-каста ца хуле а, хIаьта а хулаш я. Цига а баккха ма безий цхьа бутт гаргга. Цу тайпара курсаш эшаш я, хIана аьлча дешар, Iилмаш цхьан метте латтац, даим хувцалу, хьехархошта йовза еза шоай балха юкъекхувлаш йола болх дика Iалашбергбола моттигаш. ХIанз, ФГОСа дIадехараш юкъекхувлача хана, къаьстта а лоархIаме да цу тайпара дешар-курсаш. Цига тохк, довз арадувлача законаш тIара кердадараш, республикера дешар малагIча боарам тIа да хов. Курсашка лекцеш ешача йоккха поалхам йолча Iилманхоша а, университета болхлоша а, хьехархоша а дуккхача шерашка шоаш Iоаяь говзал екъ школашка болх беш болча нахаца.
Дукха болх хул ахкан замалахьа бе безаш библиотекашка къахьегарий. Цкъа-дале, дешара шу чакхдаьлча, царга дикка хьожа а хьожаш, хьаийде деза массайолча классашкарча берашта дIаденна хинна книжкаш. Ужаш цхьадараш дохадийя хул, геттара чIоагIа бIехдийя хул, хIаьта цхьадола бераш шоашта дIаденна книжка доадийя доагIа. Царна боаггIаш бола бехк бе беза. ШозлагIа-дале, керда книжкаш цIада деза, цар тIа доагIаш дола йоазош де а школан мухьар тоIаде а деза, берашта тоъаргдолаш да е дац белгалдаккха деза. Юххера, кхозлагIа-дале, керда дешара шу доладалале, книжкаш дIадала деза. Из, дIадувцаш мо доацаш, боккха а хала а болх ба. Цхьадолча шера берригача дешархошта дIадала книжкаш доацаш бус библиотекараш. ТIаккха ладувгIа деза дай-ноаной Iоттарашка, цхьачар еча яппарашка, нийслу царна юкъе гIулакх суде дIалургда, яхаш, кхерам тувсараш а. Цар кхетадиц, министерствоc ара а дахийта хьа ца делча, берашта уж дIадала школан таро йоацилга.
Цкъаза газета тIа кепа тоха дешарца, берашца, даьшца-ноаношца ювзаенна статья язъе езаш а хул хьехархо. Укхаза дагавох сона дешара министр хинна В. Трубицын, хьо каст-каста телевизор чу гу сона, аьлча, «са балха цхьа дакъа да из а» оалар цо. Цунна дайна, кепайоазонна лаьрхIа хIама яздар а шийна ховр кхычарца декъар а хьехархочун балха цхьа дакъа да. Цхьаболча хьехархоша бIарчча книжкаш а язду, мотт е литература хьехар аттача доаккхаш. Масала, МагIалбикерча Куркиева Совдата «5-7 классашта лаьрхIа диктантий, изложеней гуллам» арабаьккхаб, методически кулгалца дувзаденна книжкаш яздаьд Картоева Iашата, массехк книжка аз а яздаьд.
Юххера, бераш школе чудахкале, цар Iомадергдола Iилмаш тIадолаш, массане тайпан цIераш дIаязъяь журналаш хила деза. Уж а хьехархоша-классай кулгалхоша кийчде деза.
Кхы а дукха хIама корадоагIа аьхки школе де. Ер йоазув дийшача сага кхы дергдац аьнна хет сона: «Фу ду оаш цига?» — яха хаттар. Дойя а нийса-м хургдац.

С. АРЧАКОВ

№ 98-99 (12233-234), шоатта, 6 июль, 2019 шу / суббота, 6 июля 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *