Хало еча ца йохаш хьайоагIа саг

Вай ноаноши цар ноаноши шоай къаманна хетадаь вахар дувца велча цхьа оагIув меттал, цхьа газет а, е бIарчча кинижка а тоъаргдац. ХIаьта, тахан укх оагIув тIа са хьоахае безам ба гIалгIай къаман йизза йоI ала тоам барех йолча, кховзткъа шерага кхаьчача Наьсар-Кертерча ЦIечой (Халмарзнаькъан) Зайдат. Цун виIий дезалхоех цхьанеца хьоашал а хоттаденнад са. Йоккхача сагага хьежжа эзди ба дезал а.

Дукха халонаш тIаийтта, дукха хIама бIаргадайна саг я Зайдат. Даьла къахетамца цу ше мел долчох ца йохаш, дика дIачакх а яннай из. «Нани, дукха хIамаш лайнад Iа, мишта духьала лаьттай хьо царна? Тхона могаргдацар иштта», аьлча, «Аз-м кхы доккха хIама даьдацар, сайна Дала денначоа раьза хилар мара», оал цо. Вахаре моллагIволча сага эггара чIоагIагIа эшаш дола гIулакх да Зайдата хьалха доахар – сатохаш хилар, сабаре хилар. Из ца хуле е вахар а е цхьаккха хIама а хургдац. Шийх йоккхийеш яц Зайдат. Шийна мел хинна дика Дала шийгахьа совбаьккха къахетам болга а, хIаьта тIаитта халонаш Дала ше зе оттаеш нийсъя кхел йолга а кхетадеш я из. «МоллагIа хало тIакхаьчача веха а ца хьовзаш, Даьлагахьареи нахагахьареи бехк хургбоацаш тIаэца еза», – оал цо. Веха хьайзав аьнна хьабала пайда бац, нийсденнача гIулакха бехк лехаш ха а йоае йиш яц. Са а теха, сихагIа гIулакх дIадерзадар да керттерадар.
Ше кхы йоккха еце а дукха валараш дайна саг я Зайдат. МоллагIа гаргара хинна а ца Iеш, кхоаччара нах дукха дIабехкаб цо. Ше дунен чу ялехьа да дIаваьннав цун. Ираз хиннадац ший да бIаргаго. Бо долаш дунен чу яннай из. Цхьайтта шу даьлча нана а кхелха бIарчча бо хиннад Зайдатах. ЙиIий да а даь-воша а дийна хиннадац, хIаьта из лелаер а кхеер а даь-веший воккхагIволча воIас шийна тIаийца хиннад. Зайдата вIалла а дицлургдац йоах шийга даь-веший воIас цу хана аьнна дешаш: Со дийна волча хана хIама эшаш яхаргъяц хьо укх дунен тIа. Укх цIагIарбараш мо са дезалхо я хьо таханарча дийнахьа денз дIа. ЦIаккха а хье цхьаь цаI ма хеталахь, ераш хьа йижари-вежари ба хьона». Тоам бола дешаш да уж моллагIа цхьаь висача сага дог ураоттадергдолаш. Ше Зайдата денна дош кхоачашдаьд къонахчо, дика хьожаш чакхваьннав из цунга.
Иштта уж бахаш 21 шу даьлча тоам болча, дикача цIентIара зIамигача сага зоахал хьоадаьд Зайдатаца. Цхьаккха хIама ца эшийташ, хоза доаггIача тайпара поартал а кийчъя маьре яхийтай даь-веший воIа, ший дезалел кIезигагIа ца езаш ше кхеяь йоI. Маьре яхача виъ дезалхо хиннав цун. Кхо воIи, цхьа йоIи. Дунен чу валалехьа дIаваьнна цхьаькха воI дIавеллав Зайдата. Хана йIоахал инсульт а хинна маьр-да веннав цунна. Из венна итт шу даьлча маьр-нана а кхелхай. Ший даи нанеи дIадаьлча Зайдата цIен-да чIоагIа гIайгIане хиннав. Цо аьннад:
— Да дIаваьлча дог лазадаьлар са, хIанз нана дIаялча дегагIоз дIаяьннай са, аз кхы дукха ха йоаккхаргъяц укх маьлхарча дуне тIа.
Ший нана дIаелла шовзткъа бийса яьлча цамогаш хиннав Зайдата цIен-да, инсульт яха унзара лазар а кхийтта. Кхо шу далалехьа из а дIакхелхав. Ший цIен-да велча ши шу гаргга ха яьлча воккхагIволча воIа саг йоалаяьй Зайдата. Иштта дIахо ший вахар дахьош я из ший дезалца. ХIаьта, ши шу хьаллха юкъера воI венна из а дIавеллав цо. ХIанз ший зIамагIволча воIаца яхаш я из, ший лоалахошца а гаргарча нахаца а тара а луш, царна чIоагIа дукха а езаш.
Къонахчал доаллача сага мара лоргдоаца хIамаш да цунна тIаийттараш. Зайдат денал долаш саг хилар хьахьокх уж шедола Iоткъамаш цо ца йохаш, сабараца тIаэцар. Ший вахара оагIонех лаьца даь-нанас дувцаш хилча тхона хIанз а, иззал дукха ха дIаяхачул тIехьагIа магац ца делхаш сатоха, — оал са новкъоста ший даь-наьнах. ХIаьта, Зайдата дог-м дIачIоагIденнад: «Фу дергда, Даьла кхел я, веннар дIа а воллаш висачо дIахо ший вахар дIа а хьош лелавезаш дуне да-кх ер. Сайна Дала денначох кхоачам а беш, халонашта са а тохаш яьхай. Веннар дIавеллав, дезалаш, воIа саг йоалъярца а йоI маьре яхийтарца а дIаберзабаьб. Даьла низ чIоагIа ба, цунна къахетам сов ца баьлча сага вIаштIехьадаргдоаца хIамаш да уж» — оал Зайдата.
Ха дIа мел йода хувцалуш йоагIа зама. Ширача заман чура хIама боккхагIчар дувцаш хилча чIоагIа тамашийна хета хIанз вайна юкъе латта цхьадола хIамаш. Хала хета вай кагирхой телефонашка байна а, вай боккхагIашка ладувгIа цар вIаштIехьа ца доалаш а. Хьалха хIара сарахьа балхара чувеча, бале хьай цIагIа а, беце гаргарча наьхацига вахе а боккхийча нахага ладувгIар. ХIана аьлча, дукха пайдане хьехараш дора цар кагирхошта. ХIаьта уж хьехараш вайна чIоаггIа эшаш хул, хIанз мо йолча унзарча заман чу хIаьта а эшар уж. Бакъда, хьехарашка ладувгIаши, цунах шоашта хургбола пайда ховши дукха бац.
Зайдат массаза а хьехара даькъе къамаьлаш деш хул ший дезалашца. Цо хIама дувцача хана чIоагIа чам чубахе ладувгI цунга наха. Цо дийца хIамаш шоай вахаре дукха накъадаьннад дезалашта, лоалахошта. ЗIамига долча хана вай кхета ца дой а, воккха хилча дагадоагIаш хул уж. Хийла саг воагIа Зайдат йолча, цунга цхьацца дунен вахара хIама хатта. Цо деннача жопах а даьча хьехарах а боккъала товр а хиле дIавода хIама хаттавенар.
Оалаш да «МаIа саг талхача – фусам талх, кхалсаг талхача – къам талх» аьле. Къаман къонгаш кхебеш бола кхалнах шоай дезалех а фусамах а дог лазаш хуле, уж шаккха а талхаргдац. Цудухьа, из кхета а деш даим кагирхошта хьехар лоаттадеш хиннаб вай боккхий нах. Цунга хьежжа эхьа а, гIулакха а, леладечоа а, массадолча оагIорахьа шоай гIулакх дизза ховш ба юкъера ха йола нах. Царел боккхагIбараш кхы а эздеххиннаб. Нагахьа воай боккхийча нахага вай ладувгIе, цар яхар хьаэце, вай а хургда иштта дика.
Вахара халонех чакхйийна, дог чIоагIденна, дегIа оамал шиш болаш яле а, хьехар деча хана кIаьда оагIув лоац Зайдата. Цун хов кIаьда а, мерза а, хьехарца а дувца. Цудухьа шоашта пайда а эцаш ладувгI цунга наха.
Иштта да ЦIечой Зайдата вахарах дола цхьа дакъа. Шийга хало кхаьчача къизал гуча ца а йоаккхаш кIаьдагIа хила веза саг. Из Зайдата вахарца вайна га а гу.

И. Айюбов

№ 101-102 (12236-237), ера, 11 июль, 2019 шу / четверг, 11 июля 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *