Дахаш да артиста иллеш

Вай Сибрера цIадаьхкача хьалхарча шерашка, Наьсаре хIанз йолчох вIалла тара яцар. ХIетта боахамаш дехка болалуш мара бацар нах. ХIаьта а ашарашцара, халхарашцара, ловзарцара, сакъердамцара безам а чам а дIабаланза бар уж. ЧIоагIа эшача, хиланза даргдоацача хIамашта нийса хьайора ашарий дуненца ювзаенна моттигаш. Царех хьалхарчарех цаI яр «Звукозапись». ХIанз вай А. Газдиева цIерагIа ба оалача урамагIа тахан долча маьждига духьал яр автовокзал. Цунна гонахьа Iоувттаяьяр тир, наха мерза хий, морожени лоаттаю сийна тикилг. Иштта цу юхе яр ашараш дIаязъю, пластинкаш йохка моттиг. ЗIамига цIалг дар из, хьалхашка ахча хьателача кассанна санна корг доаллаш. Iуйрийна шоаш хьабаьхкача, къамаьл ду ши кад (колонкаш) хьаара а баьккхе, из еррига айлаюкъ кхайкаеш, даха доладора иллеш. ЛаьрххIа царга ладувгIаш генараш дуаш, латташ хулар кагий нах, цу хана чIоагIа моде хинна «аэропорт» яха фуражкаш тухкаш. ХIанзарчарех тара яцар ашараш а, халхара йиш хулар тIехьа истола тIа е гIанда тIа етташ фата йолаш, хьекхаш цIогIарч долаш: «IайтI-вIайтI. Ворс-тIох. ДIа ма яхийта!» Кхы фу дусар, уж ашараш кхолларашта дага ца дохаш. Тамаш йолаш дар цхьаькха, уж царгара дIаийеш хилар. Къаьстта наха дезаденна, кIордадилцца дIаьхача дийнахьа доахаш хиннар дар «Мустафайх дола илли». Из дIаоалаш хиннар яр хIанз наха дикка дIайовзанза йола Евлоева Рая. Хьайна пластинка езе, корах ахча дIачукховдаде мара дезацар. Мустафа яхаш яр сол воккхагIволча веший цIи. Мичара енаяр а хац, тха цIагIа йолаш а даим локхаш а яр из пластинка. Цул совгIа, илле дешаш Iомадаь, дагахьа ховш хиннараш дукха бар. Цу тайпара цIи йола зIамсаг е кIаьнк гучаваьлча, дIаала мара ца дезаш, метта бухье дагIаш хулар илле дешаш: «Ва Мустафа, ва Мустафа, ма кура зIамсаг ва хьо, Мустафа!» Илли эрсий меттала дар, цудухьа уж дешаш иштта декар: «Ай, Мустафа, ай, Мустафа, какой ты гордый парень, Мустафа!».

Тхона цу хана хацар, цо вувцар малав, мичара ва. Фу болх беш саг ва. Массаболча из цIи йолча кагийча наха хетадаь юкъара илли санна тIаэцар из ладувгIараша. Амма из иштта хиннадацар. Цо вувцар къона артист Медов хиннилга хайра тхона дикка зама яьнна, доккха хинначул тIехьагIа. БIаргавайра из Мустафа, вайзар, везавелар. Наьсарерча культуран цIагIа болх беш дар йоазонхочо Боков Ахьмада вIашагIделла халкъа театр. Цунна юкъе волаш, спектаклашка ролаш ловзаеш, ше къаьстта беламе дувцараш дешаш, интермедеш увттаеш вар Медов. Цу хана къона, юкъерча дегIара, хоза зIамига саг вар из, лоамарой IаьдалагIа дита мекх долаш. Даим, партийни болхлочоа санна, ювхаш костюм, уллаш цу хана чIоагIа къердаш хинна кIиг дагIа галстук хулар артиста. Цун монологашка дукхаза ладийгIа ва со. Къаьстта хоза хетар наха «Каьхат» яхар. Сибре доагорах вахача сага каьхат дайтад цIагIарчарга, шоай балхах, доаккхача ахчах лаьца. Цо из эрсий меттала яздаь хиннад. Бакъда доагорах ухаш хинна дукхагIбола нах лерттIа язде, деша ховш бацар дукхагIбараш. Говр-гIазкхий меттала даь хулар цигара доагIа йоазув.Иштта дайта каьхат дар цо дешаш хиннар. Шоай гIулакхаш дика долга, тIадоагIаш шортта ахча долга хьахайта воаллача лоамарочо яздаь хиннадар: «…отец умер, деньги есть». Из ала гIийртав «ший да венна ахча да укхаза». Цох тарра, сакъердаме яр Мустафас ешаш хинна къаракъах йола монолог, кхыяраш.
Медов Мустафа ваь хиннав 1944 шера Сурхо тIа. Хетаргахьа, вай мехках дахале ваьв из. Эггара дукхагIа баьннабале а, цхьа бутт, цхьа бутт ах бутт мара баьнна хиннавац кIаьнк цу заман чухь. Цо лайна хало аз ювцаргьяц, хIана аьлча вайна хов, цун ханара бераш новкъа вагонашка довш, ара латтача лайх дIадехкаш, махьарч детташ, белхаш дIаихаб гIалгIай истий. Мустафай ираз хиннад цу Iоажала оасах чакхвала а, дийна волаш, дай баьхача мехка цIава а. Вай цIадоагIаш 13 шу даьнна хиннав хургвола артист. Школе ше дешаргдар дийша ваьнна, цунцара къаьстачул тIехьагIа, Шолжа-ГIалий тIа бода никъ хорж цо. Культураца дувзаденна дешар дар цо къоабалдеш хиннар. Цу гIулакха геттара дика накъайоалаш яр цу лостамагIа дешаш йола училище, лоацца аьлча, из яр культпросветучилище. Цига дийша итташ артисташ, библиотекараш, ашархой (музыканташ) бар цу хана вай къамах хьабаьнна. 1965-ча шера из чакхйоаккх цо, дIахо Наьсарерча культуран цIагIа болх бе волалу Мустафа. Цу хана саг йоалаяь вар Медов, сесаг Хашиев Османа Лида а цунца цхьана балха яр. ХIанз мо Россе йоккхача шахьарашкара иллиалархой, вокальни, вокально-инструментальни тоабаш ахацар вай республике цу хана. Шолжа-ГIалий тIа-м иха хургба уж, бакъда наьсархошта гаьна яр республикан столица, цудухьа уж болча хьалкхачацар хьаьший. Наггахьа, пхе-итт шера цкъа, Эсамбаев Махьмуд-м воагIар. Цудухьа моттигера артисташ шерра бовзаш а укхазарча наха дукха безаш а бар. Фу декхараш дар царна хьалхашка лаьттараш? Цкъа-дале, укхаза 1959-ча шера денз, вIашагIделла халкъа театр дар, цо увттаеча спектаклашка шоай хана ловзаш хиннабар тайп-тайпара нах: из вIашагIделла йоазонхо Боков Ахьмад, хьехархо Гайтукиев Хьусен, артисташ Медов Мустафа, цун фусам-нана Лида, кхыбараш. ШозлагI-дале, агитбригада яр лелаш, Наьсарен района боахамашка гIолла. ТIехьагIо автоклуб яха хоза машен енна, паргIато яр цун юкъе хиннача нахага. Цхьацца дог айдеш дола тIахьехамаш яздаь кIадаш тIачIоагIдийя, каьхата, дахчан пандараш хьаийце, иллиалархой хьалхабаьхе, колхозий-совхозий къахьегамхой болча болхар культболхлой. Медов Мустафа цу юкъе ца хилча-м беррига сакъердам дIабоалар. Делкъинга ахархой хIама диа баьлча, кхашкарча станашка дог айду мукъамаш декар. Цхьайолча хана доккхий толамаш даьхача белггаларча цхьан къахьегамхочоа хетадаь а хулар цу тайпара концерташ. Иштта наха хоза хеташ яр Канцыгова Совдата, Барахоев Жамалдий, кхычар ашараш.
Тахан Наьсаре дIаараваьнна, эггара хьалха хьанийсвеннача сагага:
-Медов Мустафа вовзий хьона? – аьнна хаьттача, дуккхачарна ца вовза а мег. Артист вайцара къаьста дикка ха я, из кхелхав 2005 шера. Бакъда са ханарча е сол боккхагIболча наьха юхь тIа белар оттаргда, оаш цун цIи яьккхача. Селлара боккха бар гIалгIай цунцара безам. Массе тайпара вахара оагIув чулоацаш – белам а белхам а — дар цо даьха иллеш. Царех дар «Лийг», «Нана», «ДоттагIа», «Думбаде-да» яхараш. Цкъа сайна дайна сурт цIаккха дагардалац сона. Парте Наьсарерча райкома хьалхашка 1-гIа май дездеш демонстраци хулар. Цунга хьажа боагIар, кхыметтел къабенна гIалгIай истий. Къаман дикагIа мел дола хIама укхаза гойташ хулар. Со цу хана 14-15 шу даьнна хила мегар. 19-ча партсъезда урам райкома цIенна хьалтIаоттача, дахчан борташ долаш йола мухь кхухьа машен латтар. ТIехьашкара борт Iо а дийла, сцена тIа санна илли доахаш латтар юкъерча ханара хургвола иллиалархо. Массанена, хатта ца дезаш, ховра из малав. Декаш хозар дешаш:

«…Ма хала ди дар из,
Ма къахьа ди дар из,
Са нана енна ди,
Лахьтан чу йилла ди».

Исташа тIатухкача йовлакхий, корталей ткъамаш бIаргашка теIадора, Iоуха хиш дIадахар духьа. Дика гуш дар Мустафа йоккха говзал йолаш вола артист хилар. Цу хана са нана дийна яр. ХIанз, из йоацача хана, къаьстта дика кхетаду аз истий белхара бахьан. Нана йоацаш висача денал къахьагIа ди сагага да йиш яц.
Кхы кIезигагIа дег чу дужаш дац Осмиев Хьамзата стихотворени ларде уллаш дола «Лийг» яха илли. Юха а наьна тема хоз вайна. Цо доахача иллеша хьагойтар, ший нана дукха езаш саг из хилар. Са даь-нана йолча йоагIаш, гаргало йолаш яр Мустафай нана Фаржет а цун йиша Фадиман а. Тхоай коа уж хинна, йоккхача сагаца баьгIа, дагадоагIа сона. Осмиевс ший байта тIа дувцар лийг дале а, цунга гIолла наьна сибат, оамал гойта гIийртав поэт. КIоригаш тIехьа йола из ца дувш дут чарахьа. Ший наьна сурт, цо ше хьийста бера ха, цунна дегIа нажа чурт дагадох цунна. Нана шийна бIарахьежача санна хийте, топа бухь чубода. Юххера, илли чакхдоалаш, оал укхаза керттера дешаш:

«…Дагадера сона тIаккха
Се хьийстача наьна сурт,
Укх кулгашца айса даьккха,
Нанна дегIа нажа чурт.
БIарахьежар сона нана,
Топа бухь са чубахар.
Из са нана оарцагIъяьнна,
Лийг а маьрша дIадахар.

Дуне мел латт хоастам хьона,
Сийле хьона:
Деррига вахар, дунен ноахал
Хьайх хьадаьнна, нана.

Бегашта доахаш дар цун «Думбаде-да» яха илли. Укхаза вайна гу шин сага юкъера къамаьл, вешта аьлча, диалога хьисапе яздаь дар дувцаш долча илле дешаш. Барт боацача дезале, беркат хилац оалаш да. Нагахьа санна цхьан уйланца, цхьан наькъаца мар-сесаг хьабоагIаш хуле, цар вахар зиза теха латтаргда. Уж шиъ шоайла гIерташ, къувсаш хуле; Мустафай илле бувцарех тара хургба уж. Мар сесагах гIерташ хургва:

«Ва сесаг, думбаде-да,
Ма сесаг яц хьо,
Думбаде-да…»

ХIаьта сесаг маьрах гIерташ, из бегвоахаш чакхъяргья:
«Ва къонах, думбаде-да.
Ма къонах вац хьо,
Думбаде-да…»

Аз лакхе белгала ма даккхара, Мустафа гаргара саг хулар тха. Са саг йоагIача вера Медов. Коа шиаш цIенош дар. Юстаро дагIача цIеношка, наьха кIезигагIа барг тIаоттаргболча цIагIа вагIар со. Цига чувоалавир хьаьша. Цхьан-шин сахьата ваьгIачул тIехьагIа, нускал долча ваха безам хилар цун.
— Со-м-м нускал долча вода, — аьлар цо, кIеззига меттазлелхар из цхьайолча хана.
— ГIо, — аьлар аз, велавенна. Сона шаьра ховра цо цига цхьа «концерт» оттадергдолга. Кхалнах шун тIа багIача цIагIа саьн чу латтача нускала тIа а ваха, шифон хьал а айяь:
— Это фий? – аьннадар Медовс. Цхьайолча хана цо бераш бегаш ба, цIенхаш ба ховргдоацаш хулар цун оаз. Высоцке Владимира яр санна, гIоргIо екар из. Хьаховаьле, исташца кIезиг-дукха къамаьл дийя, юха тIавахе, тхьовра мо:
— Это фий? – оалаш хиннадар артиста. Бокъонца нускал делхадилцца, ший спектакль ловзаяьяр цо. ТIехьагIа, из дагалувцаш, делаш ха йоаккхар оаха «Наьсарен оаз» яхача газета редакце со балха волча хана. Каст-каста гора тхо. ВIаший юхе дар газети культуран ЦIаи. Чувайя, тхоца цхьацца дийце, бегаш бийя, водар из. ХIанз кIеззига къоаналгахьа леставар, хьалха санна классически костюм, галстукаш лелаяцар. Шийна аьттув бар, паргIатагIъяр, товшъяр хьатIайийхе дIаводар. Эггара тIехьа цо баь бегаш бицлуц сона. Делкъел тIехье яр. Редакце чувена вагIача Мустафас аьлар:
— Са хаттара нийса жоп дала ховргдарий хьона?
— Хьожарг-м ва со, — аьлар аз.
— Иранерча тикашка хьо дIачу мел вахача гу-кх уж…
Уйла еш, цхьа ха а яьккха:
— Мехкарий хургба Iа бувцараш, — аьлар аз.
Велавелар Мустафа:
— Мехкарий-м моллагIча мехка а го йиш ма йий. Уж Иране мара хилац.
— ТIаккха сона хац хьона, — аьлар аз, цо дувцар фуд ца ховш.
— Тюрбанаш я хьона уж, — юха сох велавелар хьаьша.
— Я а, даьра, я, — аьлар аз.
Иштта бегаш болаш, шийца къамаьл деча сага сапаргIатдаккха ховш вар артист.
Цун говзал, мехка накъавалар белгалдеш, Мустафайна еннаяр «Нохч-ГIалгIай АССР халкъа артист» яха цIи. Нохчий къаман шоллагIа Дагаев хургвац, гIалгIай мехка шоллагIа Медов а хургвац. Шоаех хоза дагалоацамаш дита нах а ба шаккхе. Цул совгIа Медов Мустафайи Хашиева Лидайи пхи дезалхо а ва: кхо воIи ши йоIи – карарча хана уж бахаш ба Пхьилекъонгий-Юрта.

С. Арчаков

№ 107 (12242), шоатта, 20 июль, 2019 шу / суббота, 20 июля 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *