ТIехьаленна хетадаь вахар

Кепайоазонга гIолла дукха вувцаш веце а, республикерча наха дика вовзаш ва аьнна хет сона Дударов БатIала Урусхан. Укх шера 80 шу дизад, ше мел яьккха ха къона тIехье хьаькъал долаш кхее гIерташ хьавенача сага. Ширача тайпах, денал долча нахах ше хьаваьннилга хайташ да цо даь «Денал долча Дударахи цун тIехьенахи дола дувцар» яха йоазув. Цун дай 1470 шера Кий яхача юртара баьнна, лоаман ГIалгIайче баьхкаб. Iарамхин лакхенашка Биср яха юрт а йилла, цига баха сайцаб. Тумгоева тайпан цIи язъяйташ йола хоза йоI йоалаяь, цунгара хьадоладенна фу да шоайдар, йоах автора. Цул тIехьагIа Салге а ваьха, юххера Хьуле соц Дудар а цун къонгаш Ита, Аьрда, Инал, Саг, Аьрзи, Сурхо, Овлур. Из дIаяздаьр Урусхан вале а, шин сага гIо даьд цунна: из хьадийцача Цуров Султанеи тоадаьча Мальсагов Дошлакъаси. Цу овлан тIара ше хьавалар диц ца деш, чакхваьннав вай мехкахо: карарча хана ТIой-Юрта вахаш вола Дударов.

Урусхан ваь хиннав 1939 шера ТIой-Юрта Дударов БатIала, Плиева Гошмоахий дезале. Диъ-пхи шу даьнна кIаьнк волаш, кхыбола гIалгIай санна мехках ваьккха лийннав из. Ла йийзай шелал а моцал а. Из ха дагалувцаш, цо яздаьд. ТIой-Юртара Берса-Юрта кхаччалца бода никъ гIадамашца биллабар, из болх баьраш гIалгIай шоаш бар. Царга аьннадар, вай эскара машенаш ялсаргйоацаш деш да из хIама. Герз мел дарашка дувнаш а дуийташ, герз дIадаьккхадар. Цу гIулакха юкъе дакъа лоацаш, партизан хинна Урусхана да а хиннавар. Цул совгIа из герз акхар цIен подвала чу лоаттадеш хиннадар, тIема машен хьа а ена, дIадаххьалца. Никъ-м, тIехьагIа гуча ма даллара, гIалгIай арабаха биллийта хиннабар.
ХIара дийнахьа хIама массаза дуъ, ший нанас дуIа дора аьннад Дударовс. Из дуIа, цу хана наьнагара Iомадаь, хIанз а ду цо, ше шун тIара хьалгIаттале: «Дала эша ма йойла хьо (юа хIама), дикаца маьрша юийла хьо. Хьо хьаеннача Далла хоастам ба».
ЦIадаьхкачул тIехьагIа, Нохч-ГIалгIай хьехархой институте эггара хьалха деша бахача кагийча нахаи мехкараштеи юкъе хиннав из а. Цунца цхьана дешаш хиннарех вар профессор, филологически Iилмай доктор Дахкильгов ИбрахIим, журналист, йоазонхо вола Шадиев Султан, дуккхача шерашка журналиста болх баь Костоев Башир, кхыбараш. Цар хержар историко-филологически факультет яр. Из толамца чакх а йоаккх цар 1962-ча шера. ГIалгIай меттаца, литератураца дувзаденна Iилмаш Iомаде царна сел атта а хиннад оалалургдац, хIана аьлча, кхойтта шу арахьа доаккхаш, царна уж хьехаш саг хиннавацар. ХIаьта а институте дешача юкъа цар меттаоттадир шоай дайнар, цу даькъе царна гIо деш бар хьехархой, къаьстта а вай лакхе хьоахаваь Д. Мальсагов. Студенташца районашка гIолла дIа-юха ухаш, халкъа багахбувцам дIаязбеш лийннав из. Дийша баьлча цар хержа наькъаш бе-бе хиннад, бакъда БатIала Урусхан ше хержача балха говзала, вахара гIулакха тешаме волаш, хьехархочун новкъара ца воалаш, дIахо а дIаваха лаьрхIа хиннав. Цкъа Даьхен декхар дар дIадала дезаш, эскарера ше цIавеча, дагалаьтта уйла йизза кхоачашъю цо. Дударов соц ший хьамсарча юрта, укхазарча юкъерча школе къахьега волалу. Касташха цох директора дешарах вола заместитель хул (завуч). Цкъарчоа из атта болх ба аьнна хеталой а, школе хьехархоша мел болча балхаца бувзабенна бехктокхам IотIабуж цунна. Завуч хьажа веза хьехархоша беча балхага, дешархоша гойтача хьаькъала боарамга, из лакхагIарча лагIа тIа баккхарга, дикагIболча хьехархой поалхам дIайоаржаярга, кхы а массагIа да уж цо жоп дала деза хIамаш. Хетаргахьа, Урусхан цу балхах дика лоархIавеш хиннав. ЛоархIаваьвецаре, шийтта шера цу балха тIа вутаргвацар из. Завуч волаш цо болх баьб 1964 шера волавенна 1976-ча шерга кхаччалца. Шийна караденна гIулакх дика кхоачашду, цох лоархIаву саг балха тIа лохвеш хилац. Лакхвеш-м хул. Из гу вайна Дударова вахара никъ зийча а. БIарччача юрта доал де хьаькъал дIакхоачаргдолаш из ва аьнна хеташ хул, дуккхача шерашка цунца цхьан юрта баьха нах. Цудухьа из хорж ТIой-Юртарча юрта Совета председатела гIулакха тIа. БархI шера цар хьашташ ма хулла дизагIа кхоачашде гIерташ хьавоагIа из. 1977 – 1985 шерашка хилар Дударов юртдаь декхараш кхоачашдеш. Цун бIарг дIакхача безаш дукха хIама хинна хургда къаьстта цу хана. Кагий нах малара-озара тIехьбаьнна хинна, кино-ресторане бахар мерзденна хинна ха яр из. Сона дагадоагIачох, юрта клуб яр, чуваха хIама мала кафе яр, бакъда маьждиг а цох тара йола наха хьехам лу моттигаш яцар. Кхыметтел шоай юртарча клубах а цIи техаяр цигарча наха. Цу шеддолчох корта лаза безар эггара хьалха юрта доал ду саг вар. Цхьаннахьа хий дац, вокхазахьа газ яц, цхьаькханахьа наькъаш дехад. Цу мугIарера дешаш цу заман чухь массаболча кулгалхошта хьалхашка латташ а къестаде дезаш а дар. ХIаьта а Урусхана уллув болх беш бар цун дика гIончий бола нах. Царех бар республике цIихезача «Октябра 40 шу» яхача совхоза кулгалхой а ахархой а. Юртахошта шийна мога гIо деш хьавоагIар, тIема хана майра лётчик хинна, совхоза парторг Арчаков Керама Хасолта, тIехьагIо Социалистически Къахьегама Турпал яха цIи енна Кодзоев Гоаспой Бахьаудин, кхыбараш.
1986 шера Дударов Урусхан хьожаву ТIой-Юртарча ийс шера дешача школан директоралла. Юрта юкъера аьрда оагIорахьа дIалестача, рузбан маьждига гаьна йоацаш яр из. Дукха йоккха йоацаш, цхьа гIат долаш яр ООШ (керттера юкъара дешар деша школа). Цкъа а шозза а яхар санна цу школе хила вийзар са, тайп-тайпарча газетий редакцешка балха волча хана. Цигарча хьехархоша эггара хьалха белгалдоаккхаш хиннар дар шоай директор дика саг, эздий къонах хилар. Цхьаькха цхьа хIама а дар цар чIоагIа теркам тIабохийташ, из дикача дезала да хилар. Дударов Урусхана кулгал деча хана, «Шера школа» («Школа года») яхача яхье дакъа лоацаш хулар хьехархой коллектив. 1998 шера цу яхье кот а баьннабар уж. Цу масало дика гойтар, цу школера хьехархой болх бе ховш болга, бераш дика дешаш долга, школа хоза а цIена а лелаяьлга. Нагахьа санна Дударовс иштта болх беш хиннабецаре, цунна 1985-ча шера лург а яцар Россе халкъа дешара отличник яха цIи.
Духхьал школе болх баь ца Iеш, цо дора цхьацца йоазош а. Карарча хана из ва ГIалгIай Республикан йоазонхой цхьанкхетара (союза) доакъашхо. Цо даьча йоазошта кепа йийттай моттигерча газеташ тIа, «Литературни ГIалгIайче», «СелаIад» яхача журналаш тIа, цул совгIа дукха книжкаш арадаха а низ кхаьчаб цун. Царна юкъе да «Уйлай жовхьараш», «Са дог, са вахар хьона, ГIалгIайче», «Са дега мерзаш», «Баркал хьона, бIаьсти», «КIедж йоаха вахар», «Сатувса уйлаш», кхыдараш. Тайп-тайпарча жанрашка болх баьб йоазонхочо. Цо кхеллад дувцараш, анекдоташ, ховли-довзалеш, кицаши оаларгаши, дагалоацама очеркаш. Цу хьакъехьа «СелаIад» яхача берий журнала воккхагIволча редактора, цун ший юртхочо Мерешков Султана яздаьд: «Хьалха арадийнача книжкаш тIа цо язъяьй хоза байташ, повесташ, пьесаш, сакъердаме дувцараш. Ала деза автора гIалгIай а эрсий а метташ цхьатарра дика ховш хилар».
Дударов Урусхана байташ ешаш, дукха хIама Iомаде, вахара маIан фуд ха йиш я. Кхувш йоагIача тIехьенна хьехам луш язъяьй царех цхьаяраш. Цун бокъо я аьнна хет сона къоначарна цу тайпара кхетам луш дола дешаш ала, хIана аьлча тIакхувш дола ноахалаш ма хулла дикагIа хилийта гIерташ, чакхваьнна саг ва из. Укхаза сона дагайох «Къонача тIехьенга» яха цун стихотворени, хьехама кеп йолаш я из:

«Хьанад ала йиш йолаш
шоаш цо кхолларах,
Далла хоастам белаш.

Курра бувца йиш йолаш,
шоаш хьалкхедарах
даь-наьна сий делаш.

Малашд ала йиш йолаш,
шоаш хьалкхедарах
цар хам беш хилалаш.

ЙиIий-виIий декхараш,
Мел хала хиларах,
Кхоачашде гIерталаш.

Вай мехка сий лорадеш,
Къовсаме а къахьегаме а
Хьалха латталаш».

Тахан каст-каста дувцача дешаех цаI да, наьна меттаца дувзаденнар. Цхьачар цу хьакъехьа йоккхий статьяш язъю, вокхар докладаш еш, гулламашка къамаьлаш ду. Да а да из дош тахан ира латташ. Наьна мотт дукха безача наьха чIоагIа саготдеш да, из леш латтача метташта юкъе хилар. Меттацара ший уйла тайп-тайпара хьахьокха йиш я. ХIаьта Урусхана геттара лоаца аьннад «Наьна меттах», бакъда чIоагIа аьннад:

«Эздийча къаманна дала бенна,
Сийдола гIалгIай мотт!
БоагIа хьо дегIа хIара денна,
Боадонца къувсаш, бувлаш кот.

Ший наьна шура хьарама хиннар,
Наьна мотт бицбаь тахан лел,
Везача Дала даькъала мел ваьр
Цу гIаддайнача баьрех вел».

Кицаш халкъа багахбувцама жанр я. Эггара хьаькъал долашагIа йола жанр лоархI цох. Уж цхьан сага кхоллаш хиннадац, къаман юкъара жовхьараш да уж. Дударовс ше кхеллад цхьаццадола кицаш. Цо а тешал ду, Урусхан вахар а мотт а бовзаш саг хилара. Массехк кица доаладергда аз цун книжка тIара: «ГIод текхар – мискавар, цох вахар – вIаьхийвар», «Цадезар леладер диках кхийнавац», «Кепига мах цабер – кепига маьха воацар», «Можо саг магIавоаккх, воча метто эгIавоаккх», «Цкъа дахача гIолла додац хий, цкъа дайча хьакорадац сий».
2001 шера денз Дударовс, хьехархочун балха нийса, Iилманхочун болх а бир. Из къахьегаш хилар Ч. Ахриева цIерагIча гIалгIай Iилма-тохкама институте. Цу заман чухь кийчдеш дар керда орфографически, дешай маIанаш доашхаш дола дошлоргаш. Царех цаI, «ГIалгIай-эрсий дошлорг», кийчдеча дакъа лаьцад Дударовс, цудухьа цун авторашта юкъейихьай цун тайпан цIи. Из ха дагалувцаш, института болхлочо Накостхоев Хаважа йоах: « ЧIоагIа сабаре саг вар из, Iимерза, нахаца та ховш вар. ЦIаккха из эгIазваха вовнзар сона, цо институте болх беча юкъа. Мотт дика ховш вар из, цо дакъа лаьцар гIалгIай-эрсий меттай дошлорг оттадеча балха юкъе. Бегаш бе ховш а, уж кхетабе ховш а вар Дударов».
Карарча хана Урусхан пенсе вахав. ХIаьта а сатувсаргда вай, цун керда арадувлача книжкашка. Цунца цхьана из могаш-маьрша вахар а ловргда.

С. Арчаков

№ 108 (12243), шинара, 23 июль, 2019 шу / вторник, 23 июля 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *