Бахьанаш малагIаш да цун?

ТIехьа тIакхувш йоагIа тIехье, вай ноахал хьалха дIабахачарга хьажача царна вIалла тара боацаш, гIулакха а оамала а хувцабенна ба оал вай моллагIа цхьа гIулакх кегаденна хIама хилча. Мадарра аьлча, дикабараш а оамал йоацараш а ба кагегIчарна юкъе. Хьалха а хинна хургба цу тайпарабараш. Бакъда, воккхагIчо шийх бехк баьккхача шийгара даьнна гIалат кхы ца далийта дукхача хIаман кIалъовтташ хиннаб вайл хьалха баьхараш. Тахан а, бац аьлча бакъдац цу тайпара бола кагий нах, амма уж дуккха а кIезигагIа ба хьалхарчул.

Тамашийна хIама я оамал. Бера хана денз хьа саг кхетавеш вахарца отташ дола цун куц да из. Нагахьа санна нийсдар хьалхадоахаш, цIенача кхетамца из кхевой, цун гIулакх эргаш хургда, наха юкъе из везаш а лоархIаш а хургва. Нагахьа санна дунен чу хьаваьлча кхы бала боацаш тасса цун гIулакх хуле из вовргва. Цудухьа вай даьша багахбувцама дувцараш е сага вахаре хиланза даргдоаца эзди гIулакхаш дувцаш кхебаьб шоай дезал. Тахан дийцар кхоана юха керда а доаккхаш лорадаьд цар гIалгIачун сий а, эхь а, юхь а. Тахан из дукхагIча даькъе доацаш да.
ТIехьагIа мотт йоазон тIа баьлча, тIаккха а кIал ца дуташ книжкаш тIа дIаяздеш леладаьд вай Iилманхоша, йоазонхоша гIалгIачунгахьа эргаш хила деза гIулакхаш. Хийла дувцар е байт я сага деррига вахар хьагучадоахаш, цхьацца бахьанаш хьа а кхувлаш. ХIаьта тахан хьалха санна боккхийча наха шоай дезалашта къаьнара масалаш а дувцац, багахбувцама къамаьлаш а диц, гIалгIай меттал книжкаш вай хIаьта а кIезига ма деший.
ВорхIлагIча классера гIалгIай литература яха книжка хьадийлача цун хьалхарча оагIон тIа яздаь латт, «Деша безам болаш а дика деша ховш вола саг ираз долаш саг ва, хIана аьлча, цун гонахьа дукха хьаькъал долаш, тешаме, дика новкъостий ба. Уж новкъостий – книжкаш да», — аьнна. ХетарагI школе деша баьгIачарна юкъе уж дешаш ца гуш а, дешанза а саг хургва аьлча бакъдац. Духхьал деша ихачарна хIаьта а дайна хургда уж дешаш. Амма, деша ух вай школе е ахац из къаьста хаттар да. Ше деша иха ханаш дагаухаш Янданаькъан Джамалдина яздаь мугIараш цу деша тоам беш да. Ше деша вахар дагаухаш поэта йоах:

Хьаэттар деша ваха ха,
Со бархI шу даьнна вар.
Чехка боахаш лоаца гIа,
Со духхьал деша вахар.

Школерча гIанда тIа
Аз цунца хьоашал техар.
Са баьдеча наькъ тIа
Из дошо малх хинна дIаэттар.

Джамалдина дешар бахьан долаш, ший дай вахар кIоарга довзар бахьан долаш цох цIихеза поэт хиннав, къахьегама хьинаре болхло хиннав, ший Даьхен визза воI хиннав. Из санна укх харцача дуненах чакхбайнараш дуккха а ба шоай къаман бокъо хьалтIаяккха гIерташ къа а хьийга бакъача дунен чу дIабаха. МоллагIча сага къайленаш гучайоахаш, дог тохадолийташ, дийшача цIаккха а дицлургдоацаш мугIараш да цо яздаьраш.
Книжкаш дешаш волча сага дукха хIама довзаргда. Ший къаман оамал, гIулакх довза безам болча сага из ховргда гIалгIай йоазонхой кхоллама балхаш Iодеше, къаьстта багахбувцама балхаш деше хIаьта а. ЙIаьхий я гIалгIай культура, багахбувцам, амма, цох хийла хIама ца довзаш из кхета ца деш дукха ба гIалгIашта юкъе. Дукхача бIаьшерашка вай даьша хьабена никъ ба – эзделаца дувза мел денна хIама лорадеш дола гIулакхаш. Цар хIара дош вайна хьехам луш, халкъа эзди гIулакхашта, уйлашта вай тIадугаш, вай кхетам лакхбеш да. Амма, хала хете а вай из дIахо дахьа тигац. Хеталу, вайна-м дезий-хьогI ший гIулакхашкахьа къам алсамдалар аьнна.
Хийлане тамаш ергйолаш, вIалла хинна а дий-хьогI аьнна хеталургдолаш фаьлгаш, шира дувцараш, оаламаш, хоза иллеш, ашараш дукха да вай. Бакъда, хьалха хинна – шоай берашта уж дувцаш хинна боккхий къонахий а истий а тахан боацаш ба. Цудухьа талхаш латт тIехье а. Хьалха хинна книжка дешара культура яьйна дIаяьннай наха юкъера, цунга хьежжа вайна юкъера гIулакх а, эздел а дIадаьннад. Къаман культура, цун тархьара никъ, вай вахаре хиннар гучадоал вайна книжка дешаш хилча.
Озенаькъан ИсмаIалий Салмана язъяь «Вахара лараш» яха байт я шийгахьа боккха хьехам болаш, адама дукха хоам бахьаш. Къаьстта кагегIчар уж мо дола йоазош дешаре, Iомадоре царна гIалгIашкахьа хила дезаш дола дукха керда гIулакхаш довзаргдар.

ВАХАРА ЛАРАШ

Гайна-ганза ше лергволга
Массаволча сага хов.
ХIаьта а из ди дIахо говлга
Дагахь хIаранена лов.

ХIана хет из сага ишта?
Iоажал тIехьа хIана тотт?
Юхевусе мехкахошта
Боккха болх ше бергба мотт.

Хьахьокхал Iа даьчун лараш,
Висча дергдар цар хьагойт.
Iа хIанзалца даьха шераш
Зехьа дайнадий а хойт.

Лараш наха йовзаш яле,
ДIахо ваха мегаргва.
ХьалхагI наха вийзавале,
ДIахо ваьхча а везаргва.

Сага вахаре керттера декхар цо шийна тIехьа юташ йола лар лоархI авторо. Iоажал тIехьатетташ волчунга хаттар увттаду йоазонхочо «Хьахьокхал Iа даьчун лараш», яхаш. Цул совгIа воккхача сага лоархIам гучабоалийт.
Къахетам яхар доккха хIама да. Из юкъера дIабаьлча адам кегалу, е вIаший кхохкалу. Адамашта юкъе меттал оакхарашта юкъе а гучабоал къахетам. Бакъда, цигахьа а вокхазахьа а – шиннахьа а къизал гучайоалаш а нийслу хийла.
Школе деша дагIача берашта масал хилар догдоахаш дешара книжкаш увттадаьчар 7 классерча «ГIалгIай литература» яхача книжкан юкъе дихьад Шаденаькъан Султана яздаь «Чарахьал дитар» яха дувцар. КагегIчарна меттел боккхагIчарна а доккха масал хургдолаш шийгахьа боккха пайда хьабоалаш да уж мугIараш.

ЧАРАХЬАЛ ДИТАР

БIаь шу хьалха хIанзчул йоккхагIа хиннай вайцига хьунаш, яхаш наха дувцаш хеза вар со. Дукха хиннад вайцига оакхарий а. ХIаьта тIехь-тIехьагIа, хьу дукхагIа мел тед, кIезиглуш доагIа уж.
Из дIаяха зама дагаеха цхьацца дувцаш вагIаш, зIамига кIаьнк волаш ший даьдаьгара хеза хинна хIама дийцар сона тха воккхача сага. ХIанз аз шоана дувц из?
Лоаман ГIалгIайчен цхьан юрта вахаш хиннав наха юкъе гIорваьнна цIихеза чарахьа Эскха. Оакхарий оамал яйза ца Iеш, цар мотт а хов цунна, яхаш вувцаш хиннав Эскха наха. Из ца кхоачаш моттиг хиннаяц вай лоамашка: пхий бахачара Iоволале нохчий мехка кхаччалца чакхвоаллаш хиннав чарахь, аькхе араваьлча. Гурахьа, оакхари бокъонца тоаденна, ловза даьлча мара аькхе аравоалаш хиннавац из. Цу ханналца цун моакхаза топ цIагIа хьалъуллаш хиннай. ЦIа ца воагIаш кIира а ши кIира а доаккхаш хиннад Эскхас. Цхьабакъда ваьсса цIаверзаш оамал хиннаяц. Токхо ма могга дулха лаьжг дахьаш хиннад цо. Цунах ах шийна а дите, юхедисар юрта мискача наха луш хиннад. Поп мо лакха, дегIаца чIоагIа низ болаш вола чарахьа массанена везаш, аьсала саг хиннав.
— Камаьрша, хьаьнала саг ва Эскха, — аьле хоаставеш хиннав из лоам баьхача наха.
ХIаьта хьунагIа фуд ца хьежача сатувш хиннадац чарахьи, цамогаш виса ди ца лаьрхIача. Ший йоккха шалта хаьн а элле, хьунагIа водаш хиннав Эскха шийла е йIайха я аьнна, бIы ца къожабеш.
Цхьан ахкан дийнахьа иштта араваьнна хьунагIа гIолла а лийна, кIаьдвенна цIавоагIаш хиннав Эскха. Даим ше лелаю шалта мара герз карахиннадац цунга. Лоам кIала а ваьнна, шаьрача из дIатIаотташе а, йоархIашта юкъера арадаьнна укхунна нийсса духьала доладеннад лом. Из тайпа вIашагIкхетар ший хург ма дий аьнна дага ца хнннача Эскхас, кхера а венна, ший низ мел-б гош хьоадаьд. Ломах ведда ше кIалхарварг ца хилар кхета а даь: — «Хур-хургда-кх!» — аьнна юхасецав из. Юхасецад цун тIехьа дедда доагIаш хинна лом а. Дукха хIама бIаргадайна — дайза вола чарахьа цецваьннав, — цунца вIалла а дорхал йоацаш, гIо дехаш санна тIехьахьежаш хиннад лом. Кхийттавац гошкара садIадаха Эскха: — Согара фу эша хургда низ болча лома? — уйла яьй цо.
Цхьан юкъа иштта шоайла бIарахьежаш лаьттад ломи Эскхеи. Юхера хьакхийттача чарахьас юха а вада лаьрхIад. Хьалха санна масса а ца додаш тIехьадеддад лом. КIезиг-дукха кхетам чу вена чарахьа, ше ведда воагIаше а, аьттув а баьнна, кхоссавенна гаьн тIа ваьннав. Из юхахьежача тIехьашкарча кога астагIа а лелхаш дена гаьн кIала Iохайнад аькха.
Хьалха санна гIо дехаш бIара а хьежа, цIувза доладеннад из. Кхийттав чарахьа цо леладечох — кога лазаро сагагара гIо дехача оттадаь хиннад аькха.
Гаьн тIара Iовала вухьаш хиннавац Эскха. ХIанззалца цунна дайна а хеза а хIама хиннадац тахан гушдар. Иштта тоъал ха яьннай. Из гаьн тIара Iо ца воалаши лом кIалара дIа ца додаши.
Новкъостал дехаш аькхо еш хиннача Iимадаша дог доша а даь, кхы Iе ца луш, IокIалваьннав Эскха. ЖIали санна цIувзаш, къахетам бехаш хьайзад лом. Укхунгахьа букъ а берзабаь тIехьашкара ког айбаьб цо. Гора хайна, дунен тIа ше мел йоаккхача хана, эггара хьалха лома ког бе беллаб чарахьас. Йоккха, унзара мIараш къайлайоахаш Iайна, дестам даь чудаха дагIаш хиннад кIарцхал.
Шорттига шалта бухь Iетта нод Iо а хийца, аькхана лазар дар кхераш, гарре ка эгаше а, чудаха дагIа кIарцхал хьадаьккхад. Таккхалча иллад лом. ТIаккха бустам чура молха IотIа а хьаьрца, эзза пахашк хьоарчаяь дIайийхкай чов.
Саго даьча дарбах паргIатдаьнна лом, Эскхийга кIазилг санна хьоасталуш, цун басилгех а кулгех а мотт хьекха, шорттига доладенна хьуна юкъе къайладаьннад.
Меттахь ца хьоалуш тоъал ха яьккхай чарахьас аькха къайладаьнначул тIехьагIа. Кертагара денз когашка кхаччалца Iоухаш хиннад хьацар. Меттавеча а когаша ла ца дувгIаш вагIийсав из цхьан юкъа. Лома мотт хьокхабеннача басилга тIара Iодоалаш ханнадац кулг. Хьалха оакхарех шийна хеташ мел хиннар хувцаденнад цун кхетам чу. Бокъонца тийшав Эскха аькха а шийна даьча дикачун а вочун а кхетам хилар, сага санна вахарца цун безам хилар. Оакхарашцара дог-уйла хувцаенна цIакхаьчав из. Цу дийнахьа чIоагIо яьй цо оакхарашта духьала кхы топ ай ца е. Ше даь нигат валлалца доха а даьдац. /ГIалгIай литература, 7 класс, стр. 161.

Дукха да цу тайпара хьехам болаш дувцараш вай литературе, геттара дукха. Хьалха наха цхьа хIама а хеташ, доаккхал а деш дувцаш хинна уж дувцараш а, хьехамаш а, иллеш а юкъера дIадаьлча, къама юкъера барт-безам а, машар а, эздел а дIадоал. Из вайна дика а хов.

Матенаькъан Илез

№ 110-111 (12245-246), шоатта, 27 июль, 2019 шу / суббота, 27 июля 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *