Массанена везаш хинна йоазонхо

(Ведзижев Ахьмада 100 шу дизарга)

Айса яьккхача хана, гIалгIай дукхагIболча цIихезача йоазонхошца вIашагIкхета а царца къамаьл де а ираз хиннад са. Царех цаI вар массадолча къаман йоазонхошта – гIалгIашта, нохчашта, эрсашта, хIирашта, балкхарошта – цхьатарра дукха везаш хинна Ведзижев Абабукара Ахьмад. Духхьал вийза ца Iеш, царна массарна юкъе дика доттагIий а бар цун. Школе деша вагIача хана денз, цун йоазош дийша волча сона цIаккха дага хиннадацар се цунца къамаьл деча кхоачаргва аьнна. ХIаьта а, кхело яздаьр хиланза далац. Университете деша вахачул тIехьагIа, сай хьалхара байташ ийца «Лоаман Iуйре» яхача альманаха редакце вахар со. Из йоазонхой цIагIа дар, керттера редактор цу заман чухь Ведзижев вар. Кхераш, эгаш, чувахар со, цо сай йоазош юхалургда мотташ. Се вар бахьан дIа а дийца, стиховтворенеш дIаелар аз.

Лоаццача хана царга хьежаш а ваьгIа: «Йита Iа», — аьлар редактора. Сов гIадваха, цун кабинетера се ара мишта ваьлар ханзар сона, селлара дайденнадар са борал. Цул совгIа, дукха ца говш, ара а яьлар уж альманаха тIа. Вешта аьлча, цу моттиго сона хьабийллар воккха йоазонхо волча бодаш бола никъ. Со вода а водар каст-каста из волча, сай керда йоазош ийце. Геттара чIоагIделар тхона юкъера хьоашал, 1979 шера (со цу хана университета пхелагIча курсе вар) «Къонача поэта библиотека» яхача сере «Iуйре дика хийла» яха книжка арадаьлча. Ахьмада цох лаьца рецензи язъяьяр «Сердало» газета тIа. Ше беламедолчох яздеш хиларах тарра, цу книжка тIара цхьацца стихотворенеш езаеннаяр цунна, къаьстта царех яр несарашта хетаяь, йоIа хетаяь стихотворенеш, кхыяраш. Со геттара хоаставаь ца Iеш, цхьацца хьехамаш а даьдар Ведзижевс ший критически йоазон тIа. Цун тIехьа арадаьннача книжкаех а дош ца оалаш Iанзар из. 1984 шера лакхе хьоахадаьча газета тIа а («Безаман мугIараш»), «Лоаман Iуйре» альманаха тIа а («ГIозален мугIараш») ши статья араяьккхар Абабукара Ахьмада са хIанз а лерттIа оттанза болча кхоллама хетаяь. Бакъдар аьлча, сона царех доккха гIо-новкъостал хилар. Дог ца эккхаш, дIахо язде эшаш бола низ белар цо са кхоллама. Из воацаш, кхывар са новкъа цу юкъа нийсвеннаваларе, сох поэт ца хинна а хила мегар. Духхьал соца хинна ца Iеш, массаболча къонача йоазонхошца а вар Ахьмад дика, даим царна гIо де гIерташ, цар йоазонашта кепа етташ, хьавера из, ше цу альманаха керте мел латтача хана.
1981 шера Шолжа-ГIалий тIа ваха вахача, газете балха эттача, кхы дукхагIа го даьлар тхо. ХIаьта 90-ча шерашка Россе йоазонхой Союзе дIаийцача денз, хIара йоазонхой собране гора сона Ведзижев. Тамаш йолаш хIама дар из, кхыбола поэташ, прозаикаш, къаьстта критикаш массаза хулаш бацар кхетаче йолча. Бакъда Ведзижев воацаш дIайихьа цхьа собрани дагаягIац сона. Вешта аьлча, йоазонхой гIулакх чIоагIа лоархIаш, цунцара уйла цIенхашта йолаш вар тха воккхагIа. Ахьмад духхьал ше бувцача метто, оамало везавалийта ца Iеш, куц-сибат долаш саг хиларо а везаволийтар. Дикка воккха волча хана а (70 шу даьлча) лелалуш а дегI-кеп долаш а вар из. ЗIамсаг санна кийчвенна а хулар. Массаза, цхьа геттара йIайхача ханагара дIаийккхача, костюм ювхаш, галстук уллаш, пиджака наькх тIарча киса бIаргсинош доахкаш хулар цун, уж сийнача бетта чу доахкадара Ахьмада. Кисах хьалкъедаш, хургбар из ботт дукхагIйолча хана. Тахан мо дагадоагIа тхоаш Озиев Салмана 75 шу дузаш Дошлакъий-Юрта вIашагIкхийтта, цига Ахьмадаца а кхыча йоазонхошца а даьха сурташ дисад сона, аз царех доккха совгIат а лоархI. Иштта Шолжа-ГIалий тIа цхьацца къахьегама коллективашка тхоай йоазош дешаш а хилар тхо Ахьмадаца дуккхаза. ЦIагIа чуваха, из вахача моттиге а хила вийзар са цкъа. Хьалхарча микрорайоне, М. Тухачевски урам тIа пхезза вIаштIардаьча цIагIа яр цун цхьан фусамах латта квартира. Из мо вола воккха йоазонхо вIаьхий хила везар. Бакъда сона дайнар кхыча тайпара сурт дар. Цун цIагIа пен тIа дIатIатетта латта истол, цу тIа дада каьхаташ, гIанд, гIандаш тIа даьда барзкъаш мара довнзар сона. ХIанз дIауйла йича хеталу, ма къе боахкар вай къаман йоазонхой. ХIаьта а цIаккха ший вахара леткъаш хазацар сона из, массаза бегаш а бий, наха хозагIа хетаргдолча тайпара дIадерзадора цо моллагIа хIама.
Ведзижев Ахьмад ваь хиннав 1919 шера 10 августе Пхьилекъонгий-Юрта. Ше ваь ха дагалувцаш, цо яздаьдар. Со ваьча хана, са да герз бедоаллаш тIем тIа лаьттав, хIаьта нана, са ага гидоаллаш, удаш лийннай. Вешта аьлча, вай мехка Граждански тIом лаьттача хана, юрташ йоагача хана, къонах мел вар къаман сий лорадеш волча хана, ваь хиннав Абабукара Ахьмад. Цу ханара йизза йоаца школа яьккхе, Шолжа-ГIалий тIарча мехкадаьтта рабфаке деша вода хургвола йоазонхо. 1939 шера денз комсомольски балха тIа хиннав. Ахьмад хержа хиннав Ачалкхен комсомола райкома секретаралла. Сийлахь-боккхача
Даьймехка тIема юкъе дакъа лаца а дийзад зIамигача сага. Сибре дигача тайп-тайпара йоазонца дувзаденна доаца балхаш даьд цо, «Къахьегама байракх» яхача Алма-Ате арадийннача нохчий а гIалгIай а юкъара хиннача газета редакце къахьийгад. Юха мехкаваьлча, книжни издательстве а, «Сердало» газета редакце а, тхьовра аз аьннача беса, «Лоаман Iуйре» яхача альманаха керттера редактор волаш а къахьийгар Ведзижевс. Из, сона дагадоагIачох, цун тIеххьара болх бар. Цигара пенсе вахар из. Эггара тIехьара тха вIашагIкхетар хилар Нохч-ГIалгIай Республика ехачул тIехьагIа. Наьсарера го (круг) болчара хьалмагIваьнна, къаьнара автовокзал йолчахьа хьалвоагIар из. Дахар-денар хаьттача, ше Пхьилекъонгий-Юрта сецав аьлар цо. Кхы из бIаргаго таро хиланзар са. Ахьмад кхелхар 1996 шера 23 марте.
Ший литературни говзал тайп-тайпарча жанрашка къахьегарца хьайовзийтай цо. Бакъда эггара хьалха дIаволалуш, из стихотворенешкара волавенна хиннав. Стихай ши книжка а яздаь хиннад цо «ДоттагIчун васкет», «Стихаш» яхаш. ТIеххьарча книжкаца цо хьахайтадар, ше беламе долча хIаманца хьоашал долаш хилар. ГIалгIай йоазонхошта юкъе из мара хиннавац пародеш, новкъосташца бегаш беш, байташ кхоллаш вола саг. «Стихаш» яхача цу книжканна юкъеяхай цу лостамагIа Эсамбаев Махьмуда, Муталиев Хьажбийкара, Музаев Нурдина, кхычарна цо хетадаь беламе йоазош. Тахан а ешачоа зокх боалаш, юхь тIа велавалар оттадеш я уж. Цу мугIарера я «Хьаьшан дагара воаца фусам-да» яха стихотворени а. Духхьал беламеяраш язъяь ца Iеш, цо язъяьй дикка уйла яйташ, вахара маIан довзийташ, вай къаман истореца ювзаенна стихотворенеш а. Царех цаI тахан а тIехьа школе Iомаеш, ворхIлагIча классе дагIача берашта дукха езаш хьаенай. «Декхар» яхаш я из. Сага деррига вахар цхьаццадолча декхарех латташ да. Дика деша, къахьега, да-нана лархIа, мохк лорабе, царех тарра кхыдола декхараш да вайна хьалхашка латтараш. Из байт къаьстта езалу моллагIа хана чухь волча сага. Укхаза из юха дагайоха безам ба са:

«Хано кIайваь, къеж а венна
Волча даьга аз хаьттар:
-Алал сога, алал, -аьнна-,
Сага доккхагIа декхар дар.

Дахар, денар шийна дайна,
Хано букарверзаваь,
Хало, оатто дукха лайна
Волчо сона жоп делар.

-Декхар да хьа воккхагIа лархIар,
Хьай доалахьвар Iалашвар,
Хьайга бенна никъ дIакхахьар,
Нийса долчун хоастам бар.

Эггара чIоагIагIа декхар хета,
Ца доалийташ хьай дагара,
Хье кхеллача мехка лаьтта,
Нана санна лорадар.

Нагахьа моттиг хуле эшаш,
Даьхе хуле кхайкар деш,
Къонахчо мо бIарг ца тохаш,
Хьай вахар Iа дIадалар.

Дукха дайна, дукха лайна,
Волчо, хинна заман теш,
Даьхе лорор, нана санна,
ТIадиллар со декхар веш.

Аз из декхар мутIахьа хинна,
Сай дегаца къоабалдир.
Из аз къоабалделга хайна,
Сога вела да къежар».

Поэзи яха жанр готто хийттачох тара да Ахьмада. Цудухьа 50-ча шерашка из прозага воал, стихотворенеш йита а йите. Цунна юкъе ший цIи дIахазийта а дIачIоагIвала а цунна гIо деш хул эггара хьалха цо яздаь «Муте новраш» яха беламе дувцар. Вайна ховча беса, беламе йоазош декъалуш да юмораи сатирани. Лакхе хьоахадаь дувцар сатирически чулоацам болаш дар аьлча нийсагIа хургда. Мути колхозе балха вар, бакъда дуккха ахча тIадоагIаргдола хIама де дагахьа, болх Iо а кхессе, беша новраш дIаде отт из. Соахка мьха уж деза хиннадаь, укх шера а иштта хургда меттадар цунна. Бакъда базар тIара хьал цкъаза сиха хувцалуш хул, тахан хинна маьхаш кхоана е айлу е Iолег. Муте доакъазала мах дикка Iобежабар, соахка 5 со даьккхача новрех, хIанз 3 эппаз мара дехацар, цул совгIа тика йизза дохкаш латташ а дар цу маьхах, наха дIа а ца эцаш. Байра Муте баь ши эзар нув, хьийга къа. Колхозера хьаэца а хIама хиланзар. Вай заман чухь Мути мо болча нахах бизнесменаш оал, из дувцар яздеча хана царех совдегархой оалар. Цу тайпарча, дагадоацаш тIадоагIача доккхача рузкъага сатувсача наха Iоттар еш да дувцаш дола йоазув. Наха дезаденнад из. МоллагIча дукхача хIамах «Муте новраш санна» оалаш хаза йиш я вай деношка. Цул совгIа дешара программан юкъедихьа, школашка 7 классе Iомадеш да.
Цу дувцаро наьха дегашка билла никъ дIахо а шаьрбеш, чакхваьлар Ведзижев ше дунен чу мел вах. ДIахо дIайодача хана, доккхагIдола йоазош а дир цо, дувцарел совгIа. Масала, со зIамига кIаьнк волаш, 60-ча шерашка араяьлар цо берашта язъяь «ГIапур турпалхочун цIерхо» яха повесть. Из вайцига араяьнна ца Iеш, Москве а кепа теха хилар эрсий меттала. Цул совгIа цо язъяьяр «ВIашагIкхетар» яха повесть. Из дукхагIча даькъе хетаяь яр нохчашкахьарча Ведана бусалба наьха эмират хьае гIерташ хиннача селечунна Узун-Хьажийнеи цун Iаьдалаи. Из а сатира кIийлен тIа кхелла яр. Иштта «ЦIи тохар» яхаш цхьаькха повесть а яр йоазонхочун.
Эггара доккхагIдола Ведзижева йоазув «Шелбенна кхуврч» яха роман да. Из хетадаьд советий Iаьдал даьнна, коллективизаци вахара юкъейоагIаш хиннача заманна. Бакъда из духхьал оахам дарга, вай мехка трактораш яхкарга гIолла хьахьекха ца Iеш, мехка лаьтта хьал, тайп-тайпарча наьха уйлаш, цар гIулакхаш довзийташ яздаьд цо. Цул совгIа дезалашта юкъе латташ хинна гIулакхаш гойта а хьежав автор. Цу темах даьча йоазошта юкъе, дикагIчарех цаI да аьнна хет сона из.
Драматург хиларах тарра, литературан из дакъа дегIадоаладеча а дикка толамаш даьхадар Ахьмада. Тахан а школе 8, 9-ча классашка Iомаеш я цо язъяь «Кхоллам», «Деха зоахалол» яха пьесаш. Уж а, юмори сатиреи вIашагIъувш, язъяьй цо. Шаккхе хетаяь я саг йоалаяра, маьре яхийтара.
Духхьал ший кхолламе хинна ца Iеш, вахаре а бегаш чIоагIа дукха безаш саг вар Ведзижев. Дуккхача вай йоазонхошца бегаш беш хиннаб цо, ше малав дIа ца а хайташ. Е телефон тохаш хиннай уж цIагIа боацача хана дезалга, е каьхат яздеш хиннад, е нах наIарга бохийташ хиннаб, массагIа хиннад уж цунна дагадохаш хиннараш. Бакъда сиха гучавоалаш хиннав. Вокхар кхетадеш хиннад, уж тайпара бегаш Ведзижев Ахьмада мара бергбоацилга.
Абабукара Ахьмад халкъа йоазонхо яха цIи енна вацар, сона ховчох. Бакъда хIанз а, из дIаваьнначул тIехьагIа, де мегаргдолаш дар из. Из ва а вар визза халкъа йоазонхо.

С. Арчаков

№ 116 (12251), ера, 8 август, 2019 шу / четверг, 8 августа 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *