МУТЕ НОВРАШ

Ведажанаькъа Ахьмад

(Д у в ц а р)

ЦIаккха а дага хиннадацар Мутена атта рузкъа гулдара тIехьавала. Из массанена вовзар, балха саг хиларах балха тIавийрза веце а, ше волча колхозе шийга аьнна болх юккъерча хьисапаца кхоачаш а беш, ший дезал Iалаш а беш, воаллаш вар из.
Myте беррига а сатем боабир цун сесага Амината. Гурахьа ший лоалахочунца Яхийца базар тIа яхача Амината байра, шоай хаьсий-бешамашта юкъе дийнача новрех, шийна эшараш дитача, сов бола кхо-биъ нув Яхас бохкаш. Яхас новрех пхиппа сом ийцар.
– Даьлахь, къонах, укх дунен тIа хиннадац-кх новрел пайданагIа хIама. Хьажал, цу шоай бешара даьннача нов¬рех биъ нув а бехка, ши тума ахча дера-кх Яхас, – аьнна, ше базар тIара чукхаьчача, Мутена тIайийрзар Аминат, даьллахь, дезар вай бIаьсти вай беша деррига а новраш дIаде. Дикка пайда баргбар-кх вайна, – аьнна.
– Хьажал, хьажал, цо дувца пайда боацар. Хеза хIама а дий, дерригача беша новраш дер? Ма Iовдала а я-кх хьо» я-м! – аьнна, жоп делар Муте.
Цул тIехьагIа каст-каста уйла йора Муте сесаго шийга даьча къамаьла. Ер ший дага новраш дийча, цунах пайдаь баргхиларах шеко йолаш вацар, дале а, наха из мишта хетаргда ца харах, цхьан уйла тIа сацийтацар из.
Цхьа соцам барца ше еча уйлай хоадам бар духьа, Мути лоалахой болча Яхарцига чувахар. Яха а цун мар СаIит а цIагIа а корабаь, цхьацца дувцаш багIаш. Яхас аьлар:
– Кастта бIаьсти а я йоалаш. Беша фу ювргья ца ховш да тхо-м хIанз а.
«Ма дика да-кх шоана новраш дIаде дага доацаш. Хьажал, уж Iовдалаш, дукха ха а йий акхар новрех пхиппа сом ийдаь», – яхаш, ше-шийца чIоагIа раьза вар Мути.
– Хьо беша фу е дага ва, лоалахо? – аьнна, шиига СаIита даьча хаттара, – цхьацца дIаювргья-кх, – аьнна, кхы хаьдда жоп ца луш, Iадда Iийра Мути.
Ше царцига Iешшехь, Муте ший дагахьа соцам бир, бIаьсти йоаллашехь а, цхьанна сага ца хойташ, ший беша новраш дIаде. Ше чукхоаччашехь а, цо сесагага хоам бир:
– Ер сесаг!.. Вай укх шера ерригача беша новраш дIаде деза. Цхьанна а садоаллача адама вайна из дага хилар хьай багах ма даккхалахь… Вешта, хьога хьай баге соцалой тамаш хеташ-м ва со, – аьнна.
Ена бIаьсти хьакхаьчар. Цхьаннена а ше дувлга ца хойташ, новраш дийра Муте ший беша.
«Дика да-кх, са къайле шоана ца хайна, аз гойтаргда шуга, рузкъах мишта кхе веза. Даьра, да шо баге гIоттаяьча дусарг», – яхаш, уйла йора Муте ший дагахьа.
Мути колхоза балха дукха юстара лийлар укх шера. Бригадира цкъа а шозза а балха хьакъехьа шийга къамаьл дича, цхьацца бахьанаш увттадора цо, ше цул тIехьагIа балха ца водаш Iергвац, аьле, дош а лора, амма цхьан-шин дийнахьа балха а вахе, дукхагIйолча хана юха а ший новрашта тIаверзар Мути.
ЧIоагIача сабарца хьежаш вар Мути новраш хьахинна даларга. Царех хургбола боккха пайда-м ер ший киса лерхIаш вар. Уж новраш а дехка хила лерхIаш долча ахчах цо де ца лоархIаш цхьаккха а хIама хургдацар.
Хила лерхIача ахчах шоаш фу дича бакъахьа хургда, сесагаца дагавала уйла йора Муте, юха а «а-э-э, сесаго-м ший истий хабараш дувцаргдар. Цунна дага а доагIаргдарий мегаргдола хIама?» – аьле соцар.
Мути цхьаккха а шеко йолаш вацар, дIаяхача гурахьа лоалахочунна Яхийна новрех тийнна пхи сом шийна укх шера лургхиларах. Цунах тийша волча Муте, новраш ма¬ра лерхIаш хIама а дацар, тIаккха акхар беша новраш дика а хиннадар.
Ена гуйра тIакхаьчар. Колхоза а колхозникий а балхаш чудийрза даьлар. Колхозо къахьегама деноех дуккха ялат а, сомаш а, хаьсий-сомаш а, ахча а делар колхозникашта.
Къахьегама деноех шийна укх шера колхозера кхаьчача ялатах а, ахчах а «Победа» машин а, ший дезала цIагIа эшаш йола кхыйола хIамаш а эца торо хилар Муте лоалахочун СаIита.
Кхыбола колхозхой а бар тайп-тайпара шоашта эшаш дола хIамаш ийдеш.
Бакъда, болх ца баьча Мутена кара кIезига рузкъа дера укх шера. Цхьабакъда, из колхозера шийна кIезига рузкъа кхачарах сахьувзаш вацар. Сихха бешара новраш хьекха гул а даь, новраш де эттар Мути.
Ше уж новраш деча хана, шоайцига саг варал чIоагIагIa Мутена ца дезаш цхьаккха хIама хургдацар.
Шоатта дийнахьа сарахьа новраш даь ваьлар Мути. Ше даь новраш дагар а даь, цо сесагага аьлар:
– Ши эзар гаргга нув хилар-кх вайна. МалагIча маьхах дехкача бакъахьа хургдол-теш вай уж?
– Соахка гурахьа Яхас-м пхиппа сомах дехкар уж. Цу маьхах дIадала мегаргда-кх Iа, – аьнна, жоп делар Амината.
– КIезига мах-м бар из пхи сом, хIаьта а дIалургда-кх цу маьхах а… XIa-а, цхьан вордаца уж дерригаш а цкъа дIадохьалургдац. Iyppe дIа а ваха, сихха мах а баь, делкъийна дисараш дIадахьа юхавоагIаргва со, хьо сога хьежаш хилалахь.
– Даьллахь, къонах, – аьлар сесаго, – новраш дехка хье ваьлча, хье кхоавой, сельпо тика тIара цхьа сепара¬тор эцаялара Iа вайна. Дукха ха я-кх цунга сатувсаш со йола.
– Хьажалахь, хIанз дувцачунга… Даькъаза ма яла хьо, хIанз а хац-кх хьона аз лерхIар… Сепаратор-м йоацаш а мегаргьяр хьо. Со вайна, бакъдар аьлча, цу новрех хинна шайкайна «Победа» яха машина эца низ кхоачаргбац, цкъарчоа «Москвич» яха машин эца дага ва. Цу СаIит яхача паькъарга а ма ийцайий из. Вай шиъ а мегаргдац цкъа мукъа заббаре дала? – аьлар Муте, вела а къажаш.
Шийна сепаратор эцара мар духьал хиларах, Аминат дов эккхийта кийча яр, хIаьта а машин эцаргья аларах, раьза хиларца сесаг хIама а ца оалаш Iадда Iийра.
ЦIаьхха дагаденача Амината аьлар:
– Даьллахь, къонах, Iайха из машин ийцача, со цунца даь цIа яхийталахь. Ер дуне дацар-кх, цу тIа ягIаш а яйта цу сай несий дог ца доаттIадича. Соахка таьлме дилла пхи-ялх гIажа фуъ дийхача, «базар тIа да хьона фуаш», аьнна, ца луш Iийра-кх из сона.
Сесага дехара жоп дала воаллача Муте, ший устцIаьй коа бода никъ тоабанза хилар дага а деха, аьлар:
– Цар коа бода никъ-м, даьра, бац машин лела никъ. Ийца а ялале шиъэ Iад а дийна дIаотто йоалла хургьяр хьо машин.
– Лора а еш йигача, хIама дергдац хьона, хьай пайхамара духьа, къонах, яхийталахь со цунца даь цIа…
– Диканд, диканд, ховргда вайна, – аьнна, соцам боллаш жоп ца луш, хадийтар Муте къамьал.
ТIаккха маро шийна сатувсалга йолаш деннача жопах кхоачам а баь, Аминат а сецар кхы мараца дов ца доаккхаш.
Сабелгало ялале, колхоза бригадирага ше йийхача ворда тIа новраш а детта, базар тIа ваха новкъа ваьлар Мути.
Хий эца, яьсса ведараш бе а йоахкаш, коа тIара араяьннача Яха йоацчунна, цхьаннена а вовнзар ер базар тIа ваха новкъа воаллаш. Ше базар тIа кхоаччашехь, говр дIахийца, цхьа иттех нув вор да тIара хьаийца, ше цIагIара бенача тишача кIувса тIа Iо а билла, базар вIашагIа а кхетале мах бе кийчвелар Мути.
Вордашца а машинашца а базара майдан тIа гуллуш бар нах. Ше цу гIулакха цIагIара денача диткъача улга йиста тIа — «Венак пат рубля цана» аьнна тIа а яздаь, из улга йист гIажа тIа а чIоагIъяь, ше лаьтта Iодехкача новрашта уллув a eгIa, Iеш вар Мути.
«Ца говш новраш дохка волавала везаргва-кх» – аьнна, шийна лургдола ахча чудолла тIормиг юкъах а бийхка, ше мах беш тувлавалар кхераш, очередь оттаяь мара, новраш ца дохка соцадаь вар из.
Ер иштта Iеш, базар дIаэтта а яьлар, базар тIа баьхка колхозхой а кхыбараш а сихбенна мах беш бар, бакъда, Мутена тIавоагIаш цхьаккха а вацар. ТIехвоал-воаллар цецваьле укхун ворда тIа дадача новрашка а хьеже, тIаккха укхунга а хьеже, «Фу новрий хьаким ва ер» – аьлча санна, дIаводар.
Дикка ди а даьлар, шийга цхьанне а новрий мах ца хаттарах ер цецвала кийчвеннача хана, уллув тIехйоалача цхьан сесаго хаьттар:
– Фу дех Iа новрех? – аьнна.
– Пхи сом цхьаннех, – аьнна, Муте жоп лушшехь, цхьа во укхунна бIара а хьежа: – ЭгIа-м ваьвац хьо. Уж цигга тика тIа хьонка маьчел а дарегIа ма дий! – аьнна, дIаяхар сесаг.
Цу сесаго аьнначо лерге зов деча санна хетийтар Муте¬на. ХIаьта а, базар йоха дикка ха хиларах а, тIаккха наха нув а, цу тайпара кхыйола кIезига хIама а шоашта эшаш йола кертера хIамаш ийцачул тIехьагIа мара эцаргьяц-кх аьнна уйла йича, укхун дикка сапаргIата даьлар.
Базар йоххалца лаьттар Мути, ший новраш дохкарга сатувсаш. Бакъда, цу иззал дIаьхача дийнахьа цо цхьаккха а нув бохканзар. Из кхы а латтаргволаш вар, бакъда, базара майда цIенъе юкъебаьннача болхлоша укхунга ба¬зар тIара аравала везаш хилар хойташ, хоам бир.
Теша лацар Мутена дIаьхача шера ше тийса са хайра доацаш доврах.
Ший мах ца хилар укхунна хетар, Iyppa ше базар тIа ваха новкъа ваьлча, ший лоалахо Яха яьсса ведараш а ийца духьалъялар. ХIама дага а доацаш, хий эца араяьннача Яхийна ер ше-шийца чIоагIа сердаш вар.
Тайп-тайпара уйлаша корзагIваьккха ер цIавоагIаш, шоай юртарча сельпо тикан уллув гIолла ше тIехвоаллаш, цIаьхха дIахьежача, Мутена тика кора тIа дIаоттабаь нув байра. Меллашха ший ворда соца а яь, тика чу ваьлча, наIара тIехьашка яьшка тIа увттадаь латтача новрех бIаргкхийтар Муте.
– Фу мах ба новрий? – аьнна, хаьттар цо тика тIа латтачунга.
– Новрех кхо эппаз дех, – аьнна, жоп делар тика тIа латтачо.
Цо деннача жопах шек волча Муте, чIоагIа цIогIа а теха, эгIазне кхы цIаькха а хаьттар:
– Новрий фу мах ба, новрий? – аьнна.
– Кхо эппаз ба ях… цхьаннех 60 кепиг. Дика новраш да хьона, дарегI долччара эца хьайна цхьа-шиъ хьай сесага, – аьлар дага хIама а доацаш, тика тIа латтачо.
ЭгIазне цунгахьа а хьежа, воагавича санна, сихха тика тIара араиккхар Мути.
Ер цIакхачарга хьежаш, коа тIа яьнна латташ йола укхун сесаг, новрех етта йолча ворда тIа а вагIаш Мути коа воагIаш вайча, укхунах бIаргкхетташехь, кхы йист ца хулалуш, ше латтача Iохайра.
– Ва даьла, хьо ма го адама, Iа фу ду, ва къонах, хьо базар тIа ваха а вахарий? – аьнна, мухь техар Амината.
– ХIай адама йилбаз, хьох баьнна дика болх ба хьона ер. ХIанз дIаIелахь хьайна, новраш берхIала а дехке, хIанз эхь ма дий хьона, хьай несийна духьал гIаш гIоргьяле, – аьнна ворда тIера Iовессар Мути.
ШоллагIча дийнахьа новкъада тIех мел воалачунна Муте коа тIа гIолла доаржадаь дIа-са кхийса новраш гора.
Мути кхийтар атта гIулакхаш лелорах ший боахам тоалург ца хиларах а, колхозе тIавийрза, берригача колхозхошца цхьана болх баро мара, колхоза юкъара а цун ший боахам тоаберг ца хиларах а.

№ 116 (12251), ера, 8 август, 2019 шу / четверг, 8 августа 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *