Дешара шерга кийчлуш

Дешара шу хьатIакхача дукха ха йисаяц. СалоIача хана а дицде йиш яц, кастта юха школе даха дезилга, Iилмаш Iомадеш, дуккха хIамаш эшаргдолга. Цхьадола бер деша доагIаш хул цхьаккха тайпара цу гIулакха эшаш бола кхоачам боацаш. Укхаза цу берах цецвоалилга дац, цун даьх-наьнах вала веза цец. Массадолча Iилмаех мел эшаш дола хIамаш дувцаш хилча, укхох доккха йоазув хургда, цудухьа айса хьехача наьна меттаца дувзаденна эшаш дола хIамаш, дувлийташ дола гIалаташ, нийслуш дола кхоачамбоацараш мара дувцаргдац аз укх наькъа.

ГIалгIай меттацеи литературацеи дувзаденна берашта эггара хьалха эшараш да, уж Iилмаш Iомадеш дола книжкаш. Уж берашта, мах боацаш, хьателаш да Iаьдало, бакъда ший ханнахьа библиотеке дIа а ваха хьаэца деза уж, дешара шу доладенна, хьехархочо ше эккхаварга хьежаш ца а вагIаш. Сона ховчох, наьна меттах дола дешара а йоазон а книжкаш, кепа теха, кердадараш арадаьха дукха ха яц, цудухьа массарна таа дезаш да. Цхьаволча дешархочо, школан коа йоаллача библиотеке дIачуваха уж хьаэца хьинар доацаш, хьехархочо хьа а дена хьадаларга сатувс.
Дешар доладелча а:
— Книжка дац сога, — яхаш, дагIаш хул цу тайпара бер.
Классера дIахьежача бIаргагуш, йийлла латташ библиотека йоллаше, хьувз из дешархо иштта во. Цо леладер кхетаде хала дац, дешарца безам цахилар мара хIама дац из.
— Волле, дIа а вахе, хьаэца хьайна эша книжкаш, — аьнна, урока тIара гIоттаваь, араваккха везаш хул из. Да-нана хьажа мегаций шоай дезалхочо книжкаш хьаийцадий, малагIаш да долаш дараш, малагIаш да эшараш, хIана дац уж, малав цу гIулакха бехке? Хьажац дуккхабараш.
— Учитал веций шун? – аьлча баьннаб цхьабараш. Вешта аьлча, бера во дешарах цхьаккха тайпара шоай бехктокхам ба аьнна хеташ хилац цу тайпара боккхагIбараш. Цар да а, нана а, тетрадаш-книжкаш эца дезар а, Iилмаш дIахьеха дезар а хьехархо ва аьнна хет царна. Са а дар царга дала цхьа хаттар:
— Уж бераш хьанна даьд оаш, шоашта даьд е «учитала» даьд? Нагахьа санна шоашта дезаш даьдале, царга лерттIа хьажа а деза-кх, миччахьа из бер доде а: школе доде а, спортклубе доде а, юрта ловза доде а.
ГIалгIай меттах хувцаш ши тетрадь леладе деза. Царех цаI гIалаташ тоаде дIадихьача, шоллагIдар дешархочунга дус. Цхьа тетрадь леладе деза литературанна лаьрхIа, теореца а йоазонхой кхолламашца а дувзаденна хIамаш дIаяздеш, цхьаццадолча йоазон балхашка кийчо еш (сочиненешка, изложенешка, анкеташка). ДиълагIдола тетрадь хила деза духхьал диктанташта, изложенешта, сочиненешта лаьрхIа, уж балхаш цу тIа кхоачашду бераша. ТIеххьара тетрадь даим хьехархочунга хул, йоазон болх беча хана мара классе чу ца дахьаш. Уж диъ тетрадь вIаштIехьадаккха ца могаш бутт, ши бутт боаккх цхьаволча дешархочо. Кхы уж цо хьа ца деча, хьехархочо ше ийце, цунна дIалуш а нийслу.
Бакъда цу тайпарча дешархочоа денна тетрадь кIира далалехь сигала даьлар, лаьтта дессар ца ховш дайя дIадоал.
— Мичад хьона ийца тетрадаш? – аьлча, пайда хилац. Ткъаь итт бахьан корадоагIа цунна бехках кIалхарвала.
Цкъа оал:
— Са зIамагIйолча йишас доаттIадаьдар из.
ШозлагIа оал:
— ЦIагIа дицденнад са из, тахан литература я мотташ вар со.
КхозлагIа оал:
— Ручка беха, шаькъа IотIадахадар цу тIа, аз дIакхессар из.
ТIаккха цIенадар дIадоладе мегаш дац? А, из дIадоладе дагадохац тхона. Иштта тетрадашта тIагIолла бола тIом беш дIадода бIарчча дешара шу. ЦIагIара да-нана бер чудеча цун йоазонга хьожаре, тахан школе къахьегаш хиннад из бер е хиннадац дика гуш хургдар. ШозлагIа-дале, цо мишта деша ховргдар, малагIа оценкаш йоах, дукхагIа дераш малагIа гIалаташ да, теркам сенна тIабахийта беза ховргдар. Хьежац цар тетрадашка саг. Цу тайпарча берашка хоатте:
— ЦIагIарбарех саг хьожий Iа мишта язду?
Цхьачар оал:
— Наггахьа хьож.
Вокхар оал:
— Хьажац, мукъа бац уж.
КхоалагIчо:
— Хьож, таIазар ду сона, — оал.
— Малав дукхагIа хьожар? — цу хаттара жоп цаI мара хилац.
— Нана хьож-кх, да сона бIарга-м гуц. Со хьалгIаттале, балха вода; со Iовижача мара чувагIац.
Боккъал бакъдар аьлча, нанас беттача бартах бер озалуц, кхералуц. Цудухьа во дешархо хувца ца луш вус. Вай къаман бераш (дукхагIдараш) даьгара хургдолча диканга догдоахаш, е цох кхераш деце, деша тугаш хилац. Вешта аьлча, вай берий а шоай тайпара минталитет я. Арахьа кхаь-диъ шера дешаш хинна цIадена бер, Iобилла кхера санна шорта дагIаш, ладувгIаш, хIама Iомаде гIерташ хул. Бакъда кIалхарчар, цхьа-ши бутт балалехь, шоай оамал тIа хьатIадоаладу из.
Даьга-наьнага тетрадь хIана дац укханга аьлча:
— Тхона юхерча тика тIа дацар тетрадаш, иштта висав ер, — оал. –Наьсарера эцаргда кхоана, Дала аьннадале.
Из кхоане а вIалла хьакхоачаш хилац. Цхьадола бер доагIа, юххьанцарча классашка леладу, зула мугIараш уха тетрадь дахьаш. Из а пайдана дац 5-11 классашка дешарашта. Шера мугI бода тетрадаш да царна дезараш. Геттара сома тетрадаш а леладе хала да царна. Шийтта е, эггара дукхагIа яле а, барайтта лист йола тетрадь хила деза царна эцар. Урок йолаелча, тетрадаш доацаш венача дешархочо дуккхача наха новкъарло ю.
— Кхыча классе дешача йишийгара дехаргда аз, ара ваха мегаргвий со? – яхача хаттар тIа соц цхьачар къамаьл.
Фу дергда цо ара вахача? Кхыча классан наIарга гIоргва. Цу чу болх беш йола хьехархо балха тIера йоаккхаргья. Кхы а ховш дац, йишийга хургда цунна дала тетрадь е хургдац. Цхьан цIагIара хьаухаш хилча, цунга а ца хила тарлу из. Во гIулакх да, лоацца аьлча, цу тайпарча беро леладер. Иштта я-кх вай «минталитет». Харцахьа лелача бера да Iовийхача:
— Денорга тIа (дневника тIа) дIаязде Iа укхо леладер, — оал.
Мишта язду из, денорг цунга ца хилча? Дешара шу доладенна дикка ха яьлча (бутт, ши бутт) из доацаш ух цхьадола бераш.
— Мичад хьа денорг? – аьлча, юхахозар цаI хул.
— ХIанз а ийцадац аз.
— Маца эцаргдолаш да из, бутт ма баьннабий дешара шу доладенна?
Цхьан йиIига, цу тайпара хаттар аз шийга дича:
— ЦIенош деш доахк тхо, — аьлар сога. Цунга юха дIатIа фу аргда ца ховш висар со-м. Да ма хьакха цун даьлаI, цига лургдолча тумах, пхе тумах фу кIалдусаргда цIенош деш воаллача сага, аьнна, хеталу. Берий къа деций. ЦIенош-м хьалдергда. Кхувш боагIача дезала баха ма безий, деша, болх бе, сискал яа ма езий. Из дага хIана дохац-те?
Боацаш болча цхьан къоаламо а дикка халонаш кхолла тарлу классе. Масала, бераш да хандешах диктант яздеш. Йоазув даь даьлча, кIал такаш хьакха деза цар цу къамаьла даькъа чудоагIача дешашта. Бий такаш хьакха къоалам? Массанега бац. Кхаьннега-виънега ба, вокхарга бац. Катехе наьха къоалам хьу, вож хьехархочунга латкъ. Уж массехк къоалам, дIа-юха телаш, чакхбоал бIарчча классе. Хоза доацаш хIама да. Геттара дарегIа да уж Iаьржа къоаламаш, биъ-пхиъ хьаийца Iобилла мегаций цIагIа, цаI кхоачабелча дIалургболаш. Цхьа къоалам, лерттIа лелабойя, цунна шин шера а тоъаргба. Линейках лаьца оале, цун гIулакх а къоаламчох тара да. Массарга йолаш хилац из а, цудухьа гоама-чIоама такаш хьийкхе хьалу цхьачар шоай йоазон балхаш. Линейка а, итт парта тIа цаI хургйоацаш, хIаране ший хила еза. Цхьачарна царех кIезига хIама хете а, бакъда из иштта дац. Болх хьабеш бола гIирс ба из. ГIишлонхочоа жIов, херх, маркхал хьаийбу аьшкал, шув боаккхаш йола ахшедолг эшаш санна, бера ручка, къоалам, линейка эшаш хул.
Шедолча хIамах бизза тIормиг гибелла школе Iоъахар а кхоачам болаш дац, нагахьа санна дешара тIаверзаш ца хуле.
— Во деш Iа, шиаш ма яха, четвертах шиъ хургья хьона, — аьлча, юхаоалар хьехархочун сатедеш хилац.
Цхьаболча кIаьнкаша а йиIигаша а оалаш хаза йиш я:
— Цхьан четвертах шиъ яьккхаяр аьнна, чудусарг мичад тхо. ШоллагIча четвертах дика дешаргда оаха.
Даьсса хабар мара хIама хилац цох а. Иштта хул шоллагIа, кхоалагIа, йиълагIа четверташ.
Нийслу укх тайпара бераш а.
— Во ма деша, шиаш ма яха, — аьнна лийча, царгара хозаш хулар хьалхардар а дицдаь хул.
— Ер четверть дIаяьлча со кхыча школе дIаводаш ва, — оал царех сага.
— Мича вода хьо? — хатта ма дезий.
— Магасе, — оал цхьанне.
— Наьсаре, — оал вокхо.
— Москве, — оалараш а нийслу. Бокъонца дIаболхаш а нийслу. Бакъда дукха ха ялале, «хьажцIа бихьа хох санна», жанкI, аьле, баьхке цIаовтт. Хьабала цу шув йистера яьхад йоах виро цхьан истарга, юххера са качбоагIаргба хьо. Из мо, юххера, хьалха шоай хиннача хьехархочоа качбоагIа цу тайпара «туристаш». Миччахьа воде а: Москве, Магасе, Наьсаре, ГIушмоаке — дика деша деза. ТIаккха цхьаннахьара, Iул кегаду етт санна, юхалелхавергвац, хье хьавенача юхагIо, яхаш.
Цхьаболча дешархой дог-уйла гучадоалаш хул, дешарцара чам миштаб хайташ хул, анкета хаттарашта цар луш дола жопаш. ДIадаха дешара шу чакхдоалаш, 9-ча классан выпускникашка анкета хаттарашта жоп далийтар аз. Со-се цецвоаккхаш дар, царех цхьачар даь йоазош. Цхьанне (М. И.) яздаьдар: «ЦIи теха, йоагае езар уж книжкаш хьадеш йола моттигаш». Мел гоама хила деза цунна дешар, уж дешаш хьаала мега хилча. Юмористаш а нийслу царна юкъе. Дешархочо (Б. И.):
— Сенца дора оаш дукхагIа гIалаташ? – яхача хаттара жоп цхьанне ца деннача тайпара деннад.
— Ручкаца дора, — яздаьд цо.
Цкъаза боккхагIчар а новкъарло еш нийслу деша даьхкача берашта. Урок йолаенна классе чувахача, цаI-шиъ дешархо воацаш хул, тIормеш-м дадаш да тха.
— Мича бахаб ер новкъостий? – аьлча, дарий де тугаш хилац классе багIараш.
— ГIулакха бахийтаб уж, — оал. Бахийтар е хьехархо е техничка хул. Ах урок яьлча, баьхке хьакхоач. Уж мукъагIа тика тIа маькх эца бахийта хиннаб. Харцахьа да ца аьлча, кхы цох ала хIама дац са.
Цхьайолча хана цхьан классера бераш кхыча классе чудига дезаш нийслу, из дувзаденна хул хIара классе интерактивни улгаш цахиларца. Цу чу дагIа бераш, урок яьнна, шоай классе юха чудаьхкача хетта долалу:
— Мала вар укхаза ваьгIар?
— ХIана ях Iа, фуд цига?
— Истола тIа яздаьд, сурташ дийхкад, — оал цар.
Из лазар хIанз а доаллаш да вай берех. Дошо санна цIенача истола тIа ше Iохоавича, цу тIа къоалам ца хьокхаш дIавохалуц цхьавола дешархо. Наьха моттиг я цо толхаер. Эггара хьалха из дувзаденна да, эздел доацаш из бер хиларца. Ший новкъоста, школан сий ца делга, уж ца лоархIилга мара хIама дац из. Эзделах дувца доладенна долаш, укхаза цхьа хIама дар са белгалдаккха безам болаш. Дешара чуболхаш, хьунагIа гIолла ахац дешархой, юрта юкъегIолла ух. Царех цхьадолча бераша хьекхаш дола цIогIарч хьахезача, цар говра корта лаьцаб аргда. Во мотт бувцараш а нийслу. Из дIахезача сага оал:
— Фу Iомаду- хьогI шоана цу школе?
Цу хаттара майрра жоп дала йиш йолаш ва со:
— Из мотт царна Iомабер школа яц шоана. Из хIилла йоацаш а да шоана.
Юххера, цхьаькха цхьа дош да са укхаза хьоахаде безам болаш. Бер да-нана доаладе чудахийтача, IовоагIар хул цхьа-ши шу хьалха цига деша ваьгIа воша. Из ше а селхан хьехархоша чулелхаваь саг ва, харцахьа лелар бахьан долаш. ТIаккха сенна вайт из даьна-нанна хьалхара хьехархошца къамаьл де. Царех цхьабараш «тормозаш» дика йоацаш а хул.
ДIадувце а хьадувце а шедар вай бераш дика хилийтара, дийша хилийтара тIадерзадаь хила деза. Массане цхьатарра дог лаза дезаш гIулакх да из, хьехархой а, даьй-ноаной а, берий шоай а. Керда дешара шу, массане барта долаш, дика чакхдаккха деза вай.

С. Арчаков.

№ 117-118 (12252-253), шоатта, 10 август, 2019 шу / суббота, 10 августа 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *