ЖIайрахьара хьехархо

Вай дай баьхача лоамашка болх беш, берашта хьастара доагIа хий мо цIена, бIехбаланза бола гIалгIай мотт хьехаш, дуккхача шерашка хьехархочун болх баь саг ва укх йоазонца са вувца безам бар. Из ваь хиннав 1932 шера Льянов Пхьугеи Батаева Гошмоахийи дезале. Хьалха йоалаяьча шин сесага бер хиннадац Хоасбота Пхьугена даь. Кховзткъа шу даьлча, кхоалагIа сесаг йоалаяь, хьаболабенна дезал хиннаб цунбараш. Цу кхоалагIча сесагах доккха беркат а даьннад цунна. ВIаштта пхиъ воI ваьв цо ше енача фусаме. ВиълагIволча кIаьнка цIи Исраил хиннай, ер йоазув цун вахара наькъа хетаде безам ба са.

Юххьанца цар дезал баьхаб Пригородни района чуйоагIаш хиннача ЖIайрахой-Юрта. Дезала да вай Сибре дигале кхелхав. ХIаьта нана пхе воIаца йисай. Исраил, вай арадоахаш, школе деша ваха, дунен дешар дешаш воаллаш, кхувш воагIаш кIаьнк хиннав. Шийтта шу даьнна хиннав из цу даькъазча шера. ТIом лаьттаб мехка, цар дезалера эггара воккхагIвола Ахьмад, цIеэскархошта юкъе волаш, моастагIчох латаш хиннав. ХIаьта Вологодски областе из де доацаш вайнав аьнна каьхат а кхоач царга тIема тIеххьарча шера. 17-18 шу даьнна зIамига саг хиннав из. Дезале шоллагIа Жабраил хиннав, из хIанз а волаш ва. Цун 93 шу даьннад. ХIаьта Микаили Iийсаи шоай Iоажалах байна а вайца боацаш а ба. Цхьан Исраилгара дIаийккхараш, дунен дешар дийша хиннабац. Вай дохадеча хана, школе деша вагIаш хиннача Исраила ший дешар Казахстана Акмолински областе дIахо дIадеш. Цул тIехьагIа ФЗУ (фабрично-заводской училище) яьккха хиннай цо. Эггара вогI йола моттиг шоашта нийсъеннай аьнна хеташ хиннаб цу дезалера нах. Шийла, меца, гонахьа хьу йоацаш, вахара хьалаш во долаш, мохк хиннаб уж баьхар.
1957-ча шера ЖIайрахой-Юрта цIавоагIа Исраили Микаили шиъ. Цар хиннача цIеношка хIирий баьхаб. Гаьна йоацаш фусам лаьца, шоай цIа мукъадаларга хьежаш баьгIаб уж цхьан шера. Цох хIама хургдолаш хиннадац, цIа хьахецаш хиннабац вожаш. Цигара лоам уллача ЖIайрахьа (из тувлъе мегаргьяц лакхе хьоахаяьча ЖIайрахой-Юртаца) хьалвахав шаккхе. Из, хетаргахьа аьлча, 1958-1959-ча шерашка хиннад. Цига цIа даь, баха ховш уж а, тIехьа цIавоагIаш вола ши воша, нана а. Гошмоаха ший къонгашца ях 1974-ча шерга кхаччалца.
Къам цIадийрзачул тIехьагIа, цигарча школе эггара хьалха директор хиннар Льянов Исмейла хиннав. Цун цIи лелаеш я из школа тахан. Цо ше волча балха хьех Исраил, цул тIехьагIа Шолжа-ГIалий тIа хьехархой училище дешаш а хиннав из. 1962-ча шера денз, наьна мотт хьеха волалу из ювцача школе. Цу заман чухь лоамашка хьал мел боагIаш бола йоазонхой Исраила фусаме мара совцаш хиннабац. Цига шоашта гIулакх дергдолга, шоаш новкъа хургбоацилга ховш хиннад царна. Къаьстта хоза бувзамаш долаш хиннав цунца халкъа йоазонхо Плиев Махьмад-СаIид.
Цо школе баьча балхах дувцаш, из а цун урокаш а дагайоагIача наха оалаш хезад сона: «Ма хулла дукхагIа, шоай лоIаме болаш, болх байта гIертар из дешархошка». Вайна ховча беса, из да тахан ФГОСа хьехархошкара дIадехар. Цу тайпара беча балхах дикагIа пайда боалилга ховш хиннав Пхьуге Исраил а.
1968 шера саг йоалаю Льяновс, цун фусам-нана хилар Гудантов Мухьмада Лидайх. Цар виъ дезалхо вар: ши воIи ши йоIи. Цунга ше маьре енача хана денз, цун цIенче лелаеш, ший диъ берага дика хьожаш, чакхъяьннай Гудантова. Цар юртарча школе хьехархо, директор, района дешара управлене начальник хиннача Цицкиева Азас дика тешал дир Лидайна. Дика оамал йолаш, бакъахьара саг из хилар а, цунга хьежжа цун дезал дика хилар а хьоахадир цо, соца ше къамаьл деча хана. ВоккхагIвола Мухьмад яха цар воI ЖIайрахьа района военком ва. Цунца болх беш я йиша Марет. ШоллагIйола Исраила йоI Залина Магаса горсовета керте латт. Эггара зIамагIвола Ахьмад лор ва.
Школагара, балхагара дIаийккхача, Льяновна эггара дукхагIа дезача хIамаех хиннад жIакаех (шахматех) ловзар. Цунна мо царех дика ловза ховш, каст-каста из волча боагIаш белггалара нах а хиннаб. Вешта аьлча, школе болх беш волча сага вахарца товш дола ловзар хиннад цунна дезаденнар. Тахан Iилма санна школе Iомадергдолаш, жIакаех ловзар программан юкъедоаладара дош дувцаш да вай мехка.
Исраила болх баьча школе-интернате къахьегаш хиннай цун фусам-нана Лида а. Берашка хьожаш, царна эшар лоаттадеш (нянька), къахьийгад цо йIаьхача хана. Ховш да-кха из мел сабар эшаш болх ба. МоллагIча бераца бувца мотт ховш, харцахьа лелар ший метте хозача дешаца дIаоттаве ховш, хила веза из болх беш вола саг. Вешта аьлча, хьехархочунна мо берий дегашка кхача ховш хила еза из гIулакх шийна тIаэцаш йола кхалсаг. Лида царех хиннай аьнна хет сона. Из ше хIирий мехка чуйоагIача Редантера я. ЖIайрахьа ше кхаьчача хьалхарча шера денз, интернате болх баь а я. Хетаргахьа, Исраилал шийл а дукхагIа къахьийгад Лидас, лоаман юрташкарча берашка хьожаш. Маха дика баккха ховш а хиннай маьре ялехь, хIана аьлча Буро тIарча трикотажни фабрике балха йолчара йоалаяь хиннай из Льяновс. Балхара из дIайоал 2003-ча шера. Лоаман юрташка хьалъю школаш. Цу хана интернат дIайоаккх, тIаккха цо баь болх бу нах цига эшаш хилац. ХIаьта а цаI ала йиш я укхаза, наха тIехтохам бергбоацаш, цIена а хьаьнала а къахьийга саг я Лида. Интернат хиннача цIагIа хIанз берий беш я.
ЖIайрахьа район гIалгIай йиъ районах цаI я карарча хана. Хьалха – 1994 шерга кхаччалца – из а цунна гонахьа яда кхыйола лоаман юрташ а Наьсарен района чуйоагIаш яр. Белгалдаьккхача шера из Наьсарен районах дIакъоастаю. Цох хьаю ЖIайрахьа район. Эггара хьалха цу района керте оттавир Цуров Хьусен. Из, наха веза а везаш, цох теша а тешаш, района хьа а йилехь юртсоветá доал де оттаваь хиннав. Район хьайича, тIаккха цун хьалхара хьаким а хиннав цох. Цу хана Хьусена дехар ду Льянов Исраилга, ше волча администраце балха вехаш. Хьагучох, Цуровна тешаме, шоашта тIадилла гIулакх дизза кхоачашдергдола цIена нах безаш хиннаб. Ишттача нахах хийттав цунна Исраил. Цу тайпара йитар хьехархочо 32 шера ше болх баь школа. Цу юкъа-м кIаьдвенна а хинна хургва из. Хала болх ма бий берашцарбар. Аз Сурхо тIарча ийс шера дешача школе къахьега 21-гIа шу да. Ахкан ха хьатIакхаьчача, халла мара хьалъуралоатталуш хилац со, сов чIоагIа дегI этте. Исраила керда болх бувзабенна бар граждански оборонацеи цхьаццадолча хатарашца къовсам лоаттабечеи отделаца. НийсагIа аьлча, цу отдела керте латтар из. Лоамашка, укхаза (шаьрача) мо доацаш, хьона вIалла дагадоаца хатараш хила ма тарлой. Цудухьа цига а из салоIаш ваьгIав оалилга дац. ХIанз фу хилар-хьогI яха уйлаш е езар садуаш болх ба, цул совгIа бехктокхам лакха болаш гIулакх а да. ХIаьта а уж моттигаш, нах, Iалама белгалонаш йовзаш волча Исраилал дикагIа из болх сага булургбарий-те, аьнна, хеталу. Цу гIулакха тIа Исраил хул 2007-ча шерга кхаччалца. МоллагIа болх ше бойя а, наха пIелг тIахьокхаргболаш, дог кхоардадергдолаш беш оамал хиннаяц цун. Цигара а тIехьа дика цIи йолаш дIавода. Дикка ха яр «Аьрзи» яха ЖIайрахьара Заповедник хьаяь. Эггара хьалха цига директор хинна Арсамаков Борис воккха хьаьша вар, духхьал Исраила хинна ца Iеш, берригача цар дезала. Дукха ха йоаккхаш хиннай цар, шоашта дукха езача жIакаех ловзаш. Цул совгIа, Исраила тайпан найц вар Борис, цунга яр Льянов Сафара Фатима. Цул тIехьагIа заповедника кулгал де хьожавир Льянов Яхьья. Исраил ше волча балха вар дийзар цунна. Заповедника директора заместитела болх бар цо тIеххьара баьр. ДIахо из пенсе вода. Кхы а ялх-ворхI шу доаккх цо, ший дезалца а юртахошца а маьрша-могаш волаш. ТIеххьарча цхьан шера мара могаш воацаш а хиланзар из. Цу шера, цхьацца дарбаш деш, дIа-юха кхувлаш лелаве вийзар къаьна хьехархо. Шийна Дала йилла ха кхоачаенна, Исраил вайцара къаьстав 2007-ча шера.
Дезала нана Лида могаш-маьрша а, ЖIайрахьа воккхагIча воIаца Мухьмадаца яхаш а я. Ер йоазув кийчдеш, сона гIо даьр вар цар зIамагIвола воI Ахьмад.
— Дезале мишта вар Исраил? – хаьттар аз цунга.
— Тха да кIаьда саг вар. Латаш-тохаш оамал яцар цун. Харцахьа хIама дер хьехамца нийсача новкъа ваккха ховш вар из. БIаргавайча а сабаре саг хетар цох. Дукха саготонаш, уйлаш чуйоахке а, из нахах лочкъаде ховра цунна. Нахаца гIар ергьярех, совдар дувцаргдарех вацар, — йоах цо шийх даьх лаьца.
Ахьмад ше а Исраила хьийхача ЖIайрахьарча школе деша ваьгIав. Цо школа яьккхача хана, вайцига хьайийллар университета лораш кийчбеш йола факультет. 1997 шера цига деша вода зIамига саг, цIе диплом луш, цигара дийша воал из 2003 шера. ДIахо хирурга гIулакх Iомадеш хул Россе гIорваьннача лорагара Ахушков Iалаудинагара. ХIаьта а из болх дукха биц цо. Кхы а деша ловш, Ростове вода, 2004-2005 шерашка анестезиолог а реаниматолог а хургвола дешар деша безам болаш. 2010 шера цхьаькха балха говзал а Iомаю цо Ростове, зIанарашца дарба дар аргда вай цох (лучевая диагностика). Вайцигарча больнице хьаеллаш, томографаш йолаш отделени яр. ХIанз цунна чуйоагIача МРТ (магнитно-резонансни томографи) оалача кабинете къахьегаш ва Ахьмад. Из болх кIоаргагIа Iомабеш, 2011-ча шера Москве а ха яьккхар цо. Из цо дийнахьа бу болх ба. Бийсан реонимаце отделене къахьег цо. Вахаш Ахьмад Магасе ва, каст-каста (салоIача деношка) ший наьнах бIаргтоха лоамашка вода лор. Ала деза лоаме а, со цецвоаккхаш, дика йовзаш, ювца ховш вар из.
Исраила мел дола бераш (шийдараш) цо гIалгIай мотт хьийха да. Цунца цхьана шоай дас дезале бувца мотт а хозаш хиннаб царна. Ахьмада гIалгIай мотт цIена, хоза бувцаш санна хийтар сона. Шийчарна мо наьха берашта а из Iомабе гIийртав хьехархо. Школе иттех кабинет хиннай (итт класс аргда вай царех), хIаране чу 20-25 саг волаш. ЙоккхагIйолча классашка хьийхар Пхьуге Исраил хиннав. ТIехьагIа къона хьехархой а боагIа цига наьна мотт хьеха. ДукхагIа цига деша даьгIа бераш ЖIайрахьара, Оалга тIара, ГIулера, Лаьжгера, Бейнера, Каше тIера хиннад. Цу юрташкара Iокхувлаш хиннад интернате Iилмаш Iомадеш дола бераш. Цига кIира даьккхе, цхьа бийса цIагIа йоаккхаргйолаш цIакхувлаш хиннад уж. Ахьмада из деррига хьадувцаш, сона дагаехар 1976-ча шерара гуйре. Цу шера Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета хьалхара курс яьккха ваьлар со а са новкъостий а. Iилманхо Оздоев ИбрахIима Рамис хьалха волаш, халкъа багахбувцам гулбе дигар тхо лоамашка.
Бийсаш яха тхо сайца хинна моттиг яр ювцаш йола интернат. Цун коа дагIар революционер хиннача Ахриев ГIапура дегIа сийленг, цигара хьалхьежача гуш бар Маьтлоам. Цу коа хIама дуаш йола моттиг яр къаьстта хьаяь латташ. Буро тIара эша хIама хьал а кхухьаш, тхоцарча мехкараша вайнаьха кхача а кийчбеш, даьккхар оаха из кIира. Iодувша моттиг а яр, чулатташ аьшка маьнгеш а долаш. Хоза моттиг яр из Iаламга диллача, цига дешаш хиннача а болх беш хиннача а нахах хьага а мегаргволаш. Дукха дика нах арабаьннаб цу интернате дийша. Масала, тахан ЖIайрахьа района администрацена керте латта Льянов Ахьмад, хьалха хинна района хьаким (цул тIехьагIа президента Ю-Б. Евкурова администраце кулгалхо хилар из) Точиев ИбрахIим, республикан больнице анестезиолог йола Амирханова Хатимат – уж а царех тарра кхы дуккха а кагийнах, мехкарий ба Пхьуге Исраила хьийхача школе дунен гIулакхаш, Iилмаш Iомадаь, вахара боккхача новкъа баьнна. Цун ший воIа Ахьмада яхачох, урокаш сакъердаме а берий теркам тIаозаш а е гIерташ хиннав Льянов.
— Дунен чу воалача хана, хьехархо хилва аьнна, кхелла саг вар тха да, — йоах цо Исраилах. –Цунна мо из болх безаш, хьабе ховш а дукха нах хургбий-хьогI аьнна хеталора. Наьна меттах вола дика хьехархо ва, яхаш, каст-каста вувцар цо Медов Йоакъап.
Гучох, Сурхо тIарча, Наьсарерча №1 йолча, цигарча №3 йолча школашка болх баь Джабраила Йоакъап вовзаш хиннав Пхьуге Исраила. Цо Медовх аьннача дешашта тешал де йиш йолаш ва со а, хIана аьлча, со 5-ча классе волча хана денз, массехк шера сона наьна мотт хьийхарех ва Йоакъап. Дика хьехархо а, дика саг а, дика къонах а вар из. Вешта, Медов Йоакъап-м хIанз волаш а Наьсарерча Центркамазе вахаш а ва. Цох тара хила а, ший болх дика бе а гIийртачох тара ва Исраил а, хIана аьлча хийла кердадар довза, из балха юкъедоаладе гIерташ, хьехархой говзал лакхъеча Шолжа-ГIалий тIарча институте курсашка водаш, цига Iомаде мел мегаргдар Iомадеш, хиннав из. Иштта къахьегаш хьавенача цунна тийнна сийлен грамоташ я. ХIаьта 2006 шера хьехархочун денга арахийцача «ГIалгIайчен дешар» яхача ГIалгIай Республикан министерствон газета тIа эггара дикагIболча хьехархошта юкъевихьавар из.
Льянов Пхьуге Исраил ше воацаш ва, бакъда цо хьабена беркате никъ, кхеяь цIена тIехье, дуккхача шерашка вай къаманна накъайоалаш, дIагIоргья.

С. Арчаков

№ 124 (12259), шоатта, 24 август, 2019 шу / суббота, 24 августа 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *