Яндарера гIулакхаш

ХIараненна ше ваь, кхийна, ваьха моттиг хоза хетт. ХIаьта со хIанз шоана дувц воал се цига ца вахе а сайна хьамсара йолча юртах лаьца. Из я Яндаре. Шоай тайпара оамал йолаш, цхьа тамашийна нах ба цу юрта бахараш. Аз царех ер малагIа тамаш я дIахо дувцаргда вай.

Массехка кIира хьалха даь-веший-виIий саг яр а наьна-веший йоI яхар а, вIашкка ши хьоалчагIа нийсденна, цига ваха везаш хилар со. Тайпан наьха, саг йоагIачара гIулакх дIа ма ласттанге ноанахошка вахар со. Дукха адам дар коа. ХIаьта дукха адам массаза а лаьттад вай къаман юкъе хьоалчагIа мел долча метте. Иштта дукха нах бар даь-веший йоI йодача а. ХIаьта цигара нах дукха ца говш дIа-хьа къаьстар. ДукхагIа йолча хана массанахьа а иштта хул из. Саг йодачара гIулакх сихагIа йистедоал, саг йоагIачардар дукхагIа гов. ХIаьта Яндарера дар кхыча тайпара дар хьоалчагIа. Укхазара нах шоллагIча а кхоалагIча а дийнахьа дIа-хьа къастанзар.
Сона меттар, кхоаччара нах хургба-кх ераш, — аьнна. ХIаьта ши даг вар со сайна уж дукхагIбараш ца бовзаш. Со хана кхы воккха а вац уж берригаш бовза. Дикка вовзача наьна-веший воIага хеттар аз «дIара вар малав», — яхаш. Цо уж хIаравар сога хьаоалача хана тайп-тайпара цIераш яхача а ца Iеш, тайпан цIераш а башха йоахар цар.
— Ай, малаш хул уж вай? — аьле юха духьала хаттар лора аз цунга. Наьна-веший воIас деннача жопах цецвоалар со.
— ХIама хилац, укх юртара ба уж, — оалар цо, боккъала раьза а волаш.
Со цецваьлар, сона укхаза мара дайнадацар юртара нах иштта шоайла тIера болаш. Вай къаман массаза а хиннад юртара нах кхоаччара гаргара нах санна шоайла хьерчаш дола гIулакх. ХIаьта, хIанз тIехьагIа из дIадоалаш латт вайна юкъера. Нах дукха хьабаьржаб. Гаргалонаш совъяннай. Лоалахой а хьабаьхке сагIах а кхийтте, фу эш-мала эш аьле чуболх. Ишта эттад хIанз вай мехкара хьал. Цудухьа сона тамашийна хийттар Яндарерча наха цу юрта миччахьа хIама нийсделча, шоай коа-цIагIа морг дIа а этте шедола гIулакх хьалдизар. Цу цIен нах шоаш болаш санна хул уж цхьаккха гаргало йоацача коа нийсбелча а. Духхьала цу цхьан тайпан наьхацига дац аз дувцар.
Цу юрт са даь-йиша а я маьре, хийла царцига хIама нийсделча а иштта цу юртара нах латташ нийслуш зийнад аз. Саг йодаш гIулакх хуле, из дIаяха ялча дIа а ца болхаш, цIен нахаца дIа айтте цар хIаманга хьож уж. Саг йоагIаш хIама хилча а иштта. Саг хи тIа йоаккхаш а юха боагIа. ЦIен наьха кхайкарал де ца дезаш, ховш хул юрта массанахьа а, хьанехкар нускал хи тIа доаккхаш да, яхаш. Шоаш бовзалга а безалга а ховш цига болх зIамагIбараш. Иштта йоI даь-цIа ена нийъелча, цо кагий нах: мехкари, кIантий боалабай цига болх кагирхой.
Духхьала сакъердам болча леладаь Iац уж из гIулакх. ХIама эшача метте геттара чIоагIа латт уж. Таьзет дале, бийсаш дIаялцца цига хул. Юрта никъ тоабеш, хий чудуллаш саг воалле, белхи баь моттиг хуле, геттара чехка новкъостала боагIа. Хьалха дIаяхача хана вай даьша леладаь эзди гIулакхаш да уж. Юрто ший хIаманна доал делга а да из.
Вай дай массаза а ишшта шоай юртарча наьха гIулакха латташ хиннаб. ХIаьта, вай лакхе ма аллара, хIанз тIехьагIа из гIулакх кIеззига юхадаьннад. ДукхагIбараш Iаьдала балха тIа ба. Кагирхой деша ба. Дукха нийслу цхьан цIен беррига дезал арахьа болаш. Даи, нанеи балха тIеи, бераш дешаши. Лоцца аьлча хIанз нах мукъа бац. Ширача заман чу хинна дуккхагIдола хоза гIулакхаш дIадоалаш латт вай къаман юкъера. Вай шеварг оарцагIа а ваьнна уж лора ца дой. ХIанз гаргарча наьхацига а водац лаьрхIа кхайка дIа ца вйихача, е саг венна-ваьнна моттиг ца нийсъелча. Цудухьа тамашийна хийттар сона Яндарера нах иштта шоайла тIера а болаш, цхьан цIен тIара нах мо хIараненна гIо деш шоай юртарча нахага хьожаш хилар. Царна ховргдац из мел тоам болаш хIама да. ХIана аьлча шийга доацар мара зуц сага хийла. ХIаьта, из гIулакх шоашта юкъера дIадоале, тIаккха дагаухаргда царна, ма хоза ханаш яр-кха уж, — яхаж.
— Дика-м да, иштта шо шоайла гIулакхаца хилар, — аьнна аз хьоадича, са наьна-веший воIа аьлар сога цецваьнна:
— Ай, массанахьа а деций из иштта? — са дешах ца кхийттача мо, дар цо сона денна жоп.
ФуннагIа даь а вай къаман хоза гIулакхаш воашта юкъера дIадаргдоаца оагIув е еза вай массане а. Вай Iадаташца дувзаденна да уж гIулакхаш. Уж дIадоале, Iадаташ а дIадаргда. Iадаташ дIадоале къаман мотт а тIехьашкахьа баргба. ТIакхха мотт дIабоале къам а дIадаргда.
Яндаре чIоагIа хозача метте улл, гувнашта, хьунашта юкъе, Шолжа чу дIачу а отташ. Цу юрта гIолла IодоагIаш цIена шиъ хий да Яндархий оалаш. ХIаьта Яндарех дехьеи сехьеи шин тайпара оал. Вай Iилманхошта болх беча хана дукха моттигаш корайоагIа укхаза, хьалха нах баьха хилар белгалонаш хьагойташ. Iилманхоша яхачох юкъерча бIаьшерашка Магас шахьара юкъе йоагIаш хиннай хIанз Яндаре улла моттиг. Курорт мо хоза моттиг я Яндаре, фо цIена да, хий чам болаш да, гобаьккха хьунаш я, тайп-тайпара гаьнаш йолаш. Укхаза хьунагIа геттара хоза саьрч, лийгаш, берти, чарч, соалораш, иштта кхыдола аькхаш дах.
ГIалгIай лоамара аренашка IокIалбувлача хана укхаза эггара хьалха ваха хайнар Малсаганаькъан ГIойтмара (ГIойте) ГIайрбик ва. Цу хана цо дегIа цIа хIанз а дагIаш да Яндаре, цунга хьажа нах а ухаш. Дукха хIама ца эшаш ши бIаь шу доал цу цIен.
Яндаре бах: Барханой, Галай, ГIоандалой, Йовлой, Коазой, Малсаганаькъан, Местой, ТIоаршхой, Хьоашаланаькъан, Цхьорой, ЦIечой, иштта кхыбараш а.
Яндаре кхоъ школа я, культура цIа да, кхы административни гIишлош а я. Яндаре юрта юкъара рузбан маьждиг дегIад 1900 шераш долалуш. Тахан а цига керда хьалдаь доккха маьждиг дагIа ерригача юрто рузба а деш.
Вай мохк, вай юрташ, вай къаман Iадаташ лора а деш, вIаший тIера а долаш, кIалвисачун оагIув хьал а лоацаш вай дахаш хилча вай къам гаьна даргда. Теш со, нагахьа санна Яндарера бахархой санна оамал йолаш, хозача гIулакх тIехьа вай мехкахой хуле вай гаьна дарг хиларах. Вобараш боацаш-м моттиг яц цхьаннахьа а, амма Яндархоша хозача гIулакх тIехьа бовзийтаб шоаш хьа. БоккхагIчар хьехам а беш, зIамагIчарна доал делга да из. Саи, хьаи аьнна гIулакхаш къеста ца деш хилар да из. Нах кура, сонта боацаш маьрша хилар а да.
Яндаре дукха боккхий нах бах, унах ц1ена а болаш, моллагIа хаьттача хIаманна дала жоп а долаш. Цудухьа хила дезаш да цар гIулакх иштта оамалца.
И. АЙЮБОВ

№ 124 (12259), шоатта, 24 август, 2019 шу / суббота, 24 августа 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *