КОТАЛОН СИЙ ДЕШ

Дукха ха йисаяц вай мехко, кортамукъале мел езача адама Сийлахь-боккхача Даьймехка тIем тIа котало яьккха 75 шу дизар дезде. Москверча ахча хьадеча паччахьа ковно (императорский монетный двор) цу денна сийна арахийцай медалаш.  Царех цхьаяраш хIара дезало шийна хьаязъяйта йиш йолаш я. Царех цаI укх деношка кхаьчай Сурхо тIарча ООШ оалача ийс шера дешача школан музее. Цунна тIехнахьа ялх оагIув йолаш сомача каьхата (беттагаргий хьисапе) ботт боалл.  Хьалхарча оагIон тIа да Рейхстага тIа байракх IотIайогIаш воаллача советски салтечун сурт, цунна кIалха георгиевски лента тIа Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема орден улл, иштта укх оагIон тIа лакхе яздаьд «Сийлахь-йоккхача Коталон 75 шу», лохехьа яздаьд «Вай коталон легендаш».

 

Бетта шоллагIа оагIув дIайолалу, котало яьккха цIабоагIа салтий зизашца тIаэцаш,  даьккхача суртаца.  Цунна юххе даь йоазув да, укх тайпара чулоацам болаш: «Сийлахь-боккха Даьймехка тIом – эггара йоккхагIа а эггара халагIа а йола моттиг я Россе хIанзарча исторен чухь, ше морг кхы йоацача майрала а денала а масал да из. Россе вахача хIара сага  шера керте эггара лоархIамех дола цIай да Коталон Ди.  Цу коталонна, духхьал воай вахар бахьане, баркал аьнна Iе йиш йолаш дац вай.  Цунна баркал ала деза вай хIанз, 75 шу даьнначул тIехьагIа, цхьа халкъ долаш воай лаьтта дахаш хиларах.

Сийлахь-боккха Даьймехка тIом, наьха вахара массайолча оагIох хьокхалуш йола  Iалаьмате йоккха моттиг я. Из духхьал тIема чулоацам бола къовсам хиннабац,  из фу хоададеш бола тIом хиннаб. Фашистски Германе лерхIаш хиннад, моттигерча нахах Iуй беш, ше  хьалийцача лаьтташта доал де. Из хиннаб лира къовсам, хIаране шийна могар а цамогар а де дезаш дола дов.  Цу тIема чиллан, цун цIера алан юкъе хьахиннад Сийлахь-боккхача тIема … сийлахь-йоккхача Коталон легендаш. Дошоча алапашца дIаяздаьд уж Сийлахь-боккхача тIема шерашта чухь. Садехка майрача тIемхой цIераш латт цига  гIорбаьннача конструкторий, йоккха говзал йолча инженерий, Iилманхой, артистий цIерашта уллув.  Цу шерашца – шоашца нийсде кхы цхьаькхаш доацача геттара доккхача тIемай цIераш.  Царца да хIанз а дог чIаьхке, бIаргашка хий кхохкийташ дола, са дIалувцаш дола иллеш. Цар хIара оагIув йиза я йист йоацача тIемах, Коталонга кхача гIертарах, тамаш а курал а йоссаю цар дег чу. Из вай юкъара ганз, юкъара дагалоацам ба, вай декхар да тIехьа тIадоагIача ноахалашта из лорабе».

Цу йоазон лохе, аьтта оагIорахьа гойташ я ши медаль. ЦаI я дото беса долча болатах яь, цун кеп Сийлахь-боккхача тIема орденъяр санна я: цхьан оагIора — ордена сурт,  цунна гонахьа даь «Сийлахь-йоккхача Коталон 75 шу. 1941 – 1945» яха йоазув.  Вокх оагIорахьа ши корта болча аьрзе сурт да.

Паччахьа ахча хьадеча ковно арахийцай из санна йола дошо медаль. Цун сурт а го йиш я укхаза.

Медала бетта кхоалагIа оагIув: «Вай  коталон легендаш» яхача кертаца дIайолалу.  Эггара кIалха латт таьрахь -75.

Цу оагIон тIа медалаш Iочуехкаш бIенаш-коргаш доахк. Уж ворхI да. Юккъе улл вай лакхе йийца медаль.  Цунна гонахьарча бIенилгашка алла йиш я, нагахьа санна эца безам болаш саг хуле, дошох хьаяь ялх медаль. ЙиълагIча оагIон тIа цар сурташ а да, уж сенна хетаяьй а дувц.  Хьалхаръяр В. Лебедев-Кумача дешашта, А. Александров яхача композитора яздаьча «ХьалгIатта, боккха мохк» («Вставай, страна огромная») яхача иллена хетаяь я.  1941 шера 15 октябра цхьан бус яздаь хиннад композитора Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема гимн хинна дIадаха илли.  Маршала Жуковс лергдоаца илли аьнна хиннад цох.

ШоллагIйола медаль Сталинград бахьан баьча тIема хетаяьй. Дунен исторе чухь эггара къизагIа, эггара дукхагIа цIий Iодахийта тIом лоархI цунах.  100 эзар кв. км. моттиг чулоацаш хинна из 200 дийнахьа лаьттаб.  1942 шера ЦIеча эскаро моастагIа эшаваьв. Цох хайнад фашистски тIема «машен» йохаш латтилга, уж эшаргболга.  Медала тIа яздаьд «Цхьа гIа юха ма довла».

КхоалагIа медаль хетаяь я Т-34 яхача танка. Конструктора Кошкин Михаила хьаяь из, берригача тIемах чакхъяьннай, цох Коталон танк аьнна цIи дIаяхай. Из кхаь низах латташ хиннай: герз лира хиларах, чIоагIалах, сиха леларах. Вай мехка ара ца хецаш, соцаяьяц из 1992 шера мара.

ЙиълагIйола медаль «Коталон оаз» яхаш я. Из хетаяьй Левитан Юрена. Цун оазах заман, тIема, Коталон, Кремла оаз лоархIаш хиннай. ТIема хана цо бийшаб 2000 тIема хоам. Цун оазо наьха дегашка тешам чубоссабеш хиннаб.  Цо хьакхайкадаьд 1945 шера 9 мае Германе ше эшарах мукIарал даьлга. Медала тIа да диктора сурт.

Юххера, пхелагIа медаль Рейхстага тIа Коталон байракх IотIайогIара хетаяьй.  «Коталон байракх Рейхстага тIа» яхача йоазон кIалха из IотIайогIаш воаллача бIухочун сурт да.

Медала бетта 5-гIа оагIон тIа сурташ да: У. Черчилла, танкай, Ю. Левитана, И. Сталина, тIем тIа болхача салтий, баьча тIем тIа яьккхаяча Коталон, Рейхстага тIа байракх IотIайогIара, ЦIеча Седкъан ордена.

Книжка-пандара хьисапе бIаьхха хьабеллача бетта ялхлагIча оагIон тIа яздаьд «ДагадоагIа. Курал ю. Сий ду.» Лохе медалий кIалхара (тIехьашкара) оагIош гойташ дола  бIенаш-коргаш да, чакхса доагIаш.

Сога хаьттача, Коталон 75 шу дизарга хоза совгIат арахийцад ахча хьадеш долча ковно. Из нумезматашта геттара дезалургдолаш, цар коллекцеш хозъергйолаш хIама да. Цу хьакъехьа язду медалаца дайтача каьхата тIа нумезматий отдела керте латтача А. Михайлов-Эрлиха. Иштта, медалашта доал мишта де деза дувцаш, цхьаькха каьхат а да царца.

С. Арчаков

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *