Хьехархочунгара министрага кхаччалца

«Сабар – ялсмален дIоагIа». Иштта оалаш хезад сона вай къаман боккхийча, дукха хIама бIаргадайнача наха.  Нагахьа санна из бакъдале, цу тайпара дIоагIа ший  бедоалларех цаI ва аьнна хет сона вай мехкахо Паров Хьажбикара Iалихан.  Миччахьа ше къахьегаш хиларах, моллагIа халонаш вахаре нийсъяларах, даим сабарца ду цо ше мел деш дола хIама. Цунга ладийгIача, из зийча; сиха саг а сабаре хила гIерташ хул, хIана аьлча цунна езалу Iалихана оамал, дегIа эздел, гIулакх.  Цун дай Сурхо тIара ба.  «СурхотIе Iойиллар» яхача ший книжка тIа Аушев Ахьмада Мусас юрта дикагIболча наха юкъе хьоахаваьв Хьажбикара Iалихан. БIаьш шераш доахаш, укхаза баьхаб  цун тайпан вежарий, юртахошца дика-во декъаш, эсала хIама, наха дог кхоардоргдола хIама  шоашкара гуча ца доалийташ. Укхазара бигаб уж Сибре, мохк меттаоттабича, юха а, дай баьха моттигаш боча хеташ,  Сурхо тIа керда вахар дилла болалу. Мохк бохабаьча, вай къам арадаьккха лелача шерашка ваь хиннав Iалихан.  Цун да Хьажбикар дийша, бухгалтера балха говзал йолаш саг хиннав. ХIаьта нана Налгнаькъан Тамара дукхагIа цIенченца, бераш кхедара гIулакхаца ший саIехадеш яьхай.  1954 шера, гIалгIай къаман вахар кIеззига аттача даьлча, ваь хиннав из Карагандана чуйоагIача Жанааркинский района  Агадырь яхача моттиге.  ТIом чакхбаьнна дикка ха яьнна хиннай, воацаш хиннав къаманна таIазар тIаоттадаь вола мехка паччахь Сталин. Цох доккха дикахетар хинна баьхаб шоай фусамашкара арабаьха, гаьнарча, ца бовзача мехка бига нах.  Массадолча хIаман паргIато йоалаш лаьттай гIалгIашта а. Цу хана  ваьча Iалиханах а боккха кхаъ хинна хила беза цун даьна-нанна. Нийса ах къам  хиллал бола нах байнача вайна чIоагIа эшаш хIама хиннад къам дебар, нах дукхагIа хилар.

 

 

Сибре миштай, шелал-моцал фуй дикка ханзар кIаьнка, тIалаьтта халонаш дикка дIаяйеннача хана ваь хиларах, шозлагIа-дале, дикка сакхетарг хилалехь, цар дезал цIабаьхкар  Даькъасте.  Даим садуаш хинна Даьймехках йола сагото хIанз дIаяьлар.  Цу хана кIаьнка ши-кхо шу мара даьннадацар. Юххьанца Сурхо тIа кхоач из.  ХIанзарчох вIалла тара хиннаяц юрт цу хана. Дукха хIама хувцаденнад.  Еттача кирпишках даь цIенош бIаргагургдацар юрта, эгIа йистера ваьнна магIа йисте  кхаччалца. ДукхагIдола цIенош дар, бийдача кирпишках даь, е, зIараш хьа а деш, топпар тIахьаьха.  Коашка гIувнаш йоахар, хий чулоаттаде.  Уж йоахаш нах бар вайцига лелаш, гIумкех е кхыча къамех болаш, наггахьа нийслора царна юкъе моттигера саг а. Масала, хьехархочо Барахоев Идриса яздаьд, шоай юрта Дугаро яхаш гIувнаш йоахаш саг вар, аьнна. ХIара маIача сага иккаш хила езар, догIа Iодийлхача цхьа моллагIа болча когагIирсаца лелалуцар, сов чIоагIа хотта болаш. ЖагIа билла никъ а бацар Кен чу кхаччалца мара,  из а хьунагIа  латтача тIема даькъанна лаьрхIа биллабар.   Бакъда Iалам хоза, унахцIена дар. ДукхагIа яр гаьнаш, сомий бешамаш, цIог дола хьач боацаш, наггахьа ков дацар. Галеш диззе Iажаш, кхыбола сомаш чуэцар бешамашкара. Сона хоза хетар дукха доккха доаца, къаьнарча хьисапе даь, хьалхашка гIолла Iочакхйоалаш, йийлла уйче йола цIенош.  Iалихана а хоза  хийтта хила мег ший юрт сона санна.  Эггара хьалха школа йовзар а дешар дIадоладар а Сурхо тIа хул цун. Из деша вода юртарча №1 йолча юкъерча школе.  Цу хана а хIанз а укхазарча наха  цIе школа оалар цох, из еттача кирпишках яь хилар бахьан долаш.  Из мара юкъера школа яцар Сурхо тIа.  Цу хана  укхаза баьхача наха тоъаш яр из а тIаьл дехьара бархI шера деша школа а.  ГIаш гаьно хьааха-м везар цига деша воагIача кIаьнка е йиIига.  ХIанз мо лелаш автобусаш, «газелаш» наьха доалахьара машенаш  яцар. БIарчча сахьата латте, цхьа машен ца гуш ха йоагIар.  Наьха  доалахьа хиннараш дукхагIа вараш е говраш яр. Цу школе йоаккх кхувш воагIача кIаьнка 9 класс. Кастта дезала дас Сипсой-ГIалий тIа саца лоархI. Цигара боахам ийце, Хьажбикар ваха дIавода Шолжа районе. Таханарча денга кхаччалца дола цар дезала вахар дувзаденна хиннад цу  моттигаца.

Iалихан цхьан юкъа Шолжа-ГIалий тIа вахача наьна-вошас Нальгиев  Мухьмад-Салима ше волча Iовуг.  Цига йоаккх цо 10 класс.  Из дешаш хилар №34 йолча юкъерча школе.  Дешарал совгIа, цунна геттара дукха езаеннаяр спорт.  Къаьстта а цун дего  къоабалдеш дар греко-римски оала латар.  Школа чакхъяьккхача, цу сахьате лакхара дешар дешача дIаоттар хилац цун. Бахьан из долаш, зIамига саг балха вода электросеташка мугIарера электрик волаш.  Къахьеггашехь университете дIаотта кийчлу.  1972-ча  шера  из уйла  кхоачашхул зIамигача сага. Физико-математически  факультете дIаэц Iалихан.  Цига деша атта доацилга, кIоарга хьаькъал, хIаман хьисап де ховш хилар хиланза даргдоацилга, вайна массанена дика ховш да.  Из хала Iилма доландаь, вахаре чIоагIа эшаш, накъадоалаш доландаь, лаьрхIа  хила деза математиках Iилмай паччахь. Цига ше волаш, кхы а чIоагIду цо спортацара хьоашал.  1975 шера цох хул университета греко-римски латарах вола чемпион. Иштта республикан  къовсамашка хьалхара моттиг йоаккх цо, цул совгIа, ший лоIаме кIалтохаргах латарах универсаде а толаш хул вай мехкахо.    Спорт дукха езаш из волга ха йиш яр духхьал бIаргавайча а. Лакхача дегIара, сома, товш дегIа маьже йолаш, дегI пхо мо нийса леладеш вар из.

Дийша ваьлча, шин шера ше дIахьожаваьча школе болх бе безаш вар къона хьехархо. Вахача моттига  гаргагIа хилар дезар.  Из къахьега  вода  Эбаргий-Юртарча №1 йолча школе. Оалаш ма хиллара,  водар гаьнавоал.  Цига ше яьккхача хана, болх ховш вола саг ше  хилар хьахьокхарах, нахаца бувца мотт ховш, царца та ховш хиларах; Хьажбикара Iалихан  кердача балхаш тIа хьежаву, цо ше доал деш йола моттиг дика лелаергйолга ховш. Шоай дезал Iеча Сипсой-ГIалий тIа  кхоач из юххера.  Халкъа дешара районни отдела инспектор ву зIамигача сагах. Школаш ерригаш цхьатарра хилац. ЦаIаш масал эца мегаргдолаш хул, вожаш – даим  бIарглакха безаш.  Районорча  болхлоех  (инспекторех) кхераш хул цхьабола хьехархой. Цу тайпарча хьехархошта  даим тIалатта веза.  Цхьа хьехархо, комисси йоагIа аьлча, ше хьехаш йола класс йита, чуяха хиннай, яхаш, дувцаш хезад сона. Кхыча дешашца аьлча,  Шолжа района школай гIулакх тоаде гIерташ, къахьегар инспектора.  Хьалха каст-каста ухаш  яр комиссеш школашка, хIанз наггахьа мара хиннай оалаш хазац.  Вай школаш тоаеннилга, хьехархоша шоай бехктокхам кхетабелга хургда из.  Цхьаккха инспектор-м везац, хIаране ший де дезар дизза кхоачашдеш хуле.  Кердача балха тIа  а дика каяларах, Iалихан  директоралла хьожаву  Сипсой-ГIалий тIарча №3 йолча юкъерча школе.  Бокъонца бакъдар аьлча, во ха яр из.  Цхьа бахьан гIалатвоале,  е Iаьдала ца деза хIама дойя, геттара лира бехктокхаме озар саг. Иштта нийсделар Iалиханаца а.  ЦIагIарча дезалца гIалгIай мотт бувц, гIалгIай кашамаш цIенде гIалгIай бераш ухийт, эрсий кашамаш цIенде эрсийдараш ухийт, вIаший къестадеш, аьнна, бехк бир Хьажбикара Iалихана.  Балхара дIаваьккха ца Iеш, партера дIаваьккхар.  Уж шаккха хIама  тIакхаьча ва со-се а, цудухьа сона хов, мел хала хинна хургда Iалихана ваха.  Партера дIаваьккха саг балха дIаэца бухьаргбола хьакимаш геттара кIезига бар. Дукха къахьега дезаш хул из, доацача бахьана шийга яхьаш йола гIелал ма ярра хьагучаяккхар духьа. Каьхаташ язду  ЦК парткомиссега. Дикка ха яьлча, цун дехар теркал а деш, из меттаоттавир парте.  Сипсой-ГIалий тIарча № 4 йолча школанна кулгалде хьожавир. Юха а бераш, гIараш, цIогIарч, хьехархой латкъар, даьшца-ноаношца вIашагIкхетар; школа тоаяр, кердача дешара шерга кийчъяр – кхы массагIа дар уж.  Дикка балха поалхам Iоаяь вола хьехархо, директор дика лоархIавора ший декхарех.  Балха тIа лакхву, дешара района отделе хьалчувиге. Из болх а, хьалха баь, цунна дикка бовзаш бар. ХIанз Паров Iалихан кIезиг-кIезига дIавовзаш латтар района а республикан а бахархошта ший балхаца, гIулакхаца, эзделца. Бахьан из долаш, нах цунах тешаш бар, моллагIа гIулакх цунна кара дала кийча а бар.  Шолжа района халкъа депутатий Совета а бакъахьа хийтар, из ший болхлой мугIарашка хилча. Цигарча орготдела кулгалхо хул цох, дIахо – райсовет дIа я яьккхе, администраци хьаю, хIанз цун арахьара экономически гIулакхаш леладе дезар Iалихана кулгалду отдел яр. ТIаккха администраце хьакима заместитель хул цох.   Республика хьаяьчул тIехьагIа, из хьалчувоалаву правительстве. Укхаза гIулакхаш леладеча отдела управляющи хул з1амигача сагах,  бакъда из болх 2 бетта мара белга хиланзар.  Президента вIашагIтохаш бар моттигашкарча администрацешта керте латташ бола нах.  Царга хоам бе тIадилладар  Хьажбикара Iалихана шийца къахьегаш йолча кхалсага, хIаьта вокхо ше декхарийла яь хIама, дизза кхоачаш ца деш, дита хиннад.  Из бахьан долаш бехк баь, управляюще балхах  мукъавоалийт из. ХIаьта а болх боацаш, дезал Iалашбе таро йоацаш висанзар. Наха вовзаш, везаш вола саг цIаккха кIалвисац. Цудухьа яьхад вай даьша: «Эзар говр-етт  дар веннав, эзар доттагIа вар ваьннав».  Дукха ца говш из хьех Шолжа района администраце.  Цун  кулгалхочун хьалхарча заместитела болх лу цунна. Цкъа берий театр хьаделлача вех Iалихан.  Цига ше къамаьл деш, цо оал: «Дикадара даим къувсаш хургда зуламца».  Из духхьал театре гойтаргдолча фаьлгашта доагIаш дацар, деррига вай вахар, хьалъеш латта вай керда республика чулоацаш дар.  Цо ше аьннача беса,  дикадар котдаккха гIерташ къахьег цо, цу балха тIа ше мел яьккхача хана.

Сона хетачох, хала район я цо болх баьр, хIана аьлча из улл нохчашцарча доазон тIа.  Цудухьа укхаза бахача наха цхьацца дегабуамаш ду, шоашца инкарло лелаю мотташ. ХIаьта а Iалихана оамал яйзача, дегаш, дегабуамах хIама доацаш,  IоцIенлу.  Президента Аушев Руслана кхетаду, Хьажбикара Iалихан шийна тIадилла декхар кхоачашде ховргдолаш а могаргдолаш а саг волга.  Юха а республикан доал деча наха юкъе из хилча  бакъахьа хет цунна.  ХIанз из хьожаву культуран министра гIулакха тIа. Шин шера цунна керте латт из.  Эшараш, доацараш дукха дар цу хана. Наьсарен района лаьрхIа хьаяь культуран гIишлош эсала яр. Республикан хьашташ дизза кхоачашдицар цар. Театраш (уж кхоъ дар), филармони, культуран цIенош, музейш, кхы а массагIа дар,  даим йоакхо еш, леладе дезараш.  ГIо де дезар художникашта, йоазонхошта, библиотекашта а цар болхлошта а. Дукха, геттара дукха дар хьалхашка лаьтта декхараш, уж цу сахьате кхоачашде таро яцар республикан. ХIаьта а из, цунца къахьегаш бола нах культуран гIулакх тоаде гIертар. Дикка гIо-новкъостал лоаттаде дезарех яр искусствай колледж, «Зокх» яха паччахьалкхен учреждени, «Магас» яха фольклорни ансамбль, кхыяраш. Правительство хийцача, из ший хьалхарча балха тIа юха тIавода.  Цига къахьийгача, хьалха мо  балха тIа лакхлу.  ХIанз цох правительствон председатела хьалхара заместитель хул. Вахарца дувзаденна дешаш кхоачашдара тIахьожам лоаттабе безаш, гIулакх дар хIанз цунга кхаьчар. Эггара дукхагIа нах раьза ца хула, даим уж латкъаш дола дешаш дар уж.  ХIанз а да  иштта, хетаргахьа,  дIахо а хургда. Дукха адам да вай мехка, цунна мел гIулакх дойя а,  хIаьта а раьза боацараш корабоагIа. Массанахьа дIакхачац кулгаш а кхоачам хиллал доаца ахча а. Цудухьа цун балха берригаш цхьатарра раьза бар аьлча нийса хургдац.  Ханаш а балха моттигаш а хувцалу. АргIанара цунга кхаьчар Шолжа района администраце кулгалхочун гIанд дар. Iалихан цу хана «Машара партена» чувоагIаш вар.

Цу партера из аравалар ловш бар цу хана республиканна керте  лаьтта нах,  из цо дича, балха тIа лакхве тарлуш вар из. Амма Iалихан раьза хилац цу деша, ше хиннача партеца вус из.  Бакъда дукха ха ялале йоха-м йох из парти,  Iалиханагахьара цхьаккха бехк боацаш. Эггара тIехьа (пенсе ваххалца) цо баь болх бар МЧС-аца бувзабенна.  Вай республикерча керттерча урхаллен начальника заместитель хул цох.

ХIанз, ше  салоIаш волча хана, цо цхьацца йоазонхочун болх бу. Царна кепа йийттай «Литературни ГIалгIайче» яхача журнала тIа. Царех я пьеса «Ганз». «Сакъердаме дувцараш» яхаш дар 2005  шера цо арадаьккха книжка, из дуккхача наха деза а делар. Цу книжка 60 оагIон тIара деша йиш я лоацца яздаь 44 дувцар.  Царна юкъе да «ЦхьоалагIа апрель», «Алийтача оал»,  «Бекхам, «Кубински нитташ», «Чоалпаш йоаха завод», КIома бегаш», кхыдараш. Царех цаI «Хац, дац – цхьа дош»  оаш дийшача бакъахьа хет сона. «Цкъа Эккажкъонгий-Юрта хьоалчагIа деча метте коа дIаэтта латтар со,  сай шучанца Махьмадаца къамаьл деш. Цхьан хIаманна раьза воацаш хьувзаш вола  Махьмада даь-веший воI хьакхайкар:

-Махьмад, ва Махьмад, мичад вай диг, диг мичад ях аз-м?

-Хац, хац, —  юхакхайкар Махьмад, — диг мичад-м даьра хацар сона.

-Кхы хIама ца оалаш, Махьмада даь-веший воIа дIахо бир диг хьалаха лаьрхIа бола никъ. ХIаьта Махьмада, согахьа хьа а вийрза, борд-бордагIа вела  а венна, аьлар:

-Диг мичад-м шаьра ма хой сона, дIаоале, дахча хьадаккха яхаш, вутаргвац-кх».

Цул совгIа, сурташ дехкара говзал а гучаяьннай Iалихана. Бакъда гаргарча наха а вовзарашта а чIоаггIа вас еш хилар 2007 шера Iалихан хала цамогаш хилар. «Инфаркт хилар цунна. Москве Лео Бакере клинике 8 сахьата операци йир Iалихана В. Мерзликин яхача лора. Эрсий меттала аьлча, шунтировани оал цох», — йоах цун зIамагIволча вошас Руслана.

ХIанз могаш-маьрша ва вай мехкахо, хIара денна пхи километр гIаш никъ бу цо, дего дикагIа болх бергболаш.

Iалихана беркате дезал ба, цун фусам-нана Наьсар-Кертерча Тумгоев Махьмад-Гире йоI  Фатима я. Медсестра йолаш болх а баь, хIанз пенсе яха, салоIаш я из.  Виъ дезалхо ва цар: ши воIи ши йоIи – Танзила, Ахьмад, Залина, Мухьмад. Берригаш лакхара дешараш дийша ба. Паров Iалихана укх шера 65 шу дизад, из даькъалавувца лов. Даим могаш-маьрша вахалва из дуккхача шерашка.

 

С. Арчаков

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *