Къахьегамо даьккха сий

Вай къам мехках даьккха лийнна, цIаденачул тIехьагIа мел хинна Наьсарен района дикагIбола хьехархой, берригаш хIана бац аьнна, дагабоагIа сона. Уж тайп-тайпара Iилмаш хьехаш бар: наьна мотт, эрсий мотт, биологи, физкультура, математика. Юххьанца дукхагIбараш эрсий е хIирий бар царех, цхьабараш хIара денна Буро тIара Iоухаш хулар. КIеззига мара боацача гIалгIай хьехархоех цаI вар Измайлов (Евлоев) Исраила Хаматхан. Цул совгIа, цо хьийха Iилма хьеха ховш хинна гIалгIай цу заман чухьа цхьан кулга пIелгашца дагарбулургбар. Из химик-биолог вар, цхьа моллагIвар хинна ца Iеш. Дика хьехархо ва, оалаш хозар цох из мел вайзача, цунца гIулакх доагIаш мел хиннача наха. Иштта вувцаш дукха хазарах, новкъа воагIаш из бIаргавайча, дикка ха йоаккхар аз из зувш, цун оамалцара хIанзалца сайна цIаккха ца дайна хIама лаха гIерташ санна. Исраила Хаматхан юкъерча дегIара, герга юхь йолаш, эггара хьалха бIаргавайнача сагá дикка гаьнаваьннача спортсменах тара хетаргволаш, хоза-товш къонах вар. Айса цунца цIаккха къамаьл даьдеце а, чIоагIа сабаре саг хетар сона цох. Вешта, из сона хетара бахьан дар, Хаматхан хьехархо хилар. Из болх беш бола нах берригаш а иштта хила безаш санна хетар сона. Цун вахарца дувзаденна хIама дукхагIа ха ловш вар со, сакхетарг се хилча денз. Сурхо тIарча ийс шера дешача (ООШ) школе балха ера Наьсар-Кертера Тумгоев Мухьмада йоI Фатима. Из Хаматхана зIамагIйолча йиший Розай йолга хайча, со гIадвахар, дувцилга доацаш. Юххьанцарча классашка хьехаш а, школан организатор а йолча цунга хатта йиш яр къаьнача хьехархочун вахарца дувзаденна моллагIа хIама. Цо а новкъостал деш, даьд аз ер йоазув.

 

Измайлов Хаматхан ваь хиннав 1935-ча шера август бетта 21-ча дийнахьа Наьсаре. Карарча хана уж баьхача урамо Сергой (Орджоникидзе) цIи лелаю. Наьсарен къаьнагIа долча даькъа чуйоагIаш я из улица. Цу юхе я №2 йола городера юкъера школа, цхьан хана къаьна аптека а яр цу оагIорахьа. Наьсаре цаI мара а яцар из. Къаьстта из моттиг йовза атта хулар, цу улица тIа «Культмаг» оала тика хилар бахьан долаш. Сона хеташ, эггара дукхагIа нах чуухаш хинна тика яр из 60-ча шерашка. Къаьстта а цо тIаозар берий теркам, цу чу дар дукха спортивни товараш, велосипедаш, кхы мел дола берий сакъердалургдола хIамаш. Цхьан юкъа къаьна кинотеатр хилар укхаза. Гаьна боацаш, кIал тоннель йолаш, чакхбоалар йоккхача шахьарашка (Москве, Баку) уха цIермашинаш лела никъ. Цу тоннелах чакхваьлча базар тIа, нефтебазе кхоачар. Лоацца аьлча, Нана-Наьсарера вахар кхесташ дар цу моттига гонахьа. Из кхувш венав Измайлов Исраилеи Мержоева Гошмоахийи дезале. КIаьнка да, геттара доккхий дешараш дийша веце а, каьхата мотт ховш саг хиннав. Исраила ший а цун берий а кхел дуккха хозагIа хила мегар, 1944-ча шерара февраль хиннабецаре. Кхо воIи кхо йоIи дар цу хана цар дезале: Хьажмурд, Казбан, Марем, Хьажбикар, Хаматхан, Роза. Мохк бохабеча хана, бархI шу даьнна кIаьнк хиннав Хаматхан. Цудухьа хозагIйола бера ха Казахстана аренашка дIаяхьа йийзай цун. Ткъаь цаI шу даьнна зIамига саг хиннав из, вайна цIадахка мукъа беннача хана. Школе ше дешаргдар дийша ваьнна а хиннав, шоаш баьхача Акмолински областа Атбасар яхача шахьар тIа.

Ший боккха дезал маьрша юха мехкабаргбола наькъаш лехаш дукха къахьийгад дезала дас Исраила. Сибре Iобугача хана тIалаьттача салташа шийна дIадахьа ма могга ялат хьаэцийт цунга. Из бахьан долаш, кхыча наха а цхьацца гIо де вIаштIехьадоал цун. Исраил дагалувцаш хилча, цох оалар, хийла саг, моцал ца волийташ, кIалхарваькха саг вар из. Цига ше яьккхача хана, дезала напагIа лоаттаде цо ца беш болх бацар: дахчан пхьара, аьшкапхьара, тIоарсках цхьацца хIамаш хьаеча пхьара. Мохк меттаоттабича, сов гIадбахача наха дешар-хьаькъал дицделе, шоашта баха фусамаш Iалашйора. Цу юкъегIолла, арахьа дIа а баха, деша, балха говзал Iомае паргIата нах кIезига хиннаб, цул совгIа, деша могаргдараш а ловраш а хиннабац дукха. ХIаьта а цу тайпара нах болаш хиннаб. Царех цаI Измайлов Хаматхан хиннав ала йиш я майрра. Кубанерча хьехархой институте деша отта вода из. Хержа факультет аттагIчарех хиннаяц – химико-биологически. Оалаш ма хиллара, корта болча сага мара атта дулургдолаш хIама хиннадац цунна дагадийхар. Бакъда зIамига саг ший низах тешаш а хьаькъалах бIубенна а хинначох тара ва. Ахча-м цига деша отташ цунгара дIа а эцаргдацар; дIаэце а, царна дала цунга из да а дацар. Ший хьаькъалца цу институте дIаотта низ кхоач Хаматхана. Школе яьккха ха зехьа ца йоаеш, къахьийгачох тара дар цо. ЦIагIара ахча Iо ца дехарал совгIа, дезала новкъостал дергдола оагIув лехар зIамигача сага. Дешара мукъаваьлча, товарни вагонаш йолча станце а ухаш, цига вагонаш йоассаеш балхаш деш, хьалуш долча ахчан цхьа дакъа цIакхухьийтар цо. Ховра, вежарашта-йижарашта цох кIеззига хинна а гIо-новкъостал хургдолга. Из мел хала болх ба-м цабаьчоа ховргдац. БIаьш дола галеш, букъ кIалъувттабеш, Iодаьхача; деррига дегI лазаш, дахчан долаш санна дувлалуш хул. ДегIаца низ хиларо гIо дора балха хало ла. ЗIамигача сага кIаьдвалар, наб йича дIадоал. Бакъда наб е а цунга ха хиннай аьлча тешалуц, хIана аьлча институт дика дешаш чакхъяккха низ кхоачаргбацар цун, ший дегIа мел товр цо даьдаларе.

Институт чакхъяьккхача, болх боацаш вусарг ма вий со, аьнна, кхера везаш вацар хургвола хьехархо. Вайцигарча школашка чIоагIа эшаш бар химикаш-биологаш. Цхьайолча моттигашка вIалла институт яккханза нах бар уж Iилмаш хьехаш. Бараш а арахьара тIабаьхка бар. Сона дагадоагIа, аз дийшача Наьсарерча №1 йолча школе болх беш яр татрий къамах йола Роза Гафаровна яха кхалсаг. ГIалгIачунга маьре хиларах нийсъеннаяр из вай мехка. Дика хьехархо а яр. ТIехьагIа Баку яхача городе яха из дIаяхай аьнна хезар сона. Кхыча беса аьлча, Исраила Хаматханага хьежаш дукха гIулакхаш, бIаьш бола школай дешархой бар. Хьехархочун никъ беркате хул. Ше леладеча наькъашка хьежжа хул сага гIулакхаш, доаха толамаш. Хими берашта йовзийтарца дIаболабенна къахьегама никъ, ца меттача тайпара, тIехьале йолаш хул. Из кулгал деча балхаш тIа хьежаву. Цо болх баьб Сурхо тIарча, Эккажкъонгий-Юртарча школашка директор волаш. Наьсарерча сайранарча школанна керте а лаьттав из. Цун ханарча гIалгIаех хьабаьнна хьехархой къаман патриоташ бар, аьнна, хет сона. Деррига шоай хьинар вай къам сердалга даккхара дIалуш бар уж. Царех бар Картоев Мухьмад, Цуров Iалихан, Мальсагов Ювсап, Арсельгов Сулейма, кхыбараш. Цар мугIаре дIаоттаве веза Измайлов Хаматхан а. Дешара тIехьадиса шоай къам кхыча къамашта нийса хургдола хIама хьадаь нах ба уж, шоаш а шоай унахцIено а ца кхоеш. Цкъаза шоашта а шоай дезалашта а зе деш, къаман гIулакх хьалхадоахаш, чакхбаьннаб уж. Цудухьа бар уж сий долаш а наха лоархIаш а. ЦIи яьккхача, мехка бовзаш а бар. Нийса аьннад, эггара чIоагIагIа сага сий доаккхар къахьегам ба, аьнна. Иштта даьккха сий дар цардар. Школай директораш тайп-тайпара бувцаш хезаб сона: цIимхарбараш, берашта еттараш, шоашта йоаккхача хIаманна яькхабараш… Бакъда Исраила Хаматхана берашта низ бора цхьан сага оалаш хаза дийзадац. Хьехархошца гIожа, барт бетташ ва аьнна хьоахавеш а хезавац. Нахаца болх бе ховш, де дезар, дита дезар фуд ховш, саг хиннав из. Цудухьа цох дIаудаш хиннабац хьехархой. Цунца цхьана болх бар сийдолаш хийттад царна. Цхьан юкъа, Наьсарен районе экстерна хьисапе экзамен дIаэцача комиссена кулгал деш, хилар из. Сай дагахьа йиса цу хьакъехьара цхьа моттиг ювцаргья аз. 60-ча шерашка дар из. Вай къам Сибре дигача денз, мичав ца ховш, цхьаккха хоам боацаш, вар тха наьна зIамагIвола воша. Эскаре вахачул тIехьагIа, дайнадар цунцара бувзамаш. Тха нана чIоагIа сагота яр цох фу хиннад ца ховш. Из а вар Измайлов Хаматхан яхаш, бакъда из, Йовло а воацаш, Хамхо вар. Хетаргахьа, 10 – 12 шу даьнна хила мегар со цу хана, цхьан Iуйрийна тха наIарга малав ца хов саг вера, нанна боккха кхаъ хилар цо бенача хоамах. «Хьа воша Караганде вахаш а болх беш а ва», — аьнна дIавахавар из. ДIаоарцагIъяьнна, шедар техкача, милице балха волаш, Караганде вахаш хиннавар из. ХIанз санна мобильни телефонаш яцар цу хана. Ах бийса яьлча, цунца къамаьл де телефонни станце ухаш, цул тIехьагIа воккхагIвола воша тIехьавахийта, цIавоалавир цо из. ЦIермашиннаькъа Шолжа-ГIалий тIарча милице а Наьсарерча РОВД а болх беш хилар из. Караганде волаш, майрал гойтарах енна медаль а яр цун. Бакъда 10 класс яьккха вацар тха наьна-воша. Тахан санна дагадоагIа, ший цIерхо волча хьехархочоа тIаваха, экзамен дIаяла кийчлуш из хинна. Итт класс яккхарах дола тешал хьаэца ловш дар цун иштта къахьегар. Исраила Хаматхан волча чIоагIа кийчвенна вахар из, аттестат тIехьагIа цо хьаийцар мотташ ва со.

1967 шера цIихезача хьехархочо саг йоалаю. Ший вахар дийзар цо Йоккхача Ачалкхе ваьхача Ваделов Халита йоIаца Маржанаца. ЦIагIа йолаш, из къахьегаш хиннаяр юртарча библиотеке. Маьре еча, цо цхьан юкъа болх бир Наьсарерча ГI. Ахриева цIерагIча «Электроинструмент» яхача заводе. Цу кхалсагах доккха беркат доал Хаматхана цIенна. Цо даь пхи воIи ши йоIи да цун. ХIанз уж берригаш боккха хиннаб. Цхьан хIамах тамаш яьй аз: царех цхьаккха хьехархо вац. ХIанад из? Хьехархой вай мехка хала боахкандаь, цар алапеш лакха доацандаь, даггара къахьегашшехь, уж паргIата ца боаландаь, хила тарлу из. Хаматхана къонгаша а мехкараша а зийна хила мег из шедар, цудухьа хьехархочун никъ харжа лайна хургдац царна. Сона иштта хет из. Джаннатин, Мухьмад лораш ба; Iалаудини Муради юристаш ба; Муса экономист ва; Бахьаудина бизнес лелаю, тIоарсках хIамаш хьаеш; Фариза Москве косметолог я. Болх сенна беза, хьатIадоагIаш хIама ца хилча? Цудухьа шоашта аьттув бар леладу вай заман кагийча наха, мехкараша. Из харцахьа а дац. Бакълувш, ший болх даим тIехдика кхоачашбеш, нийсхо йолаш хиннар, къел ла езаш хул. Цу хьакъехьа къамаьл деш, Джаннатина аьлар: «Тха да лаьтташ наха дIателача комиссена чувоагIаш вар. Бакъда ший пхе воIа цхьа лаьттан чIегилг Iойилла дIавахавац из. Шийна хIама дехаргдолаш вацар».

Мичча бесадале а, рузкъа Iоадаьдеце а, дийша, хьаькъалаш долаш, хьаьнала нах ба Измайлов Хаматхана дезал. Из, сона хетачох, даьгара хьадоагIаш да. Воча хIаманца Iоадаьча рузкъал толаш я дикача хIаманца хоттаенна къел. Ше школе болх бешше, Измайлов заочно деша отт Москверча текстильни институте. Из яьккхача, цо цхьан юкъа къахьег Наьсарерча трикотажни фабрикан лабораторе. Ший хьалха хинна химика говзал а цунна укхаза накъаяьнна хургья аьнна хет сона. Фабрике дуккха моттигаш яр цу Iилмаца ювзаенна. Масала, кIадашта деча басарий бесаш тоадаь а хоза хила а дезар. Тамашийна хоза кIадаш хьадора цу фабрике. Школера экскурсе дига, царга хьийжа ва со. Басар деш къаьстта моттиг яр. Цул тIехьагIа цар тIа сурташ увттадора. Тхо цига хиннача дийнахьа хьадеш хиннача кIада тIа увттадаьраш баьццарча баь тIа дагIа кIай кIадаргаш (ромашкаш) дар. Цу дерригнена нийса лостам телаш хиннар фабрикера лаборатори хиннай аьнна, хет сона.

Чувенача сагаца Iимерза, цун гIулакхага хьажа кийча хиннав Хаматхан. Цунна тешал деш, йиший йоIа Тумгоев Мухьмада Фатимас йоах: «Тхо шоайцига дахача, цхьа бехке хьаьша веча санна хаттар деш; фу эш, мала эш хоатташ хулар из даим. КIаьда а гIулакхаца а саг вар из».

Дуккхача хана къахьегарах, цунна еннаяр «Къахьегама ветеран» яха цIи. Валалехь массехк шу хьалха, Iаьлий-Юрта, Сурхо тIа бода ши никъ къастача, автобуса тIа хьалтIавоалаш вайра сона къаьна хьехархо. Дикка лелалуш, дIатIахьежача беса во воацаш санна хийтар сона из. Со санна массаза гIаш лелаш вар Измайлов а. ЦIаккха машен лоаллаш вайнавацар сона из. Цхьабола нах санна, машенашта чIоагIа тIакхувш воацачох тара вар Хаматхан. Вахара маIан ахчанца, машенаца а доацаш, дикалца, хьаькъалца, хьаьналча хIаманца гора цунна. Измайлов Исраила Хаматхан кхелхав 2004 шера ноябрь бетта 3-ча дийнахьа. ДIавеллав Эккажкъонгий-Юртарча, ший тайпан вежарий боахкача кашамашка. Цох дисад из вовзаш хиннача наьха хоза дагалоацамаш. Цу тайпара я Эккажкъонгий-Юрта вахача Измайлов Салангире Iалихана дег чу йиса ший хьехархочох йола уйлаш. «ГIалгIай дийша хилча, чIоагIа дика хеташ вар из. Урок Iомаяьйий Iа, хоаттар. Iомаяьеце, «Iоха шиъ ба хьона», — аргдар. Шиъ яьккхачоа еш йола Iоттар яр из, цунна эхь хетаргдолаш. Сох оалар: «Iалихан сай ма вий са. Из урок Iомаянза цIаккха венавац. Цунга хIама ала мича деза. Деша ца тугача кIаьнкашка барт беттар, йиIигашца кIаьдагIа вар. Ший болх дика ховш, гIулакхаца саг вар из. Тха тайпан вар Хаматхан. Гаргалол дика лелаеш вар из а цун воккхагIвола воша Хьажбикар а. Тайпан юкъе хила мегаргволаш, вар шаккхе а. Пенсе вахачул тIехьагIа, лаьттанца болх беш, массехк гектар лаьтта леладеш, хилар из, фермерски боахама хьисапе. ХIаьта цун сесаг Маржан а яр, ше йоккха яле а, доахан леладеш. Уж дIалахка дикка гаьна яха-м езар цун. Сел дукха ха яц, из сона, доахан дохкача базар тIа яйна. Кхы а доаханах хIама эца безам болаш яр из. Вешта аьлча, къахьегама нах бар уж мар-сесаг».

 

С. Арчаков

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *